КОЧКОР РАЙОНУ

КОЧКОР РАЙОНУ – азыркы Нарын облусундагы административдик-аймактык бирдик. Алгач Тянь-Шань облусунун курамында 1930-жылы уюшулган. Түндүгүнөн Чүй, Ысык-Ата, түндүк-батышынан жана батышынан Жумгал, түштүгүнөн Нарын, чыгышынан жана түндүк-чыгышынан Тоң райондору менен чектешет. Аянты 6,4 миң км². Калкы 68,9 миң (2022). Ра­йондун аймагында 11 айыл өкмөтү, 31 кыштак бар. Борбору – Кочкор кыштагы.

Этимологиясы: жергиликтүү элдин ырастоолору боюнча Кочкор кыштагы XX кылымдын 30-жылдарынан мурун Кара-Коо (айтылышы Карагоо) деп аталып келген. Географиялык топоним катары алгач байыркы түрк дооруна таандык руникалык эстеликтеринде «Йарыш» деген аталыш менен белгилүү болгон (кара: Кочкор рун жазуулары). Ал эми өрөөндүн «Кочкор» деген аталышы соңку орто кылымдарга тиешелүү жазма маалыматтарында (мисалы, Тарих-и Рашиди) кезигет. Айрым изилдөөчүлөрдүн пикиринде бул топоним моңгол тилиндеги «хотгор» (айлана-тегерегин тоолор курчап, орто чени жазы тарткан ойдуң жер) деген сөздүн фонетикалык жагынан өзгөртүлүп айтылышы болуп эсептелет. Кочкор өрөөнүнүн орографиялык түзүлүшү да дал ушундай көрүнүшкө толук ылайык келет. Мындан тышкары райондун борборунан Ысык-Көл көлүнүн тушуна чейинки Чүй суусу Кочкор суусу деп аталат.

Район Ички Теңир-Тоодо жайгашкан. Көп бөлүгүн Кочкор өрөөнү ээлейт. Жери тоолуу. Түндүк тарабында Кыргыз Ала-Тоосу (бийиктиги 4000 мге чейин), батышында Жумгал, түштүгүндө Соң- Көл, Боор-Албас тоолору, алардын арасында бийик тоолуу Кочкор, Кара-Кужур ж-а Соң-Көл өрөөндөрү жатат. Кен байлыктардан таш туз­дун, нефелиндүү сиениттин (Сандык кени) ж-а табигый курулуш материалдарынын кендери бар. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы –10°С, июлдуку 16,5°С (Кара-Кужур­да январдыкы –12°С, июлдуку 16°С). Жылдык жаан-чачыны Кочкор өрөөнүндө 190–200 мм, тоолордо ж-а Кара-Кужурда 400–500 мм. Ири суулары: Кочкор, Жоон-Арык (куймалары: Сөөк, Каракол, Төлөк, Кара-Кужур). Ири көлү – Соң-Көл; андан башка бир нече майда көл бар.
Райондун аймагында Орто-Токой суу сактагы­чы жайгашкан. Жарым чөлдүү. Кочкор ж-а Кара-Кужур өрөөндөрүнө боз, тоолоруна күрөң топурак мүнөздүү. Өсүмдүктөрдөн чий, шыбак, эрмен, ак кылкан, каз таңдай, буудайык, ши­мүүр, бетеге, козу кулак, доңуз сырты, арча ж. б. басымдуу. Өрөөндөрдөгү суу жээктеринде саздуу шалбаа, айрым жерде тал токойлору кез­дешет. Аймагында Кочкор мамлекеттик зоология за­казниги бар (к. Кочкор өрөөнү, Кара-Кужур өрөөнү). Калкы көп улуттуу, негизинен кыргыз (98,0%), ошондой эле орус, өзбек, дуңган, уйгур ж. б. жашайт. Орточо жыштыгы 1 км²ге 8 киши.
Райондо мал чарбасы өнүккөн. Негизги тар-

магы – уяң жүндүү кой асыроо, ошондой эле эт багы­тындагы уй чарбасы. Райондо 2002-жылы 265 фер­мердик, 668 дыйкан, 47 жамааттык чарбалар, Кочкор асыл-тукум кой өстүрүү заводу, Соң-Көл «Асыл мал» заводу, «Теңдик» үрөнчүлүк, «Соң-Көл балыгы» чарбалары иштеген. «Агрохим» АК 1980-жылы айыл чарба бирикмеси катары түзүлүп (1995- жылдан АК), дыйкан чарбаларына жер айдоо, эгин себүү, жыйноо, жер семирткич чачуу ж. б. кызматтарды көрсөтөт. Райондо 172767 кой, эч­ки, 24871 уй (анын ичинде сааны 15,6 миң), 16573 жыл­кы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 480,6 миң га, анын ичинде 29,7 миң гасы айдоо, 448,2 миң гасы жа­йыт болгон. Дан эгиндери 15 миң га, тоют өсүм­дүктөрү 11,7 миң га, картөшкө 2500 га, жашыл­ча 450 га. «Чоң-Туз» туз шахтасы, турмуш-ти­ричилик кызматынын бөлүмдөрү, тамак-аш, өнөр жай, соода, ж. б. ишканалары бар. Райондун аймагы аркылуу Бишкек – Балыкчы – Нарын, Балыкчы – Кочкор – Чаек – Миң-Куш автомо­биль жолдору өтөт.
Райондо № 15-кесиптик лицей (700 окуучу, 77 инженер-пед. кадр), 29 жалпы билим берүүчү (анын ичинде 27 орто, 2 башталгыч) мектепте 13 313 окуучу билим алып, 1120 мугалим эмгектенген. Он беш мектепте компьютер класстары, 6 мек­тепте 5 гимназия, 1 лицей класстары, 6 бала бакча (анда 265 бала тарбияланат) бар. Спорт (536 окуучу), музыкалык, жатак, менчик мектептер, 28 китепкана, 11 маданият үйү, 9 клуб, борбордук ра­йондук, 5 участкалык оорукана, 9 диспансер, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, 14 үй-­бүлөлүк дарыгерлер тобу иштейт (2001). Кочкор кыш­тагында тарыхый-жер таануу музейи бар. Райондун аймагында Кочкор шаар чалдыбары, Туура-Суу коргону ж-а оймо-чиймелери, Алтын-Булак аска бетиндеги сүрөттөр сакталган.

Ад.: Исаев Д. Жер-суу аттарынын сыры (Загадки географических названий). Ф., 1977; Кляшторный С. Г. Древнетюркские рунические надписи на Центральном Тянь-Шане. //Суяб. Ак-Бешим. Археологические экспедиции Государственного Эрмитажа. СПб., 2002; Солтоноев Б. Кыргыз тарыхы. Б., 2003.