КОМПЛЕКСТҮҮ БИРИКМЕЛЕР

КОМПЛЕКСТҮҮ БИРИКМЕЛЕР – эритмеде крис­талл торчонун түйүндөрүндө өз алдынча сакта­ла турган комплекстүү ион жайгашкан бирик­мелер. Бир же бир нече молекула же ион м-н белгилүү бир валенттик абалда байланышкан металлдын, кээде металл эместин атомунан тур­ган татаал ион комплекстүү ион деп аталат. Комплектүү бирикмелер комплекстүү анионду, комплекстүү катионду кармап турушу, же болбосо такыр эле ионго диссоциацияланбашы мүмкүн. Координациялык теориянын көз карашы боюнча ар кандай комплекстүү бирикмелердин молекуласында оң заряддалган ион борбордук орун­ду ээлеп, комплекс пайда кылуучу же борбордук ион деп аталат. Анын айланасында карама-каршы заряддалган бир нече ион же электр нейтрал­дуу молекулалар – лиганддар жайгашат да,комплекстүү бирикмелердин ички координациялык чөйрөсүн, ички чөйрөгө батпай калган иондор сырткы коорди­нациялык чөйрөнү түзөт. Борбордук ионду курчап турган лиганддардын саны координациялык сан деп аталат. Комплекстин ички чөйрөсү эриген­де туруктуулугун сактайт, сырткы чөйрөдө жай­гашкан иондор эритмеде оңой эле ажырайт. Ошондуктан ички чөйрөдө иондор борбордук атом м-н иондуу эмес, сырткы чөйрөдө болсо, иондуу байланышкан. Мисалы, РtСl–2КСl комплекстүү ту­зунун координациялык формуласы: К₂[РtCl₆]. Мында ички чөйрө кычкылдануунун даражасы 4⁺ болгон платинанын борбордук атомунан ж-а хлор иондорунан турат, ал эми калий иону сырткы чөйрөдөн орун алат. Көптөгөн комплекстүү бирикмелердин коорди­нациялык санын аныктоо м-н, А. Вернер борбордук иондун заряды координациялык санга таасир этүүчү негизги фактор деген. Комплекстүү бирикмелерди атоо ички чөйрөнүн курамын көрсөтүүдөн башталат, ан­дан кийин борбордук атому аталат ж-а анын кыч­кылдануу даражасы көрсөтүлөт. Анализ химия­сында бир катар металлды бөлүп ж-а аларды өтө тазалыкта алуу үчүн гальваностегияда, боёгуч зат, сууну жумшартууда колдонулат. Көп­төгөн комплекстүү бирикмелер – В₁₂ витамини, гемоглобин, хлоро­филл ж. б. физиологиялык ж-а биохимиялык процесстерде өтө чоң роль ойнойт.

Ад.: Киселев Ю. М., Добрынина Н. А. Химия коор­динационных соединений. М., 2007.

К. Сулайманкулов.