МОҢГОЛИЯ

МОҢГОЛИЯ, Моңгол Улс - Борбордук Азияда­гы

мамлекет. Түштүк-чыгышынан жана батышы­нан

<thead></thead><tbody></tbody>

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2010)
Аймактары	Аянты, км2	Калкы, • миң	Администрациялык борборлору
Улан-Батор* Архангай	4 704 55 314	1240,0 84,6	Цэцэрлэг
Баян-Улгий	45 800	88,1	Улгий (Өлгий)
Баянхонгор	115 978	86,1	Баянхонгор
Булган	48 650	53,1	Булган
Гов-Алтай	141 442	53,6	Алтай
Говь-Сумбэр*	5 540	13,2	Чойр
Дархан-Уул*	3 280	94,6	Дархан
Дорноговь	115 016	58,6	Сайншанд
Дорнод	123 597	69,6	(Буянт-Уха) Чойбалсан
Дундговь	74 514	38,8	Мандалгоби
Завхан	82 457	65,5	(Мандал-Говь) Улясутай
Орхон* Сэлэнгэ	844 41 204	90,7 97,6	(Улиастай) Эрдэнэт Сухэ-Батор
Сухэ-Батор	82 286	51,3	(Сүхбаатар) Баруун-Урт
Т-уве	74 800	85,2	(Баруун-Урт) Зуунмод (Дзун-
Увс	69 585	73,3	Мод) Улангом
Уверхангай	63 295	101,3	(Улаангом) Арвайхээр
Ховд	76 061	76,9	(Арвайхэр, Арвайхэрэ, Арбай-Хэрэ) Ховд (Кобдо,
Хувсгел	109 600	114,9	Дунд-Ус) Мурэн (Мөрөн)
Хэнтий	80 300	65,8	Ундерхаан
Умнеговь	165 381	61,5	(Өндөрхаан) Даландзадгад

Эскертүү: жылдызча (*) менен кичи аймактары жана Монголиянын борбору белгиленгең...

Кытай, түндүгүнөн Россия менен чектешет. Аянты 1564,1 миң км². Калкы 3,0 миллион (2010). Борбору - Улан-Батор ш. (айланасындагы ай­мактар менен өзгөчө администрациялык аймак болуп бөлүнгөн). Администрациялык-аймактык жактан 18 (3 кичи) аймакка бөлүнөт. Акча бирдиги - тугрик.

М. - БУУнун (1961), ЭВФтин (1991), Буткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1997), Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун, Эл аралык рекон­струкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1991), ЮНЕСКОнун ж. б. мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. М. -

унитардык мам­лекет. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - парламенттик республи­ка. Мамлекет башчысы - президент (4 жылга шайланат). Президент өлкөнүн куралдуу күчтө­рүнүн башкы командачысы. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - парламент (Улуу мамлекеттик хурал). Аткаруу бийлигин премьер-ми­нистр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Өлкө­дө көп партиялуу саясий система орун алган. Саясий партиялары: М. демокр. партиясы, М. социал-демокр. партиясы, Жашылдар партия­сы жана Диний демокр. партиясы ж. б.

Табияты.

Борбордук Азиянын түндүк-чыгышында мелүүн алкактын талаа, жарым чөл жана чөл зоналарын ээлейт. Түштүк-батышында Моңгол Ал­тайы жана Хангай тоолору (бийикт. 4,4 миң м), борбордук бөлүгүн Хэнтэй бөксө тоосу, түштүк-чыгы­шын Гоби чөлү, түндүк жана түндүк-батышын Чоң Көлдөр өрөөнү ээлейт. М-ын рельефинде неги­зинен бийикт. 900-1500 л«ге чейинки платолор жайгашкан. Эң бийик жери Гоби Алтайында­гы - Куйтэн-Уул чокусу (бийикт. 4374 м), тө­мөнкүсү - Хух-Нур ойдуңу (518 м). Платолор­дун үстүнөн тоо массивдери жана кыркалары көтөрүлүп чыгып турат. М-ын түндүк-батышын­да Сибирь менен чектешкен жеринде бир массив­ди түзбөгөн бир нече тоо кыркалары (Хан-Ху­хей, Улан-Тайга, Чыгыш Саян) жатат. М-ын Улан-Батор ш-нан чыгыш жана түштүк тарапты (Кытай менен чек араны) көздөй Моңгол платоло­ру жапыздап, бара-бара түздүктөргө (чыгышын-

Түштүк Гоби аймагы.

да жалпак жана түз; түштүгүндө дөңсөөлүү) ай­ланат. Жер астындагы суулар жер бетине жа­кын жайгашкан. Дарыялары тоолордон баш­талып, көпчүлүгү Түндүк Муз жана Тынч океанга куйган Сибирдин жана Ы. Чыгыштын ири да­рыяларына таандык. Ирилери: Селенга (М-ын чегинде 600 км), Керөлөң (1100 км), Онон (300 км), Халхин-Гол, Кобдо ж. б. Ири көлдөрү: Убсу-Нур, Хара-Ус-Нур, Хиргис-Нур, Хубсугул ж. б. Климаты кургак, кескин континенттик мелүүн. Кышы суук, жайы ысык. Январдын орт. температурасы -35...-10°Ска чейин. Июлдуку 15-26°Ска чейин. Жылдык жаан-чачын саны 100-200 мм (тоолордо 500 лгл«ге чейин). Жери коңур жана күрөң топурактуу, түндүк жана түндүк-чы­гышында талаа (тулаң, элимус, коңур баш, ка­рагай, чий, шыбак ж. б.), тоолорунда токойлуу талаа, түштүгүндө жана Чоң Көлдөр чуңкурду­гунда жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Өсүмдүктөрү жергиликтүү климаттык шартка ылайык­ташкан. Аймагынын 10% ин токой ээлейт. Чоң

<a id="bookmark18"></a>моңголия

Shape 3409

Гоби коругу жана көптөгөн резерваттар уюшту­рулган.

Калкы.

Калкынын негизин халха моңголдо­ру (81,8%) түзөт. Ошондой эле ойроттор (8,1), казак­тар (4,4) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкы­нын саны боюнча 133-орунда. Расмий тили - моң­гол тили. Динге ишенгендер - ламачылар (буд­дисттер, тибеттик гелук буддизм мектеби бар). Орт. жыштыгы 1 км² жерге 1,8 киши. Калкы­нын жашынын орт. узактыгы эркектериники -

Эрдэнэ шаары.

62 жаш, аялдарыныкы - 65. Төрөлүүнүн деңгээ­ли жогору (1000 адамга 23,6), өлүм-житим төмөн (ЮООге 8,2). Шаар калкы 57% (2008). Ири шаар­лары: Улан-Батор, Дархан, Эрдэнэ.

Тарыхы. М.

аймагын адам алгачкы палеолит­тин аягынан (болжол менен мындан 200-100 миң жыл мурда) мекендеген. Мындан 40-12 миң жыл мурда Моңголиянын борбордук бөлүгүндөгү, чыгыш аймактарындагы жана Гобидеги эзелки уруулар­дын матриархалдык-уруулук түзүлүшү калып­танган. Биздин заманга чейинки 2-1-миң жылдыктын ортосунда М-да жез, коло буюмдар жасала баштаган (к. Ка­расук маданияты.). Коло доорунун аягында, те­мир доорунун башында (биздин заманга чейинки 1-миң жылдык) моңгол урууларында патриархалдык уруулук түзүлүш калыптанган. Биздин заманга чейинки 4-3-к-да фео­далдык коом калыптана баштаган. М-ын азыр­кы аймагында алгач түзүлгөн хунну уруулары­нын союзу (биздин заманга чейинки 3-к. - биздин замандын 1-к.) кулап, сян-" би урууларынын союзу менен алмашылган. 4-10- к-да Жужан, Түрк, Уйгур, Кыргыз кагандыкта­рында феодалдашуу процесси өрчүгөн. 13-к-дын башында чоён Темучиндин башчылыгы менен эң күчтүү үч мамлекет (1202-ж. татарлар, 1203-ж. кереиттер, 1204-ж. наймандар) багынып, бир борборго баш ийген мамлекет түзүлүп, 1206-ж. улуу курултайда Темучин улуу хан - Чыңгыз­хан болуп жарыяланган. 13-к-дын ортосуна че­йин Азиянын басымдуу бөлүгүн жана Кытай ай­магын (Улуу хандын улусу), Орто Азия (Чагатай улусу), Иран, Киев Русунун бир бөлүгүн (Жучу улусу же Алтын Ордо) каратып, Русту моңгол­татар эзүүсүнө баш ийдирген. Ошентип, Евра­зия континентинде кеңири аймакты ээлеген Моңгол империясы. түзүлгөн. Империяны баш­карууда Чыңгызхан Улуу Ясо мыйзамдар жый­нагына жана мусулман-кытай кеңешчилерине таянган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чыңгызхандын иниси) Кытайды басып алып, Юань империясын негиздеп, Кытайды Улуу хан жана император катары башкарган. Бирок бир­диктүү экономикалык базасы жок жана ички карама-кар­шылыктары ырбаган Моңгол империясы начар­лай баштаган. 1351-ж. моңголдорго каршы көтө­рүлүштө Юань империясын талкалап (1358), Кытай Моңголиядан бөлүнгөн. Куликовдогу сал­гылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун башталышы болгон. 14-к-дын 2-жа­рымында моңголдор Ирандагы, Закавказьедеги, О. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейрегинде Моңгол империясы толук кулаган. 1368-ж. Кытайдан куулган Чыңгызхан­дын жана Хубилайдын тукумдары мекенине ке­лип, ойроттор (моңгол уруусунан) бийлигине кабылган. 16-к-да моңголдор бытырандылык­ка учурап, үчкө (Ички Моңголия - азыркы Кы­тай автономиялык району; Сырткы Моңголия, азыркы Моңголия мамлекети; Ойрот-Моңго­лия - Жунгар хандыгы) бөлүнүп, 1758-1911-ж. Кытайдын Цинь империясынын (1644-ж. ман­журлар негиздеген) курамына кирген. Моңгол элинин узак убакыт мйнжур үстөмдүгүнө кар­шы улуттук-боштондук күрөшү көз каранды эмес М. мамлекетинин жарыяланышына жана Богдо-гэген (монарх, чиркөө башчысы) башын­да турган феодалдык-теократиялык монархия­нын түзүлүшүнө алып келген (1911-ж. ноябрь). 1915-ж. Кытай, Росс.ия жана Моңголия ортосун­да түзүлгөн Кяхта келишими боюнча Кытайдын сюзеренитетиндеги Сырткы Моңголия автоно­миясы расмий түрдө таанылган. 1919-ж. Кытай өкмөтү М. аймагын басып алууга аракеттенген. Бирок, 1921-ж. өлкөгө Советтик Россиянын аскерле­ри киргизилип, 1924-ж. ноябрда Моңгол Эл Респ. (МЭР) жарыяланган. 1928-ж. Хорлогийн Чой-

Моңгол империясынын мезгилиндеги турак жай.

балсан бийликке келип, коллективдештирүүнү ишке ашырган, динге тыюу салган, «эл душман­дарын» жана будда монастырларын жойгон, саясий репрессияга жол берген. МЭРдин жаңы коомго өтүүсүнө СССР материалдык жана морал­дык жардамын аяган эмес. 1945-ж. 10-августта МЭР Японияга каршы согуш ачып, Советтик Армия­нын япон аскерлерин талкалоосуна катышкан. Согуштан кийин МЭРдин эл аралык абалы чың­далып, Крым конференциясында (1945) анын эгемен­диги ырасталган. 1946-ж. февралдан СССР менен МЭРдин өз ара достук, кызматташтык байла­нышынын жаңы этабы башталган. МЭРде социалисттик өндүрүш мамилелери калыптанып, 1960-ж. та­рыхый өнүгүү шартына ылайык жаңы консти­туциясы кабыл алынган. М. 1961-жылдан ББУ­га мүчө. 1990-ж. социалисттик лагерь ыдырап, СССРдин кыйрашы менен М-да демокр. жана экономикалык реформа­лар башталып, а. ч., ө. ж. ишканалары, соода жана тамак-аш жайлары бүтүндөй менчиктеш­тирилген, 1996-ж. июндан 2000-ж. июлга чейин өлкөнү коалициялык өкмөт башкарган. 2000-ж. шайлоодо бийликке кайра Моңгол элдик­революциячыл партиясы (МЭРП) келген. 2008-ж. 29- июндагы шайлоодо МЭРП жеңишке жеткен (76 депутаттык орундун 46сын ээлеген). 2009-ж. 18- июндан өлкөнүн президенти - Цахиагийн Эл­бэгдорж (оппозиция лидери).

Экономикасы.

М. - экономикасы начар өнүк­көн өлкө. Чарбасы рынок шартына ылайык өздөштүрүлүп өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 9,46 миллиард АКШ доллары (2009), аны киши ба­шына бөлүштүргөндө 3,2 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 49,3, ө. ж-дыкы 29,5, а. ч-ныкы 21,2. Экономи­канын негизин тоо-кен иштетүү ө. ж. жана а. ч. түзөт. Жез, молибден, калай, вольфрам өндүрүп, кайра иштетет. Ошондой эле таш көмүр (Табан-Толгой тоо массиви) жана күрөң көмүр (Налайха, Ша­рынгол, Дархан, Баганур), нефть, алтын, флюо­рит казылып алынат. 2009-ж. 4,3 миллиард кВт-с электр энергиясы (ЖЭБ) өндүрүлгөн. Малдан алынган продуктуларды (жүндү иштетип каше­мир алуу боюнча дүйнөдө алдынкы орунда) кайра­дан иштетет. Норту, териден тон тигүү, эт-сүт, килем токуу ө. ж жана кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жыгаччылык жана металл иштетүү ишканала-

Моңголия акчасы — тугрик.

Picutre 3413

Дургун ГЭСи.

ры иштейт. А. ч-нын негизги тармагы - жа­йытта багылма мал чарбачылыгы. Кой, эчки, жылкы, төө, бодо мал (уй, топоз, сарлык) асы­ралат. Автомобиль жолунун уз. 50 миң км (2012; анын ичинде асфальтталганы 3,7 миң), т. ж-нуку 1,8 миң км, ички суу жолунуку 580 км. Экспорт­ко жез концентраттарын, кийим-кечек, мал, эт, жүн, тери, териден жасалган продукция, флюо­рит, түстүү металл жана алардын концентратта­рын, таш көмүр чыгарат. Негизги соода шерик­тештери: Кытай, Россия, Япония, Казакстан.

Маданияты.

Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 9 жылдык милдеттүү би­лим берүүнү, орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 92% ти түзөт (2008). М. мамлекеттик университети, техникалык, а. ч., медицина ж. б. тармактык университеттери, анын ичинде Улан-Батор ш-нда Буддизм жогорку мектеби (1976), Көркөм сүрөт окуу жайы (1949) бар.

Массалык-маалымат каражат­т а р ы. М-да 1972-жылдан орус, кытай тилде­ринде гезиттер, коомдук-саясий, адабий-көркөм журналдар чыгат. 1934-жылдан радио уктуруу­су, 1967-жылдан телекөрсөтүүсү иштейт. Улан­Батордо 1967-ж. телеборбор курулган. Учурда 37 радиостанция, 32 телестудия, кабелдик 13 каналы (2012), ошондой эле өкмөттүк Моңгол телеграф агенттиги (МОНЦАМЭ, 1957) бар.

Адабияты. Моңгол фольклору ыр, бол­муш, баатырдык баян, жомок, йорол (каалоо), магтаал (мактоо), сургаал (насаат), уламыш, та­бышмак, макал-ылакап ж. б. жанрларга бай.

Фольклордук салттын эпикалык адабиятка мык­тап байыр алышы Гэсэр-хан жөнүндөгү дастандын, «Жангар» эпосунун кеңири маалым болушуна өбөлгө болгон. Юань империясынан тарта (13- к-дын 70-жылдары - 1368) котормо адабияты өнүк­көн. «Ганжуранын» 108 тому, «Данжуранын» 225 тому жүз жылдап которулуп, 18-к-да басы­лып чыккан. 1920-жылдары Ц. Дамдинсурэн­дин «Толбо көлү» (Улаан-оторч), «Куугунтук же­ген кыз» повесттери, Нацагдорждун 30-жылда­ры жаралган «Муңайым адыр» музыкалык драмасы моңгол адабиятында социалисттик реализмдин ийгилиги ка­тары бааланат. 1940-50-жылдары адабиятка түп көтөрө кирген акын-жазуучулар согуш, моңгол­совет достук темасында чыгармалар жара­тышты.

1990-2000-жылдары М. адабиятында Чыңгызхан жөнүндө роман-повесттер жаралды («Сүт чачылган тоо», С. Товууджор; «Чыңгызхандын жашыруун тарыхы», С. Жаргалсайхан, Л. Удавл, экөө тең - 2003; «Кызыл жамынгычтардын толкуну», Ц. Доржготов, 2005).

Арх раж асүрөтиск восу. М-ын аймагында 9-13-к-дагы шаар калдык­тары сакталып калган. 16-к-дан - 20-к-дын ба­шына чейин Кытай жана Тибет архитектурасынын таа­сиринде ак сарайлар, храмдар жана мунара сы­мал субургандар курулган. Эл чеберлери боз үйдүн уук-керегелерин, кийиз жабдууларын кооздоп жасашкан, элдик революция жеңгенден кийин жаңы шаар курулушу (Дархан, Налайхо, Сайн-Шанд) тездетилип, калк жашаган эски пункттар кай­радан курулган. 1960-70-жылдары курулуштун индустр. методу кеңири жайылтылган. МЭРдин аймагындагы байыркы искусствонун үлгүлөрүнө аска, башка чоң таштарга түшүрүлгөн сүрөт-чий­мелер, таш скульптуралар, кийиз, коло ж. б. материалдардан жасалган буюмдар кирет. О. кы­лымдагы живопись жана скульптурасы (коло, жыгач) диний мүнөздө болгон. 50-жылдардын башында сүрөтчүлөр Ядамсурэн, Сэнгэцохио, Дамдинсурэн улуттук живопистин ыкмаларын европа искусствосу менен ийгиликтүү айкалышты­рышса, 50-жылдардын ортосунан графика (С. Нацагдорж, Сосой) менен скульптура (Чоймол, Жамба) өнүгө баштаган.

Элдик музыка маданиятынын өкүлдөрү: хурчу (хурда ойноочу), дуучу (ырчы), улигерчи (жомок­чу). Байыркы музыкалык аспаптарынан кылдуу тарт­ма хур жана лимбэден башка шанза (кылдуу черт­ме), хучира (кылдуу тартма) ж. б. таралган. М-да симфониялык оркестр, эл аспаптар оркестри, эл­дик революциялык армиянын ыр жана бий ансамбли, элдик ансамбль, музыкалык драма мектеби Улан-Ба­тордо уюшулган. М-ын көрүнүктүү музыкалык иш­мерлери: композиторлор - Б. Дамдинсурэн, Л. Мурдорж, Жамьяндагма; ырчылар - Ичин­хорло, Доржидагва ж. б. Композиторлор союзу 1964-ж. уюшулган, Мамлекеттик филармония 1972-ж. ачылган.

Театр искусствосу. Моңголдордо театр элементтерин камтыган бий (биелэг бийи), тур­муштук ырым-жырымдар - мурдатан эле келат­кан көрүнүш. 19-к-дын 30-жылдарында алгачкы коомдук спектакль («Айлуу түндөгү күкүк») коюлган. М-да элдик революция (1921) жеңгенден ки­йин өздүк көркөм чыгармачылык кулач жаят. 1930-ж. Улан-Батордо театр студиясы ачылып, анын базасында 1931-ж. Моңгол мамлекеттик борбордук театры (1942-жылдан мамлекеттик музыкалык драма театры) түзүлөт.

1935-ж. Улан-Батордо «Моңголкино» киносту­диясы курулуп, адегенде документ фильм, ки­йин 1937-ж. биринчи көркөм фильм тартылган. М-ын белгилүү фильмдери: «Эки малчы» (1955, реж. Ц. Зандра), «Бизге эмне жолто болуп жа­тат?» (1956, реж. Р. Доржпалам), «Натыйжа» (1968, СССР менен бирге, реж. Анын Ичинде Бобровский жанаЖ. Бунгар), «Элэлчиси» (1959), «Ташкын» (1966) ж. б. Көркөм фильм жана кыска метраж­дуу документ фильмдер чыгарылып турат. Кино­ишмерлери: актёрлор - Г. Гомбосурэн, Д. Ичин­хорло ж. б.

Ад.: Викторова Л. Л. Монголы: происхождения народа и истоки культуры. М., 1980; История Мон­гольской Народной Республики. М., 1983; Природные условия, растительный покров и животный мир Мон­голии. Пущино, 1988; Экосистемы Монголии: распро­странение и современное состояние. М., 1995; Цул­тэм Н. Искусство Монголии с древнейших времён до начала XX в. М., 1996:'Кульганек И. В. Мир мон­гольской народной песни. СПб., 2001.

МОҢГОЛ КАРАТУУЛАРЫ (13-к.) —

Азия жана Чыгыш Европа элдерин талап-тоноо, кул кы­луу жана алардан согуш олжолорун алуу үчүн моңгол феодалдары уюштурган казаттар. М. к. 1207-ж. башталып, анча-мынча тыныгуулар менен 13-к-дын аягына чейин созулган. 1207-19-ж. Сибирь, Чыгыш Түркстан жана Чыгыш Кытай аймагын, 1221-ж. О. Азияны басып алып, Иран­дын түндүгү менен өтүп, Закавказьеге (Грузия, Азербайжан) кол салган. Каспий деңизиңин жээги менен (1222) алан жерине кирип, аларды талкалап, кыпчак талаасына чыккан. 1223-ж. 31-майда Калка д-нда салгылашта моңгол от­ряды биргелешкен орус-кыпчак аскерин жеңип, Днепр д-на чейин аларды кууп барган. Андан кайра тартып, Волганын ортонку агымынын боюна келген, бирок Волга-Кама Болгариясы­нан сокку жеп, Моңголияга (1224) кайра кел­генетикалык 1229-ж. курултайда Үгөдөй хандыкка шай­лангандан кийин М. к. эки багытта жүргүзүлгөн. Чыгышта Түндүк Кытай (1231-34), Кореянын көп бөлүгү (1273), батышта 1237-41-ж. орус шаар­лары (Рязань, Владимир, Ростов, Углич, Ярос­лавль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич-Мерский, Переяславль-Зелесский, Юрьев, Дмитров, Волок-Ламский, Тверь, Торжок, Киев, Владимир Волынский, Галич) М. каратылган. 1241-ж. жазында моңгол армиясы орустардын, чыгыш европа элдеринин баатырдык

каршы­лыктарынан абдан начарлаган, бирок батыш­ты көздөй көшөрүп жыла берген. Батыйдын негизги күчү Карпаттан өтүп, Венгрияга, Полыпага (1241) кол салган, бирок Босния, Сер­бия жана Болгария аркылуу чегинүүгө аргасыз болуп, андан ары Борбордук Европага кол салуусу токтогон (1242). Кичи Азия жана Ж. Чыгышта М. к. бир кыйла узакка созулган. Закавказье­ни (1236), Хулагу менен Кош өзөн аралыгын (1256), Багдадды (1258) караткан. Моңгол ас­керлери Сирияга кирип, Египетке кол салууга камынган, бирок 1260-ж. Египет султанынан сокку жеп, батыштагы М. к. аяктаган. 13-к­дын 2-жарымында моңголдор Чыгыш жана Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрүнө бет алган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чынгызхандын ини­си) Түштүк Кытайды басып алып, Юань империя­сын негиздеп, Кытайды Улуу хан жана импера­тор катары башкарган. Бирок бирдиктүү экономикалык базасы жок жана ички карама-каршылыктары ырбаган Монгол империясы начарлай баштаган. 1351-ж. монголдорго каршы көтөрүлүштө Юань империясын талкалап (1368), Кытай Моңголия­дан бөлүнгөн. Куликовдогу салгылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун баш­талышы болгон. 14-к-дын 2-жарымында моң­голдор Ирандагы, Закавказьедеги, 0. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейре­гинде Моңгол империясы толук кулаган.

Ад.: Хрусталев Д. Г. Русь от нашествия до «ига». 2-е изд. СПб., 2008; Вернадский Г. В. Монголы и Русь. М„ 2011.