МОЗАМБИК

МОЗАМБЙК, Мозамбик Республика­с ы - Африканын түштүк-чыгышындагы мамле­кет. Түндүгүнөн Танзания, түштүк-батышынан ТАР жана Свазиленд, батышынан Малави, Замбия

жана Зимбабве менен чектешет, чыгышын Инди океаны чулгап жатат. Аянты 799,4 миң км^г. Калкы 22,1 миллион (2010). Борбору - Мапуту (1,2 миллион). Администрациялык-аймактык жактан 10 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги - метикал.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)
Провинциялары	Аянты, миң км2	Калкы, миллион	Администрациялык борборлору
Кабу-Делгаду	82,625	1,64	Пемба
Газа	75,709	1,26	Шаи-Шаи
Иньямбане	68,615	1,32	Иньямбане
Маника	61,661	1,44	Шимойо
Мапуту (шаар)	0,602	1,13
Мапуту
(провинциясы)	25,756	1,24	Матала
Нампула	81,606	4,05	Нампула
Ньяса	129,056	1,19	Лишинга
Софала	68,018	1,68	Бейра
Тете	100,724	1,81	Тете
Замбезия	105,008	3,90	Келимане

М. - Африка өнүктүрүү банкынын, БУУнун (1975), Африка өлкөлөрү уюмунун (1975), ЭВФ­тин (1984), Эл аралык реконструциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1984), Африка Союзунун (2002), ЮНЕСКОнун, Эл аралык саламаттык сактоо уюмунун, ИНТЕРПОЛдун мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү.

М. - унитардык мам­лекет. Конституциясы 1990-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик респ. Мам­лекет жана өкмөт башчысы - президент. Мый­зам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Республика Ассамблея­сы). М-те көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Фрелимо партиясы, М. улуттук каршылык көрсөтүү пар­тиясы ж. б.

Табияты.

Түштүк-чыгыш Африкада, Мозамбик кысыгынын жээгинде, Танзания менен Түштүк Аф­риканын ортосунда жайгашкан. Түндүгүн Мо­замбик (бийикт. 2419 м), батышын Матабеле платосу (1500-1600 м), чыгышын Мозамбик өрөөнү (туурасы 80-400 км) ээлеп жатат. М-тин аймагынын көпчүлүк бөлүгү Инди океанынын жээк тилкеси аркылуу (3000 кждей) созулуп жатат. Ал түндүгүндө бир нече бухта (Аскалуу жээк) менен бөлүнгөн. Түштүктү көздөй жээктер­дин бийиктиги төмөндөп, саздуу келет да, та­бигый гавандарды (Бейра, Мапуту, Накала, Пемба) түзөт. Эң бийик жери - Бинга тоосу (2436 м). Климаты түндүгүндө субэкватордук муссондук, түштүгүндө тропиктик пассаттык. Январдын орт. температурасы 26-30°С, июлдуку 15-

Замбези провинциясындагы чай плантациясы. Арт­кы планда Муррес тоосу.

20°С. Жылдык жаан-чачыны 750-1500 мм. Ири дарыялары: Замбези, Лимпопо, Сави ж. б.; Ньяса (Малави) көлүнүн чыгыш жээги М-ке таандык. Нымдуу саванна, дайыма жашыл жана сейрек учуроочу токой өсөт. Жаныбарла­ры: африка пили, антилопа, зебра, керик, арс­тан, чөө ж. б. Кен байлыктары: көмүр, уран, темир, асбест, слюда, алтын ж. б. Коргоого алынган аймак өлкө аянтынын 6%тейин түзөт. Улуттук парктар, Эл аралык маанидеги Мар­роммеу комплекси бар.

Калкынын

көпчүлүгүн банту тилинде сүйлөгөн элдер (макуа, тсонга, малави, маконде ж. б.; 99,6%) түзөт. 0. эле европалыктар, индейлер жана метистер да бар. Расмий тили - португал

Бейра шаары.

тили. Калкынын 80% и жергиликтүү динди, калганда­ры христиан жана мусулман диндерин тутат. Орт. жыштыгы 1 км²ге 24 киши (2004). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 65 жаш, аялдарыныкы - 72. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 адамга 44,6), өлүм-житим ЮООге 15,94 (жаш балдардын өлүмү өтө жогору, ЮООге 126). Шаар калкы 37% (2008). Ири шаарлары: Мапуту, Бейра, Нампула.

Тарыхы.

М. аймагында байыртан эле койсан тилинде сүйлөгөн адамдар (бушмендер менен гот­тентоттор) жашаган. Биздин замандын 300-ж. аларды түндүктөн келген банту тилинде сүйлөгөн уруу­лар сүрүп чыккан. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягында - 2-миң жылдыктын башында алгач­кы таптык түзүлүш (эң ириси Мономотапа мам­лекети) пайда болгон. 8-к-да М-ке арабдар ке­лип, бир нече шаар-мамлекетти негиздешкен. 11-к-да М-ке жана Зимбабвеге шона элинин экс­панциясы башталган. 16-к-да М-ке португалдар келип, мусулман шаар-мамлекеттерин бузуп, өз фортторун (Софала ж. б.) курган. Алар алтын издеп, ички аймактарга өтүп, плазо аталган ээликтерди түзүшкөн. Европалыктардын кели­ши менен жергиликтүү калк (бантулар) жер которуп ке­тишкен. 1820-40-жылдарда М-тин түштүгүн нгон уруулары басып алган. 1895-ж. португал­дар нгондордун Газа мамлекетин талкалап, 20- к-дын башына чейин М-ти толук караткан. Биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-18) кийин М-ке Рувума д-нын түштүгүндөгү жерлер кошул­ган. Португалия соода боюнча Индия, Түштүк-Чыгыш Азия жана Вразилия колониясы менен өнөктөшүүгө көңүл бурган. Эл аралык майданда улуттук­боштондук кыймылдардын таасиринин өсүшү­нөн улам, 1964-ж. М-ти боштондукка чыгаруу фронтунун (МБЧФ, 1962-ж. түзүлгөн) жетекчи­лиги менен португал колониячыларына каршы ку­ралдуу көтөрүлүш башталып, 1973-жылдын ба­шында МБЧФ өлкөнүн ^х/₄ бөлүгүн өз көзөмө­лүнө алган. Португалиядагы куралдуу төңкөрүш­төн кийин (1974-ж. апрель), М. боштондук алып, 1975-ж. 25-июнда көз карандысыз М. Эл Респуб­ликасы деп жарыяланган. 1980-ж. М-ке каршы

МОЗАМБИК

Түштүк Родезиянын, кийин ТАРдын жарыясыз баштаган согушунан өлкө бүлгүнгө учурап, баш аламандык күчөгөн. 1987-ж. калктын 1 млндон ашыгы оокаттын айынан үй-жайын таштап кетсе, 250 миң адам тамак-аш жетишсиздиги­нен чет элдик өлкөлөрдүн жардамы менен күн көрүп калган. 1994-ж. М-тин тарыхында алгач­кы жолу демокр. парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Фрелимо партиясы жеңген (лидери Жакиму Чиссано, 1994-жылдан президент). 1994-98-ж. Фрелимо өкмөтү рынок реформасын ишке ашырууга багыт алган, мамлекеттик ишканалар­ды менчиктештирүү башталган.

Экономикасы. М.

- дүйнөдөгү жакыр мамле­кеттердин бири. М-нын экономикасы чет элдик финансынын жардамы менен өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 20,17 миллиард долларды (2009, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллар­дан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 45,4, ө. ж-дыкы 30,6, а. ч-ныкы 24. Боксит, таш көмүр, хром, титан ж. б. казы­лып алынат. 2007-ж 15,9 миллиард кВт-с электр

Көчө базары.

Shape 3142

энергиясы өндүрүлгөн. Анын 90% ин «Кабора­Басса» ГЭСи өндүргөн. Алюминий (жылына 500 миң г), титан концентраттары, нефть продукту­лары өндүрүлөт. А. ч. сырьёсун кайра шптетүүчү, металлургия, цемент, текстиль, бут кийим, та­мак-аш ө. ж. ишканалары иштейт. Экспорттук а. ч. продуктулары: пахта, кешью жаңгагы, бал камыш, цитрус өсүмдүктөрү жана кокос пальма­сы, чай, сизаль ж. б. Негизги азыктары - кас­сава; жүгөрү,

Мозамбик акчасы - метикал

күрүч, картөшкө, жашылча-же­миш жана тропик жемиштери. Эчки, кой, бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Ошондой эле балык уулоо жана деңиз продуктуларын даярдоо менен алектенет. Автомобиль жолунун уз. 34,3 миң км (2008; анын ичинде асфальтталганы 6 миң км), т. ж-нуку 4,8. Замбези д-нда кеме жү­рөт. Ири порттору: Мапуту, Бейра, Накала. Сырт­ка алюминий, электр энергиясы, а. ч. продукту­лары, кант, креветка, жыгач, металл чыгары­латынча Негизги соода шериктештери: Европа сою­зуна кирген өлкөлөр, ТАР, Кытай, Зимбабве.

Маданияты.

Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 7 жылдык милдеттүү окутууну, кесиптик даярдоону жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 71% ти түзөт (2008). Окутуу англис жана португал тилдеринде жүргүзүлөт. 32 техникалык кол­леж, 3 ЖОЖу бар. Күн сайын чыгуучу «Нати­сиаш», «Диариу де Мозамбик» жана жумасына бир жолу чыгуучу «Демос», «Доминго», «Саван­на», «Фин де Семана» ж. б. гезит-журналдары, ошондой эле 4 телекөрсөтүү каналы, 7 радиостанциясы бар. М. адабияты 20-к-дын башынан португал ти­линде өнүгүүдө. 1920-30-жылдары ага-инилер Жуан менен Жозе Албазин жана Э. Диаш ж. б. анти­колониялык публицистикалык очерктёр жаратышкан. Поэ­зиянын башында Р. ди Норонья турган («Со­неттер», 1950; «Кенгелкезе», 1960). КийинО. Мен­диш, Ж. Кравейриньи, Р. Ногара, С. Виейр ж. б. акындар, ошондой эле, Ж. Диаш, Л. Б. Он­вана, Р. Жуниор, А. ди Фрейташ, Л. Магая, Л. Мопле сыяктуу ж. б. жазуучулар чыгыш­кан. М-тин аймагында антропоморфтук жана зооморфтук байыркы эстеликтер бар. О. к-да Зимбабве маданиятына таандык таш курулуштар­дын калдыктары сакталып калган. 1950-60- жылдары функционализмдин нугунда имарат­тар курулган. 1940-жылдан живопистин улут­тук мектеби (школасы) калыптана баштаган. Көркөм өнөрдүн таралышы - чырпыктардан согуп жасалган себеттер, түрдүү боёктор менен кооз­долгон идиш-аяктар өнүккөн. Музыкасында ма­куа, теонга, теонга, малави, маконде, суахили, тонга, яо ж. б. элдердин салттары сакталган. Мапутуда Улуттук театр жана маданият үйү бар. М-тин салттык музыкасынын үлгүлөрүн ТАР­дагы Африка музыкасынын эл аралык

ки­тепканасы жарыялап турат. Улуттук кинема­тографиясы көз каранды эместик жарыяланган­дан кийин өнүгө баштаган. 1975-ж. Лоренц-Мар­кишеде (1916-жылдан Мапуту) улуттук кинема­тография институту түзүлгөн. 1970-80-жылдары не­гизинен документ фильмдер тартылган. Ал­гачкы толук метраждуу көркөм фильм 1980-ж., анимациялык фильм 1982-ж. тартыл­ган. 2006-ж. К. Ди Созынын «Жюно» доку­мент фильми тартылган. 2006-жылдан Мапу­туда документ фильмдердин фестивалы өтүп турат.

Ад.: Хазанов А. М. История Мозамбика в новое и новейшее время. М., 2006; Шарый В. И. Мозамбик, с которым можно и нужно сотрудничать. М., 2007. Мозамбик//Болыпая Российская энциклопедия. М., 2012. Т. 20.