МУТАЦИЯ

МУТАЦИЯ (латынча mutatio - өзгөрүү) б и о л о­г и я д а - генетикалык материалдын организмдин ти­гил же бул белгилеринин өзгөрүшүнө алып келүүчү күтүлбөгөн жерден табигый же жасал­ма пайда болгон тукум куума өзгөрүүлөрү. «М.» терминин илимге голланд. ботаниги X. Де Фриз киргизген (1901). М. - эволюциянын алгачкы материалы, ал ДНК молекулаларынын бузулу­шунан болот. Кээ бир гана М. организмдин мү­нөздөмөсүн жакшыртат. М. механизмдери молекулалык деңгээлде 20-к-дын орто ченинде молекулалык генетика­нын өнүгүшү менен айкын боло баштаган. Эгерде М. жапайы типтин белгилерин өзгөртсө, т ү з М., ал эми жапайы типти толук же бир аз ка­лыбына келтирсе, т е с к е р и М. деп аталат. М. генерациялык, сомалык, ядролук жана ци­топлазмалык болуп айырмаланат. Генетикалык мате­риалдагы өзгөрүүлөрдүн мүнөзүнө жараша чекит­тик М., инсерциялар, хромосомалардын кайра­дан түзүлүшү жана хромосомалардын санынын өзгөрүшүн камтыган М-ларга да бөлүнөт. Чекит­тик М-да ДНК же РНК нуклеотиддеринин жу­бунун түшүп калышынан же арасына кошулу­шунан болот. Инсерциялар - ДНК молекулала­рынын генге киргизилиши, көбүнчө анын ак­тивдүүлүгүнүн төмөндөшүнө (инактивация) алып келет же оперондордо күчтүү карама-каршы на­тыйжаны (уюлдук эффектти) пайда кылат. Хро­мосомалардын кайрадан түзүлүшү негизинен генетикалык материалдын гомол. эмес бөлүктөрүнүн реком­бинацияланышынан келип чыгат. Генетикалык аппа­раттын өзгөрүшүнө байланыштуу М. геномдук, хромосомалык жана гендик болуп бөлүнөт. Г е­н о м д у к М. организм клеткаларындагы хро­мосомалардын санынын өзгөрүшүнө байланыш­туу. Хромосомалык М. генетикалык материал­дын гомол. эмес бөлүктөрүнүн рекомбинация­сында болот. Ага инверсия, транслокация, де­леция, дупликация жана фрагментация кирет. Г е н д и к М-да айрым гёндердин химиялык түзүлүшү өзгөрөт. М-нын натыйжасында организмде түр­дүү биохим., физиол. жана морфол. белгилер өзгөрүшү ыктымал. Мындай өзгөрүүлөр орга­низмдин кээ бир белгилерин өтө кескин өзгөрт­сө, кээ бир белгилерин-анча-мынча гана өзгөртөт. Полиплоиддүү мутанттар негизинен клетканын же бүтүндөй организмдин көлөмүнүн чоңоюшу менен мүнөздөлөт. Гаплоиддүү мутанттардын клет­калары майда жана гаметалар толук хромосома санына ээ болгондуктан, тукумсуз болушат. Ген­дик М. бардык М-нын негизи болуп, организм­дин белгилерин көптөгөн өзгөрүүлөргө алып ке­лет. Анын көбү организмге зыяндуу (мутант ген көбүнчө майыптыкка, ар андай ооруларга, ал тургай өлүмгө дуушар кылат). Гендик М. доми­нанттуу, жарым доминанттуу жана рецессивдүү болушу мүмкүн (к. Доминанттуулук, Рецессив­дуулук). Натыйжада гендер ар түрдүү абалда бо­луп, организмдин белгилерине көп түрдүү таа­сир тийгизет. Гендик М. көп убакта организм­деги процесстерди өзгөртөт, тукум берүү касие­тин төмөндөтөт. Чанда организм касиеттерин жакшырткан М. да болот, алар аз кездешсе да табигый тандалуу жана жасалма тандоого ма­териал болот жана эволюциянын жүрүшүндө маа­ниси бар. Айрым М. бакча өсүмдүктөрүн жана гүл өстүрүүдө жаңы сортторду чыгарууда пайдала­нылат. Геномдук М. - тукум куума ооруларды жана кишинин тубаса кемтигин пайда кылышы мүмкүн. Ошондуктан кишини түрдүү мутаген­дердин таасиринен коргоо негизги орунда турат.