МЕКСИКА, МексикаКошмо Штатт а р ы - Түндүк Американын түштүк-батышындагы мамлекет. Түндүгүнөн АКШ, түштүк-чыгышынан Гватемала жана Белиз менен чектешет. Ватышы менен түштүгүн Тынч, чыгышын Атлантика океандары чулгайт. Аянты 1964,4 миң км2. Калкы 112,3 миллион (2011; калкынын саны боюнча Түштүк
Америкада Бразилиядан кийинки 2-орунда). Борбору - Мехико. Администрациялык-аймактык жактан 31 штатка жана Борбордук федерация округуна бөлүнөт. Акча бирдиги - мексика песосу.
М. - БУУнун (1945-жылдан), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1945), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Латын Америка интеграция ассоциациясынын (1980), Рио тобунун (198,9), Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтыгынын (1993), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.
М. - федерациялык мамлекет. Конституциясы 1917-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы - прези-
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)
Штаттары
Аянты, миң км2
Калкы, миң
Администрациялык борборлору
Агуаскальентес
5,27
1139,75
Агуаскальентес
Веракрус
72,00
7276,57
Халапа
Герреро
64,79
3141,25
Чильпансинго
Гуанахуато
31,03
5041,82
Гуанахуато
Дуранго
122,79
1549,72
Дуранго
Идальго
20,66
2420,10
Пачука
Кампече
57,03
794,82
Кампече
Керетаро
12,11
1716,72
Керетаро
Кинтана-Роо
39,20
1308,18
Четумаль
Коауила
150,62
2625,60
Сальтильо
Колима
5,47
599,97
Колима
Мехико
21,42
14812,60
Толука
Мичоакан
58,59
3965,77
Морелия
Морелос
4,96
1673,18
Куэрнавака
Наярит
27,10
969,23
Тепик
Нуэво-Леон
64,74
4441,25
Монтеррей
Оахака
93,15
3551,01
Оахака
Пуэбла
34,16
5644,55
Пуэбла
Сакатекас
73,83
1379,98
Сакатекас
Сан-Луис-По-
тоси
63,78
2483,58
С ан - Луис - Потоси
Синалоа
58,36
2651,97
Кульякан
Сонора
180,61
2507,74
Эрмосильо
Табаско
24,61
2049,17
Вилья-Эрмоса
Тамаулипас
79,69
3188,32
Сьюдад-Виктория
Тласкала
4,05
1132,99
Тласкала
Төмөнкү
71,51
3154,98
Мехикали
Калифорния
Төмөнкү Түш-
түк Калифор-
ния
73,95
563,66
Ла-Пас
Халиско
79,09
7009,74
Гвадалахара
Чиуауа
245,96
3387,72
Чиуауа
Чьяпас
73,63
4501,35
Тустла-Гутьеррес
Юкатан
43,58
1919,00
Мерида
Федералдык
округ
1,53
8841,23
дент. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы - эки палаталуу Генералдык конгресс (депутаттар палатасы жана сенат). Аткаруу бийлигин президент башында турган федералдык администрация ишке ашырат. М-да көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Институттук-революциялык партия (ИРП), Улуттук кыймыл партиясы, Демокр. революция партиясы, Экол. жашылдар партиясы ж. б.
Табияты.
Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн Мексика тайгак тоосу (бийиктиги 1000-2000 м) ээлеп, аны айланта Чыгыш Сьерра-Мадре, Батыш Сьерра-Мадре, туурасынан Жанартоо Сьеррасы (аракеттеги Орисаба жанартоосу, бийиктиги 5610 м', Попокатепетль, 5465) курчайт. Түштүк-батышында Калифорния ж. а., түштүгүндө Чьяпас жана Түштүк Сьерра-Мадре тоо массивдери, түштүк-чыгышында ойдуңдуу Юкатан ж. а. жатат. Климаты деңиз деңгээлинен бийиктигине жараша деңиз жээктеринде нымдуу тропиктиктен, түндүгүндө субтропиктик, тоолорунда мелүүн. Январдын орт.
Өчкөн Истаксиуатль жанартоосу.
температурасы түндүгүндө жана түндүк-батышында 10°С, түштүгүндө 25°С, июлдуку тайпак тоолорунда 15°С, Калифорния булуңунун жээгинде 30°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 100 лглгден 3000 лшге чейин. Ири дарыясы - Рио-Браво-дельНорте (же Рио-Гранде, АКШ менен болгон чек арасы аркылуу агат). Эң чоң көлү - Чапала. Түндүк- батышына боз жана чөл, тоолуу аймактарына күрөң тоо топурагы мүнөздүү. Мененын ысык жана нымдуу бөлүгүндө дайыма жашыл тропик токою, түндүк жана түштүгүндөгү тоолорунда аралаш жана ийне жалбырактуу токой, кургакчыл аймактарында жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. М. биол. деңгээли жана ландшафтынын ар
Халиско штатындагы агава өстүрүлгөн аймак.
түрдүүлүгү боюнча дүйнөдө алдынкы орунду ээлейт. Фаунасынын курамында 500дөн ашык сүт эмүүчүлөр (анын ичинде 31%и эндемик, 18%и жоголуп кетүү алдында), ИООдөн ашык канаттуулар (11; 5), 800гө чукул сойлоочулар (48; 12), 350дөн ашык жерде-сууда жашоочулар (45; 58) кездешет. Жаныбарлардын сейрек кездешүүчү түрлөрүн (деңиз таш бакасы, ача мүйүз антилопа, барибала) сактап жана көзөмөлгө алуу боюнча мамлекеттик долбоорлор иштейт. Мененын деңиз экосистемасы да ар түрдүүлүгү [шуру (коралл, 60-80 түрү) рифтери, жээк лагуналары, мангр саздары жана өсүмдүктөрү] менен өзгөчөлөнөт. М-да 170ге жакын коргоого алынган табигый аймак (өлкөнүн аянтынын 12%и, анын 18,7 миллион гасы кургак-
Сиан-Каан биосфера коругу.
тыкта, 4,5 млну деңизде) бар. Көптөгөн улуттук парктар (67) уюштурулган. Сиан-Каан биосфера резерваты (Юкатан ж. а-нын чыгыш жээги), Марипоса-Монарка (Жанартоо Сьеррасында сейрек кездешүүчү данаида монарх көпөлөгү кыштайт), Калифорния булуңу (дүйнөдөгү кит сыяктуулардын жана 900дөн ашык балыктын түрү кездешет) жана Эль-Вискаино резерваты (деңиз сүт эмүүчүлөрү жана таш бака) Буткул дуйнөлук мурастын, коргоого алынган 36 табигый аймагы ЮНЕСКОнун тизмесине киргизилген; 17си (аянты 1,9 миллион га) эл аралык маанидеги Рамсар конвенциясынын чегинде коргоого алынган. Өлкөнүн аймагынын х/5 бөлүгүнөн ашыгын агроландшафт ээлейт. Суу эрозиясынын натыйжасында топурагы деградацияга учуроодо. Экологиянын негизги көйгөйлөрүнүн бири токойлорунун кыйылып жок болушу, абанын булганышы болуп эсептелет.
Калкы.
Калкынын негизин мексикалыктар түзөт. Ошондой эле индейлер (юто-ацтек жана отомангдар, майя, тотонак менен тепеуалар, михесоке, тарасктар, хока элдери, англис тилдүү кикапу ж. б.), америкалыктар, испандар да жашайт. Расмий тили - испан тили (нахуатль, майя, отоби жерг, тил катары кеңири колдонулат). Католик динин тутат. Орт. жыштыгы 1 кл«2ге
Гвадалахара шаары.
57 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 72,9 жаш, аялдарыныкы - 77,6. Төрөлүүнүн деңгээли орточо (1000 кишиге 17,5), өлүм-житим төмөн (1000 кишиге 5,0, жаш балдардыкы ЮООге 13,7). Шаар калкы 77,8% . Ири шаарлары: Мехико, Экатепек, Гвадалахара, Пуэбла, Хуарез.
Тарыхы.
М. аймагында адамдар соңку палеолит доорунда (биздин заманга чейинки 20 миң жыл мурда) жашаган. Бул жерде алгачкы мамлекет ольмектерге (биздин заманга чейинки 1500-600-ж.) таандык. 4-к-даМайя империясы түзүлүп, 6-8-к-да кыйла гүлдөп өнүккөн. 10-к-да Мененын азыркы борборунда пайда болгон тольтектер мамлекетин 13-к-да түндүктөн келген чичимек, нахуатлан уруулары жана ацтектер сүрүп чыгарган. Мындан соң ацтектер өз мамлекетин түзүп, Теночтитлан ш-н (азыркы Мехико ш.) негиздеп, 15-к-да Борбордук жана Түштүк
Мексикадагы археологиялык парк.
Менены өз бийлигине баш ийдирген. Испандар (башындаЭ. Кортес турган) 1517-жылы М. жээктерине жетип, ацтектерди талкалап, 16-к-дын аягына чейин М. аймагын негизинен каратып, жергиликтүү индейлерди аёосуз эзген. М. жаңы Испаниянын вице-королдугуна айланган. Оор эмгек, ачарчылык жана оору-сыркоодон индейлердин көбү кырылган (1532-жылы 16,8 млндой адамдан 1605-жылы 1 млндон ашыгы гана калган). 16-к-дын 30- жылдарынан колониячылар М-да баалуу металлдарды казып алууну өнүктүргөн. Мунун баары колониячыларга каршы жергиликтүү элдердин көп сандаган көтөрүлүшүнүн (1626-, 1692-, 1761-, 1767-жылы ж. б.) чыгышына себеп болгон. Өлкөнү колониялоо убагында түрдүү этностук топтордун (европалыктар, индейлер, Африкадан алынып келинген негрлер) аралашуусунан 19-к-дын башында мексикалыктардын калыптанышына шарт түзүлгөн. Баскынчыларга каршы боштондук кыймылдын күчөшүнөн улам, 1821-жылы 28- сентябрда Мехикодо Мененын көз карандысыздыгы жарыяланып, респ. түзүлгөн. 1833-жылы А. Лопес де Санта-Ана бийликке келип, диктатура орноткон. Бийликке каршы ички-саясий күрөш
Кукулькана храмы. Чичен-Ица.
Менены кыйла начарлаткан. М. аймагын басып алууга умтулган АКШ 1845-жылы Техасты зордоп өзүнө кошуп алып, 1846-жылы М-га каршы согуш ачкан (к. Америка-Мексика согушу). М. эли баатырдык менен каршылык көрсөткөнүнө карабастан жеңилип, 1848-жылдагы келишим боюнча М. өз аймагынын 55%инен же Калифорния, СанФранциско жана Лос-Анжелес ш-нан ажыраган. Ошондой эле Гадсден келишиминин (1853) негизинде АКШ М. өкмөтүн дагы 120 миң км2 аймагын 10 миллион долларга берүүгө мажбурлаган. 1853-жылы бийликке кайра келген Санта-Ананын саясатына каршы Мененын түштүгүндө 1854-жылы чыккан көтөрүлүш көп узабай революцияга айланып, 1855-жылы Санта-Ананын диктатурасы кулатылган. Мындан соң X. Альварестин либералдык өкмөтү бийликке келип, 1856-жылы конгрессте бир катар антиклерикалык мыйзамдар, 1857-жылы жаңы конституция кабыл алынган. Анын киргизилишине каршы консерватор-клерикалык реакциячыл күчтөр 1857-жылдын аягында козголоң чыгарып, X. Альварестин өкмөтүн кулаткан. Респ-нын убактылуу президенти Б. Хуарес башкарган либералдар эл массасынын колдоосуна таянып, конституцияны жактап чыккан. Өлкөдө жарандык согуш башталган. Хуарес өкмөтү 1859-жылы июлдагы «реформа жөнүндөгү мыйзамдарда» чиркөө мүлкүн мамлекеттештирүүнү, чиркөөнү мамлекеттен бөлүүнү ж. б. белгилеген. Бул куралдуу күрөштү ого бетер ырбатып, ал либералдардын толук жеңиши менен аяктаган. 1862-жылдын башында Улуу Британия, Франция, Испания мексикалык реакцияга жардам берип, фр. баскынчылар Мехикону жана өлкөнүн маанилүү шаарларын басып алып, Менены австриялык эрцгерцог Максимилиан I башкарган империя деп жарыялаган. Элдин баатырдык күрөшүнүн натыйжасында интервенттер 1867-жылы мартта М-дан чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Хуарес өлгөн соң (1872) президент болгон С. Лердо де Техаданын (1872-76-ж. сураган) ордуна келген диктатор П. Диастын тушунда конституция, жарандык эркиндик иш жүзүндө жоюлуп, конгресс мурдагы ролунан ажыраган. М-га чет элдик, болгондо да түндүк америкалык капиталдын киришинен, феод. калдыктардын сакталышынан антифеодалдык жана антиимпериалисттик кыймыл күчөгөн. 20-к-дын башында М-да революциячыл жогорулаш пайда болгон. Мексика революциясынын (1910-17) натыйжасында, 1917-жылы 5-февралда прогрессчил роль ойногон демокр. конституция кабыл алынган. Анын 27-статьясында М. өкмөтү чет элдик компаниялар менен түзгөн 1876-жылдан берки концессия жөнүндө келишимдерди жана бардык контракттарды карап чыгып, латифундияга берилген жерлерди дыйкандар менен индейлерге кайра кайтарган, 8 сааттык жумуш күнү, эмгек акы ж. б. киргизилген. Бирок конституцияны толук ишке ашыруу ошол мезгилдеги бир катар социалдык-экономикалык мамилелерди жоюуну талап кылган. 1917-21-ж. жаңы конституцияны ишке ашырууга шашылбаган президент В. Карранса өлкөдөн куулуп, 1920-жылы 1-декабрда президенттикке генерал А. Обрегон шайланган. Ал реформаны ишке ашыруу боюнча маанилүү кадамдарды (агрардык жана эл агартуу тармагында) жасап, тышкы саясатта активдүү иштерди жүргүзүп, СССР менен дипломатиялык мамилелерди түзгөн (1930-жылы чейин). 1924-жылы президенттик бийликке П. Кальес келген. Реакциячыл топтор жана чет элдик компаниялардын кысымына туруштук бере албаган жана жумушчулар менен дыйкандардын кыймылынын өсүшүнөн чочулаган Кальес өкмөтү жана андан кийинки өкмөттөр 20-жылдарда жана 30-жылдардын аягында саясий багытын кескин өзгөртүп, агрардык реформа жүргүзүүнү токтоткон, прогрессчил уюмдарды куугунтуктаган. Өкмөттүн реакциячыл саясатынан жана эмгекчилердин абалынын начарлашынан улам революциячыл кыймыл жогорулап, Улуттук революциячыл партиянын (УРП, 1929-жылы түзүлгөн) өкүлү Л. Карденас-и-дель-Рио 1936-жылы президенттикке шайланган. Анын тушунда айрым т. ж. жана англ., америкалык нефть компаниялардын ишканалары мамлекеттештирилген. Экинчи дүйнөлүк согуш (1939-45) башталганда М. өкмөтү (президент М. Авила Камачо) адегенде бейтараптыкты жактап, кийин антигитлердик коалицияга тилектеш болуп, 1942-жылы ноябрда СССР менен дипломатиялык мамилени калыбына келтирген. 1946-жылы Мексика революциялык партиясы (МРП) Институттук-революциялык партия (ИРП) болуп өзгөргөн. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Мененын экономикасы жогорулаган. Президент А. Риус Кортинес бийликке келгенден (1952-58) кийин, коррупцияга каршы чаралар көрүлгӨн. 1953-жылы аялдар эркектер менен бирдей саясий укуктарга ээ болгон. М. экономикасына америкалык банк капиталынын өңүтү күчтүү болгондуктан, М. өкмөтү өлкөнүн тышкы саясатына АКШны жакындатпоого умтулган. Лопес Матеос өкмөтү (1958-64) экономиканын мамлекеттик секторун чындап, 1960-жылы
электр энергетика ишканаларык мамлекеттештирген. 1961-жылы тоо-кен ө. ж-н «мексикалаштыруу» жөнүндө мыйзам кабыл алынып, андагы чет элдик капиталдын үлүшүн (49% ке) чектеген. Батыш Европа өлкөлөрү менен тыгыз байланышып, Куба революциясына каршы АКШнын аракеттерин колдоодон, Куба менен дипломатиялык мамилесин үзүүдөн баш тарткан. Президент Г. Диас Ордас (1964-70) улуттук финансы-өнөр жай буржуазиясынын өнүтүн чындоо менен бирге экономиканын мамлекеттик секторун күчөтүү саясатын жүргүзгөн. 1970-жылы бийликке келген Эчеверриа Альварес өкмөтү агрардык реформа (1971), жаңы шайлоо (1972), чет элдик капитал салымдарына чек коюу (1973) жөнүндө мыйзамдарды чыгарып, жумушчулар үчүн турак-жай курулуш фондусун түзгөн, мамлекеттик кызматкерлер үчүн 5 күндүк иш жумасы белгиленген. Куба, Перу, Чили ж. б. Латын Америкасынын өлкөлөрү менен байланыш чыңдалып, 1972-жылы КЭР менен дипломатиялык мамиле түзүлгөн. Президент X. Лопес Портильонун (1976- 82) тушунда Чьяпас, Табаско штаттарында жана Кампече кысыгында ири нефть кендери ачылып, 1976-82-ж. М. нефть өндүрүү боюнча дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлеген. 1981-жылы нефть баасынын түшүшү менен өлкөнүн экономикасы кескин төмөндөгөн (1996-жылга карата Мененын тышкы карызы 100 миллиард АКШ долларын mysгөн). 2000-жылы жалпы шайлоонун жыйынтыгы менен ИРП (ондогон жылдар бийликте болгон) жеңилип, В. Фокс башында турган оппозициялык Улуттук аракет партиясы (УАП, 1939-жылы негизделген) бийликке келген. Өлкөнүн экономикасы төмөндөп, элдин социалдык абалы оордоп, массалык түрдө (бир жылда 500- 600 миң киши) АКШга кеткен. 2006-жылы Демокр. революция партиясынын лидери (ДРП, 1989-жылы түзүлгөн) Ф. Кальдерон Инохасанын президенттик бийликке келиши менен өлкөнүн өсүү темпи турукташып, инфляция төмөндөп, жумушсуздук азайган. Анын өкмөтүнүн негизги милдети - жумушсуздукту (М-да ишке жарамдуу калктын үчтөн биринин туруктуу иши жок, мексикалыктардын көбү чет өлкөлөрдө, негизинен АКШда иштейт) жана жакырчылыкты (М. калкынын 45% и жакыр) жоюу.
Экономикасы.
М. - Латын Америкасындагы Бразилиядан кийинки өнүгүп келе жаткан, экономикалык потенциалы жогору 2-өлкө. Капиталдын эң маанилүү бөлүгү Америкада жашаган мексикалык иммигранттардын акча которуусунан түшөт. ИДПнин көлөмү 1 триллион 567 миллиард доллар (2010, АКШ); аны киши башына бөлүштүргөндө 13,9 миң доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 63,3, ө. ж-дыкы 30,3, а. ч-ныкы 3,5. Мененын экономикасында нефть-газ ө. ж. башкы ролду ойнойт. Нефть (157 миллион т, 2009; Венесуэладан кийинки
Мексика булуңундагы шельфтен нефть казып алуу.
2-орунда), газ (56 миллиард м3; Латын Америкасында 1-орунда), кара металлургия (3-), көмүр, темир (11,7 миллион т, 2007; 3-орунда), жез, коргошун, цинк, сурьма, висмут, кадмий, молибден, ошондой эле алтын, күмүш казылып алынат. 2008-жылы 231,4 миллиард кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Ө. ж-нын негизги тармагы - машина куруу (анын ичинде америкалык «Оепега! Мо1огз», «СЬгуэ1ен», «Гогс1Мо1ог», германиялык «Уо1квууа§еп», япониялык «N18- вап» автомобилдерин чогултуу өзгөчөлөнөт; тетиктер, агрегаттар комплектенет;), ошондой эле электр-техникалык (тиричилик приборлору), электроника (телевизор, компьютер, уюк телефону ж. б.), кара жана түстүү металлургия, нефть ажыратуу, химиялык, нефть-химиялык (жасалма каучук, химиялык була ж. б.), жыгаччылык, фармацевтика (негизинен антибиотиктер ж. б.), жеңил (жогорку сапаттагы жинсы кездемелери, тигилүү кийимдер, бут кийим), тамак-аш (сүт, кант, жашылча-жемиш консервалары, балык жана деңиз) ө. ж. ишканалары иштейт. Сыртка пиво жана текила, кофе, жемиштер (авокадо, папайя, манго, цитрус
Мексика акчасы - мексика песосу
өсүмдүктөрү), жашылча (томат) чыгарылат. Агрардык секторунда жашылчачылык өнүккөн. Негизги азыгы - жүгөрү (аны чогултуу боюнча дүйнөдө 3- орунда). Дан эгиндери, шалы, пахта, бал камыш, агава-хенекен, жер жаңгак, ананас, цитрус, тропиктик жана субтропиктик өсүмдүктөр өстүрүлөт. Мал чарбачылыгы анча жакшы өнүккөн эмес. Бал өндүрүү боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт (2009-жылы 53 миң т өндүрүлгөн; негизинен Европа өлкөлөрүнө чыгарылат). Балыкчылык (жылына 1,77 миллион т) өнүккөн. Автомобиль жолунун уз. (миң км менен) 360,4 (анын 127,4 асфальтталган, 2008), т. ж-нуку 26,7 (2005), куур транспортунуку 39,2 (анын ичинде нефтиники 8,9, газдыкы 16,7; 2006). Тынч океандын жээгиндеги ири порттору: Мансанильо, Ласаро-Карденас, Исла-Седрос, СалинаКрус, Атлантика океанындагылары - Кайо-Аркас, Коацакоалькос, Веракрус. Кайра иштетүүчү ө. ж-дын продукциялары (80% ке жакын), нефть (көлөмү боюнча Венесуэладан кийин 2-орунда), а. ч. продуктулары, минералдык сырьё экспорттолот. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Кытай. Туризм [анын ичинде альпинизм, үңкүр (спелео) туризми]өнүккөн.
Маданияты.
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 9 жылдык, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 92,8%ти түзөт (2008). Мичоакан университети (1540), Автономия университети (1587), НуевоЛеон штатындагы Автономия университети (1933), Улуттук политех. институту (1936), Улуттук педагогика университети (1936) ж. б. у. с. ЖОЖдору бар. Мехико ш-ндагы Улуттук тарых жана антропология музейи (1939), Мичоакан (Морелия, 1886), Юкатан (Мерида, 1920), Пуэбла (1931), НуэвоЛеон (Монтеррей, 1956) ж. б. бир нече штаттарында музейлер иштейт.
Массалык-маалымат каражатт а р ы. «Е1 Ппгутегза!», Ьа Зогпаба, «Ехсе1в1ог», «11по шаз цпо», «Ьа Ргепеа», «КеГогта» ж. б. ири коомдук-саясий гезиттери чыгат. Радиоуктуруусу 1955-жылдан, телекөрсөтүүсү 1972-жылдан, ошондой эле «1п£огтас1опез Мех1сапаз (1960), «МоНшаз Мех1сапаз (1968) улуттук маалымат агенттиктери иштейт.
А д а б и я т ы.
М-да пиктогр. жазманы колдонгон жергиликтүү элдин мифтик бай адабияты болгон. 16-к-дан М. адабияты негизинен испан тилинде өнүгүүдө. Алгачкы испанча адабий жазма эстеликтерге Э. Кортестин Карл Уге жазган каттары (1519-26), ошондой эле Б. Диас дель Кастильонун («Жаңы Испанияны жеңип алуунун чыныгы тарыхы» деген хроникасы эсептелет. 17-к-дын ортосунда К. де Сигуэнса-и-Гонгора, X. И. де ла Крус сыяктуу көрүнүктүү акындар адабиятка келишкен. 18-к-дын ортосунан классицизм багыты жанданган (Ф. X. Клавихеро «Мексиканын байыркы тарыхы», 1780; Р. Ландивар латын тилинде «Айылдык Мексика», 1781). Азаттык үчүн күрөш мезгилинде (1810-24) революциячыл классицизм духундагы патриотчул поэзия, публицистика жанры өнүккөн. 19-к-дын башында латын америкалык тунгуч роман жаралган (X. X. Фернандес де Лисарди, «Перикильо Сарньенто», 1816). 1820-жылдары М. адабиятында романтизм калыптанып, анын башатында - М. Акуньи, Г. Прието («Көчө музасы», 1883) сыяктуу акындар турган. Романтизм агымында тарыхый роман жазууга Э. Анкон, В. Рива Паласио ж. б. өңдүү жазуучулар кайрылып, X. Диас Коваррубьястын «Хиль Гомес-инсурген» (1858), И. М. Альтамирранонун «Клеменсия» (1869) аттуу романдары 19-к-дагы тарыхый окуяларды баяндаган. 19-20-к-да поэзияда модернизм калыптанган. М. Гутьеррес Нахера, С. Диас Мирон [«Ырлар» (1895), «Осколки» (1901), ыр жыйнактары], М. X. Отон, А. Нерво [«Жан дүйнөмдүн бакчасы», 1905] поэтикалык ырлар жыйнагы], X. X. Таблада. Мененын 20-к-дагы көрүнүктүү акындары В. Лопес Веларде, Э. Гонсалес Мартинес, К. Пельисердин ырларында улуттун руху ар тараптуу ачылган. 50-жылдардын 2-жарымында проза өнүгүп, элдин турмушун чагылдырган. Вуга А. Яньес («Нөшөр алдында», 1947), X. Рульфо («Педро Парамо») ж. б. жазуучулардын чыгармалары мисал. 1970-90-жылдардагы поэзияда элдин сүйлөшүү интонациясы сакталып, аны X. Э. Печеко, О. Ардхис, Г. Саид ж. б. улантты. 20-к-дын аягы - 21-к-дын башындагы көрүнүктүү жазуучулар: К. Монсивайс, Л. Эскивель, Э. Сепеда ж. б.
Архитектура жана сүрөт искусствосу.
Байыркы мезгилде Мененын аймагында индейлердин (ольмендердин, сапотектердин, майялардын, тотонанттардын, тольтектердин, миштектердин, айтектердин) көркөм маданияты өнүгүп, алардын көп сандаган архитектура ансамблдери жана эстеликтери сакталып калган. Майя эли оймочийме түшүрүлгөн кооз карапа, алтын буюмдарды жасашкан. 16-к-да испандар караткандан кийин индей шаарларынын ордуна жаңы шаарлар курулуп, испан үлгүсүндөгү чиркөөлөр, сарайлар, ратушалар, католик мектептери (кол-
Ай пирамидасы. Теотиуакан. Биздин замандын 2-5-кылым
Пуэбл шаарындагы кафедралуу собордогу орган. 1640-жылдар.
легиялар) салынган. 17-к-дабароккоүлгүсүндөгү имараттар (Морелиядагы собор, 1640-1705; Мехикодогу Улуттук сарай, 1622-99), турак үйлөр, кооз чиркөөлөр ж. б. тургузулат. 18-19-к-да классицизм стили, 19-к-дын 2-жарымында архитектурада модерн стили өрүш алат. 20-к-да М.
архитектурасында конструктивизм адегенде администрациялык имараттарда, кийин турак-жайларда колдонулган. Имаратты жасалгалоодо живопись менен скульптура көбүрөөк киргизиле баштаган. 1949-54-ж. арх. К. Ласонун жетекчилиги менен университет шаарчасынын ансамбли тургузулган. 1968-жылдагы Олимпиялык оюндарга карата көп спорт курулуштары (Ацтек стадиону, арх. П. Рамирес Васкес; Спорт сарайы, арх. Ф. Кандела) салынып, жаны шаарлар пайда болгон. Сүрөт искусствосунда 19-к-га чейин негизинен портрет жанры, живопись өнүккөн. 19-к-дын аягында пейзажчы X. М. Веласко, сатиралык графиканы негиздөөчү X. Г. Посада элдик мотивдер менен тыгыз байланышкан көптөгөн картиналарды жаратышкан. 1910-17-ж-дагы Мексика революциясы жана коммунисттик кыймылдын өсүшү Д. Ривера, X. К. Ороско, Д. Сикейрос сыяктуу чеберлердин чыгармачылыгына шык берген. 50-60-жылдары архра менен катар монументалдуу живопись да кулач
Кампечедеги храмдын скульптура менен кооздолгон фасадынын фрагменти. 3-6-кылым
жайган. Элдик өнөр чеберлери (көбүнчө индейлер) кооз карапа идиш жасап, кездеме токуп, сайма сайып, көркөмдөп күмүш буюм жасашат.
М у з ы к а с ы.
Майя менен ацтектердин цивилизациясында музыка коомдук, мамлекеттик жана диний мамилелерде көрүнүктүү мааниге ээ болгон.. Бүгүнкү М-да европалык жана африкалык маданияттардын таасириндеги көөнө музыканын айрым белгилери сакталып калган. 16-к-дын башында Мененын профессионал музыкасы калыптанган. 1527-жылы Мехикодо музыкалык мектеп ачылган. 1825-жылы композитор жана дирижёр X. М. Элисага Мехикодо менчик музыкалык академияны негиздеп, 1826-жылы симфониялык оркестр уюштурган. 1866-жылы консерватория (1877-жылдан Улуттук) ачылган. 19-к-дын ортосунда опера жанрында иштеген
Мехикодогу Улуттук ак сарай, 1692-99. Архитектор Д. Де Вальверде. 1927-жылы курулуп бүткөн.
Мехикодогу Улуттук опера.
улуттук композиторлор (С. Н. Паниагуа-и-Васкес, А. Ортега, М. Моралес) өсүп чыккан. Улуттук композиторлор мектебин негиздөөчүлөр - С. Ревуэльтас жана К. Чавес (20-к-дын 1-жарымы). Композитор М. Б. Хименес, П. Монкайо, музыка таануучу В. Г. Мендоса, О. Майер-Серралар Мененын музыкалык маданиятынын өнүгүшүнө чоң салым кошушкан. Мехикодо Улуттук опера (1934), Улуттук симфониялык оркестр (1949) иштейт. Бул оркестр - Латын Америкасындагы симфониялык коллективдердин эң мыктыларынын бири.
Т е а т р ы.
Мененын театр искусствосунун негизин байыркы индейлердин диний үрп-адаттары түзөт. 16-к-да өлкөнү испандар басып алгандан кийин Мехикодо «Колисео» (1670), «Нуэво Колисео» (1735) жана Гвадалахарада (1758), Веракруста (1787) туруктуу театрлар пайда болгон. Буларда испан авторлорунун чыгармалары коюлуп, ролдорду испан актёрлору аткарган. 1923-жылы драматургдар союзу түзүлгөн. 1946-жылы Мехикодо
С. Маганьи. «Моктесума II» спектаклинен көрүнүш. «Паласио де бельяс артес» театры. Мехико.
Улуттук көркөм искусство инт-ту (драмалык чеберчилик мектеби менен кошо) ачылган.
К и н о с у.
М. киносунун жаралышы 1896-жылы Мехикодо кинозал ачкан биринчи кинопрокатчы С. Тоскано Баррагандын ысмы менен байланыштуу. Туңгуч көркөм фильм 1907-жылы пайда болгон. 1910-жылы кыска метраждуу комедиялар жана мелодрамалар коюлган. 1931-32-ж. реж. С. М. Эйзенштейндин жетекчилигинде тартылган «Жашасын Мексика» фильми мексикалык кино тартуучуларга зор таасир тийгизген. 1946-жылы Мексика кинематография илими жана искусство академиясы, 1989-жылы М. кинематография институту ачылган. М-да жылына 70тен ашык көркөм фильм тартылат.
Ад.: Виво Х.А. География Мексики. М., 1951; Кинжалов Р. В. Искусство древних майя. Л., 1968; Культура Мексики. М., 1980; Галич М. История доколумбовых цивилизаций. М., 1990; Альперович М. С„ Следкин Л. Ю. История Латынской Америки (с древнейших времен до начала XX в.). 2-е изд. М., 1991; Боровков А. Н„ Шереметьев И. К. Мексика на новом повороте экономического и политического развития. М., 1999; Ветрова Т. Н. Латиноамериканский кинематограф: верша свою судьбу. М., 2010.
