МИФОЛОГИЯ: нускалардын айырмасы
vol5_>KadyrM No edit summary |
м (1 версия) |
||
| 1-сап: | 1-сап: | ||
<p anomaly-ttl-fixed="True"> | <p anomaly-ttl-fixed="True"> | ||
<strong data-text-type="type_1_article_title">МИФОЛОГИЯ </strong> | <strong data-text-type="type_1_article_title">МИФОЛОГИЯ </strong> | ||
<em>(миф</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>...логия) -</em> 1) алгачкы жамаат коомундагы адамдардын дүйнө <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү укумдан тукумга оозеки баян (миф). түрүндө өткөн фантастикалык (шумдуктуу) түшүнүгү; 2) мифтерди чогултуп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> аларды изилдөөчү илим. Алгачкы коомдогу адамдардын өздөрүн курчап турган дүйнөгө болгон эң жөнөкөй фантастикалуу түшүнүктөрү: М. бардык элдердин өнүгүүсүнүн эң алгачкы мезгилдеринде пайда болгон. М-лык түшүнүк <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жер, асман, өсүмдүктөр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жан-жаныбарлар дүйнөсү өзүнчө урук жамааттарын түзөт. Бардык нерселер жандуу, атүгүл акыл-эске ээ <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өз ара тууганча мамиледе турушат. Мындай түшүнүктөр М-да жалпыланган түрдө болгон (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, кыргызда койдун «пири» - Чолпон ата, жылкыныкы - Камбар ата, төөнүкү - Ойсул ата ж. б.). М-дагы жалпылоочу түшүнүктөр акырындап калыптанган. М- | <em>(миф</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>...логия) -</em> 1) алгачкы жамаат коомундагы адамдардын дүйнө <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү укумдан тукумга оозеки баян (миф). түрүндө өткөн фантастикалык (шумдуктуу) түшүнүгү; 2) мифтерди чогултуп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> аларды изилдөөчү илим. Алгачкы коомдогу адамдардын өздөрүн курчап турган дүйнөгө болгон эң жөнөкөй фантастикалуу түшүнүктөрү: М. бардык элдердин өнүгүүсүнүн эң алгачкы мезгилдеринде пайда болгон. М-лык түшүнүк <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жер, асман, өсүмдүктөр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жан-жаныбарлар дүйнөсү өзүнчө урук жамааттарын түзөт. Бардык нерселер жандуу, атүгүл акыл-эске ээ <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өз ара тууганча мамиледе турушат. Мындай түшүнүктөр М-да жалпыланган түрдө болгон (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, кыргызда койдун «пири» - Чолпон ата, жылкыныкы - Камбар ата, төөнүкү - Ойсул ата ж. б.). М-дагы жалпылоочу түшүнүктөр акырындап калыптанган. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын алгачкы түрлөрү - фетишизм (айрым нерселерди жандуу зат катары кароо), тотемизм (жамааттын же уруунун тегин тигил же бул жаныбарга байланыштыруу). Анимизм <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын өнүгүшүнүн кийинки тепкичинде пайда болуп, адам нерсе <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ал <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү «идеяны» бири биринен ажырата баштаганын айгинелейт. М. баш аламан формадан ырааттуу абалга карай өнүккөн. Матриархат доорундагы мифтик образдар түрү суук, коркунучтуу кейипте болсо, патриархат мезгилинде табиятты жеңе билген, коомдук мамилелерди аң-сезимдүү уюштурган каармандардын образы басымдуулук кылган. М-лык ойлом адегенде эле ар кандай тарыхый <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> космогониялык жалпылоолорго умтулган. М. алгачкы жамаат коомунун дүйнөгө көз карашы болуп, ошону <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге таанымдык милдет аткарган. Адам, дүйнө, жан-жаныбар кантип жаралган, өмүр <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өлүмдүн сыры эмнеде деген суроолорго жооп табууга аракеттенген. Алгачкы таптык коомдо М. диний, коомдуксаясий, моралдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true">философиялык</abbr> идеялардын аллегориялык туюнтмасы болуп, <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>та кеңири колдонулган (к. <em>Миф).</em> Ар бир автор өзүнүн саясий көз карашына <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> стилине ылайык мифти түрдүүчө пайдаланган. М. коомдун саясий <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> маданий турмушунда азыр да белгилүү бир кызмат өтөйт. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ы <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> негизде изилдөө <em>Кайра жаралуу</em> доорунан башталган. 18-к-га чейин Европада негизинен антикалык М. гана иликтенген. Кийин Египет, Америка <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш элдеринин мифтери кеңири жайылып, аларды салыштырып кароого мүмкүндүк түзүлгөн. 18-к-да итал. философ Ж. Вико М-га тарыхый түшүндүрмө берген. Эгерде француз агартуучулары (Ф. Вольтер, Д. Дидро ж. б.) мифти наадандык, жалган ишеним катары караса, англ. акын Ж. Макферсон, немис жазуучусу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> философ И. Г. Гердер мифти элдик акылмандык деп түшүндүргөн. Романтизм М-га кызыгууну козгоп, элдик уламыштарды, жомокторду <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мифтерди чогултуу күчөгөн. Мифтерди улуттук <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын булагы катары караган мифол. мектеп калыптанган. Мифтин маңызын бейаң (бессознательное) психикалык кубулуштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> түшүндүргөн <em>фрейдизм</em> Батышта кеңири белгилүү. Азыр М-да структуралык изилдөөлөр (өзгөчө фр. антрополог К. Леви-Стростун эмгектери) да күчөдү. Бирок бир да теория мифтин социалдык маңызын айкындай албайт. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын матёр. түшүндүрмөсү <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> илимпоздор А. М. Золотарёвдун, А. Ф. Лосевдин, С. А. Токаревдин, Ю. Францевдин, М. И. Шахновичтин, Е. М. Мелетинскийдин эмгектеринде берилген.</p> | ||
<p>Ад.: Мифология древнего мира//Сб. ст. М., 1977; <em>Барт Р.</em> Мифологии. М.7-2010.</p> | <p>Ад.: Мифология древнего мира//Сб. ст. М., 1977; <em>Барт Р.</em> Мифологии. М.7-2010.</p> | ||
[[Category:5-том,_301-400_бб]] | [[Category:5-том,_301-400_бб]] | ||
1 ноябрь 2026, саат 19:46 учурдагы нуска
МИФОЛОГИЯ (миф жана ...логия) - 1) алгачкы жамаат коомундагы адамдардын дүйнө жөнүндөгү укумдан тукумга оозеки баян (миф). түрүндө өткөн фантастикалык (шумдуктуу) түшүнүгү; 2) мифтерди чогултуп жана аларды изилдөөчү илим. Алгачкы коомдогу адамдардын өздөрүн курчап турган дүйнөгө болгон эң жөнөкөй фантастикалуу түшүнүктөрү: М. бардык элдердин өнүгүүсүнүн эң алгачкы мезгилдеринде пайда болгон. М-лык түшүнүк боюнча жер, асман, өсүмдүктөр жана жан-жаныбарлар дүйнөсү өзүнчө урук жамааттарын түзөт. Бардык нерселер жандуу, атүгүл акыл-эске ээ жана өз ара тууганча мамиледе турушат. Мындай түшүнүктөр М-да жалпыланган түрдө болгон (мисалы, кыргызда койдун «пири» - Чолпон ата, жылкыныкы - Камбар ата, төөнүкү - Ойсул ата ж. б.). М-дагы жалпылоочу түшүнүктөр акырындап калыптанган. Мененын алгачкы түрлөрү - фетишизм (айрым нерселерди жандуу зат катары кароо), тотемизм (жамааттын же уруунун тегин тигил же бул жаныбарга байланыштыруу). Анимизм Мененын өнүгүшүнүн кийинки тепкичинде пайда болуп, адам нерсе менен ал жөнүндөгү «идеяны» бири биринен ажырата баштаганын айгинелейт. М. баш аламан формадан ырааттуу абалга карай өнүккөн. Матриархат доорундагы мифтик образдар түрү суук, коркунучтуу кейипте болсо, патриархат мезгилинде табиятты жеңе билген, коомдук мамилелерди аң-сезимдүү уюштурган каармандардын образы басымдуулук кылган. М-лык ойлом адегенде эле ар кандай тарыхый жана космогониялык жалпылоолорго умтулган. М. алгачкы жамаат коомунун дүйнөгө көз карашы болуп, ошону менен бирге таанымдык милдет аткарган. Адам, дүйнө, жан-жаныбар кантип жаралган, өмүр менен өлүмдүн сыры эмнеде деген суроолорго жооп табууга аракеттенген. Алгачкы таптык коомдо М. диний, коомдуксаясий, моралдык жана философиялык идеялардын аллегориялык туюнтмасы болуп, искусство жана адабиятта кеңири колдонулган (к. Миф). Ар бир автор өзүнүн саясий көз карашына жана стилине ылайык мифти түрдүүчө пайдаланган. М. коомдун саясий жана маданий турмушунда азыр да белгилүү бир кызмат өтөйт. Менены илимий негизде изилдөө Кайра жаралуу доорунан башталган. 18-к-га чейин Европада негизинен антикалык М. гана иликтенген. Кийин Египет, Америка жана Чыгыш элдеринин мифтери кеңири жайылып, аларды салыштырып кароого мүмкүндүк түзүлгөн. 18-к-да итал. философ Ж. Вико М-га тарыхый түшүндүрмө берген. Эгерде француз агартуучулары (Ф. Вольтер, Д. Дидро ж. б.) мифти наадандык, жалган ишеним катары караса, англ. акын Ж. Макферсон, немис жазуучусу жана философ И. Г. Гердер мифти элдик акылмандык деп түшүндүргөн. Романтизм М-га кызыгууну козгоп, элдик уламыштарды, жомокторду жана мифтерди чогултуу күчөгөн. Мифтерди улуттук маданияттын булагы катары караган мифол. мектеп калыптанган. Мифтин маңызын бейаң (бессознательное) психикалык кубулуштар менен түшүндүргөн фрейдизм Батышта кеңири белгилүү. Азыр М-да структуралык изилдөөлөр (өзгөчө фр. антрополог К. Леви-Стростун эмгектери) да күчөдү. Бирок бир да теория мифтин социалдык маңызын айкындай албайт. Мененын матёр. түшүндүрмөсү советтик илимпоздор А. М. Золотарёвдун, А. Ф. Лосевдин, С. А. Токаревдин, Ю. Францевдин, М. И. Шахновичтин, Е. М. Мелетинскийдин эмгектеринде берилген.
Ад.: Мифология древнего мира//Сб. ст. М., 1977; Барт Р. Мифологии. М.7-2010.