ЛАНТАНОИДДЕР

ЛАНТАНОИДДЕР (лантан ж-а гр. ехбоз - түспөл, көрүнүш) - элементтердин мезгилдик системасынын III тобу, 6-мезгилинде лантан­дан кийин орун алган, катар н. 58ден 71ге че­йинки 14 хим. элементтин жалпы аталышы. Л. эки топко бөлүнөт: церий тобуна - Ба, Се, Рг, N6, Рт, 8т, Еп, иттрий тобуна — О<1, ТЬ, Бу, Но, Ег, Тш, ҮЪ, Ьи. Церий тобуна кирген элементтер жеңил, иттрий тобундагылар оор элементтер деп аталат. Л. ж-а касиеттери алар­га окшош скандий, иттрий сейрек жер эле­менттер тобун түзөт. Л. м-н лантан жер кырты­шында массасы б-ча 1,78’10“²%ти түзөт. Жара­тылышта Л. чогуу кездешет. Ар бир элементти өзүнчө бөлүп алуу кыйын, анткени алардын ка­сиеттери абдан окшош. Л. жер кыртышында 180ден ашык минералдын курамында болору белгилүү. Л.- күмүш түстүү жалтырак, ак, ийил­гич, оңой иштетилүүчү металлдар. Алардын атомдорунун, церийден лютецийге карай, тыш­кы эки катмарындагы электрондорунун саны­нын өзгөрүшү көп байкалбай, ядролорунун оң заряды акырындык м-н көбөйгөндүктөн, элек­трондор ядрого күчтүүрөөк тартыла баштайт. Бул кубулуш лантаноиддик кысы­л у у деп аталат. Церий тобундагы элементтер­дин эрүү темп-расы иттрий тобунун элементте­рине караганда жогору болот. Л. хим. жактан алюминий ж-а цинктен активдүү келип, касиет­тери б-ча щелочтуу жер металлдарына окшош болушат. Алар суу м-н аракеттенип, суутекти сүрүп чыгарып, эрибеген гидроксиддерин пайда кылышат. Абада оксид кабыкча м-н капталат, ысытканда Ме₂О₃ курамындагы оксиддерди пай­да кылат. Галогендер, галогендүү суутектер, углеводороддор, бор ж-а күкүрт м-н аракетте­нип тиешелүү, бирикмелерди пайда кылат. Фто­риддеринен башка галогениддери, нитраттары, перхлораттары сууда жакшы эришет, фосфат­тары, карбонаттары ж-а оксалаттары эрибейт. Оксалаттары м-н карбонаттары 800—900°Ста ок­сиддерин пайда кылуу м-н ажырайт. Бир катар орг. заттар м-н комплекстүү бирикмелерди бе­ришет. Л. концент., суюлтулган күкүрт, азот ж-а туз к-талары м-н аракеттенип, тиешелүү би­рикмелерди пайда кылат. Башка металлдардан экстракция жолу м-н бөлүп алынат. Мында хро­матография (ион алмашуу) методу чогуу кол­донулса өтө таза Л. алынат. Л. болот, чоюн ж. б. куймаларга бир аз кошулса, алардын мех. бекемдигин, коррозияга туруктуулугун, ысык­ка чыдамдуулугун жогорулатат. Л-дин бирик­мелери айнектин атайын түрлөрүн алууда, кез­деме ө. ж-ында, лак ж-а боёк жасоодо, дефек­тоскопия куралында, радиоэлектроникада, о. эле лазер нурун алууда ж-а рентген диагностикада да колдонулат.

Ад.: Асанов Ү.А., Кудайбергенов Т. Т., Рысмендеев К. Жалпы химия. Б., 1998.