МАЛАВИ: нускалардын айырмасы

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору дан
Навигацияга өтүү Издөөгө өтүү
vol5_>KadyrM
No edit summary
No edit summary
88-сап: 88-сап:
<div class="imageCaption">
<div class="imageCaption">
<p>Малави акчасы - малави квачасы.</p>
<p>Малави акчасы - малави квачасы.</p>
</div>[[File:МАЛАВИ_5.jpg|thumb]][[File:МАЛАВИ_6.jpg|thumb]]<p> чүлүгүн Шире д-нда орун алган ГЭС каскаддары («Nkula Falls» 214 миң <em>кВт-с,</em> «Tedzani Falls» 66,35 миң <em>кВт-с,</em> «Kapichira» 64,8 миң <em>кВт-с) </em>
</div>[[File:МАЛАВИ_6.jpg|thumb]]<p> чүлүгүн Шире д-нда орун алган ГЭС каскаддары («Nkula Falls» 214 миң <em>кВт-с,</em> «Tedzani Falls» 66,35 миң <em>кВт-с,</em> «Kapichira» 64,8 миң <em>кВт-с) </em>
<abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 10% ин ТЭС өндүргөн. А. ч. сырьёсун кайра иштетүүчү (ун, тамеки, чай ж. б.), тамак-аш, жыгач иштетүү, жер семирткич ж. б. ө. ж. иш­каналары иштейт. Экспорттук а. ч. продукту­лары: тамеки, чай, бал камыш, жер жаңгак, пахта ж. б. Негизги азыктары - жүгөрү, мани­ок, картөшкө, жашылча-жемиш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тропик жемиштери. Эчки, кой; бодо мал, чочко асыра­лып, үй куштары багылат. 0. эле балык уулоо жүргүзүлөт. Автомобиль жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 28,4 миң <em>км</em> (2008; а. '/<sub>4</sub> бөлүгү асфальтталган), т. ж-нуку 0,797 <em>км.</em> Шире д-нда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньяса көлүндө кеме жүрөт. Ири порттору: Чипока, Монки-Бей, Нко­та-Кота, Чилумба. Сыртка тамеки, кант, чай ж. <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> ч. продуктуларын чыгарат. Негизги соо­да шериктештери: Германия, АКШ, Россия, ТАР, КЭР, Нидерланд, Танзания ж. б.</p>
<abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 10% ин ТЭС өндүргөн. А. ч. сырьёсун кайра иштетүүчү (ун, тамеки, чай ж. б.), тамак-аш, жыгач иштетүү, жер семирткич ж. б. ө. ж. иш­каналары иштейт. Экспорттук а. ч. продукту­лары: тамеки, чай, бал камыш, жер жаңгак, пахта ж. б. Негизги азыктары - жүгөрү, мани­ок, картөшкө, жашылча-жемиш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тропик жемиштери. Эчки, кой; бодо мал, чочко асыра­лып, үй куштары багылат. 0. эле балык уулоо жүргүзүлөт. Автомобиль жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 28,4 миң <em>км</em> (2008; а. '/<sub>4</sub> бөлүгү асфальтталган), т. ж-нуку 0,797 <em>км.</em> Шире д-нда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньяса көлүндө кеме жүрөт. Ири порттору: Чипока, Монки-Бей, Нко­та-Кота, Чилумба. Сыртка тамеки, кант, чай ж. <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> ч. продуктуларын чыгарат. Негизги соо­да шериктештери: Германия, АКШ, Россия, ТАР, КЭР, Нидерланд, Танзания ж. б.</p>
<div class="imageCaption">[[File:МАЛАВИ_7.jpg|thumb|Лилонгведеги таме­ки сорттоо.]]</div>
<div class="imageCaption">[[File:МАЛАВИ_7.jpg|thumb|Лилонгведеги таме­ки сорттоо.|left]]</div>
<p>Маданияты. Билим берүү милдеттүү акысыз 8 жылдык башталгыч, 4 жылдык орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 4 жылдык жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 71,8% (2008). М. <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и (1964), Мзузудагы <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr> (1999), М. улуттук архиви (1947), Улуттук китепкана­сы (1968), М. музейи (1959) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бир нече <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>- изилдөө мекемелери бар. Англис тилинде «Тйе ПаИу Т1тез», «Ма1а\¥1 Сгоуегптеп! СагеНе», анг­лис <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чичева тилинде «Тйе Ма1а%п Хелуз», «Тйе Айлкап», «ТЫз 1з Ма1а\ү1» ж. б. гезит-журнал­дары чыгат. Радиоуктуруусу 1964-жылдан, теле­көрсөтүүсү 1969-жылдан, улуттук маалымат агенттиги 1966-жылдан иштейт.</p>
'''Маданияты.''' Билим берүү милдеттүү акысыз 8 жылдык башталгыч, 4 жылдык орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 4 жылдык жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 71,8% (2008). Малави <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и (1964), Мзузудагы <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr> (1999), М. улуттук архиви (1947), Улуттук китепкана­сы (1968), Малави  музейи (1959) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бир нече <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> изилдөө мекемелери бар. Англис тилинде «The Daily Times», «Malawi Government Gazette», англис жана чичева тилинде «The Malawi News», «The African», «This is Malawi» жана башка гезит-журнал­дары чыгат. Радио уктуруусу 1964-жылдан, теле­көрсөтүүсү 1969-жылдан, улуттук маалымат агенттиги 1966-жылдан иштейт.
<p>М. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы англис тилинде өнүгүүдө. Алгачкы чыгармалары агартуучулук мүнөздө: 1960-жыл­дардын ортосунда улуттук поэзия, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> про­зада жанрындагы тарыхый чыгармалар жа­ралган.</p>
<p>20-к-дын орто ченинен М-де <em>модернизм</em> сти­линдеги курулуштар салына баштаган (Зомба­дагы Парламенттин имараты, 1957).</p>
<p>Профессионалдык сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунда жыгач, таш, зер буюмдарды жасоо ж. б. өнүгүүдө.</p>
<p>Музыкасы <em>малави,</em> нгони, яо, макуа ж. б. элдердин салттары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> батыш музыка­сынын таасиринде өнүкөн.</p>
<p>Ад.: Малави//Большая российская энциклопедия. Т. 18. М., 2011; Малави//Географиялык энциклопе­диялык сөздүк. Ф., 1987; Малави//Всё о странах мира, Санкт-Петербург, 2006.</p>


Малави  <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы англис тилинде өнүгүүдө. Алгачкы чыгармалары агартуучулук мүнөздө: 1960-жыл­дардын ортосунда улуттук поэзия, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> про­зада жанрындагы тарыхый чыгармалар жа­ралган.
XX кылымдын орто ченинен Малавиде <em>модернизм</em> сти­линдеги курулуштар салына баштаган (Зомба­дагы Парламенттин имараты, 1957).
<p>Профессионалдык сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунда жыгач, таш, зер буюмдарды жасоо жана башкалар өнүгүүдө.</p>
<p>Музыкасы <em>малави,</em> нгони, яо, макуа жана башка элдердин салттары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> батыш музыка­сынын таасиринде өнүкөн.</p>
<p></p>
<p>Ад.: Малави//Большая российская энциклопедия. Т. 18. М., 2011; Малави//Географиялык энциклопе­диялык сөздүк. Ф., 1987; Малави//Всё о странах мира, Санкт-Петербург, 2006.</p>[[File:МАЛАВИ_5.jpg|thumb|center]]
[[Category:5-том,_101-200_бб]]
[[Category:5-том,_101-200_бб]]

20 ноябрь 2026, саат 10:51 учурдагы нуска

МАЛАВИ (англ. Malawi, чичевача Mala-wi), Малави Республикасы (Republic of Malawi, Dziko la Malawi) - Африканын түштүк- чыгышындагы өлкө. Түндүк-чыгышынан Танза­ния, түштүк-чыгышынан, түштүгүнөн жана түштүк- батышынан Мозамбик, батышынан Замбия

менен чектешет; Танзания менен чек арасынын ба­сымдуу бөлүгү жана Мозамбик менен чек арасынын жарымы Ньяса көлү (Малави) аркылуу өтөт. М. деңиз менен чектешпейт. Түштүк-чыгышынан Танзания (Ньяса көлү аркылуу), түштүк-чыгышы­нан, түштүгүнөн, түштүк-батышынан Мозамбик (Ньяса көлү аркылуу) батышынан Замбия менен чектешет. Аянты 118,5 мин кмг (анын 24,2 миң клг2ин Ньяса көлүнүн акваториясы ээлейт). Калкы 15,4 миллион (2010). Борбору - Ли­лонгве. Администрациялык-аймактык жактан 3 провинцияга, алар

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)

Провинция­лары

Аянты, мин км2

Калкы, миң

Администрациялык борборлору

Борбордук

35,6

5 992

Лилонгве

Түндүк

27,0

1 862

Мзузу

Түштүк

32,0

5 947

Блантайр

өз ичинен 28 округга бөлүнөт. Акча бирдиги - малави квачасы.

М. - БУУнун (1964), Шериктештиктин (1964), Африка биримдигинин (1964; 2002-жылы чейин Аф­рика биримдиги уюму), ЭВФтин (1965), Эл ара­лык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1965), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. М. - унитардык мамлекет. Конституциясы 1994-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы -

президент­тик республика. Өкмөт жана мамлекет башчы­сы - президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чы­гаруу бийлигинин жогорку органы - эки пала­талуу парламент (Улуттук чогулуш жана Сенат). Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат. М-да көп партиялуу саясий система орун алган. Баш­каруучу саясий партиялары: Демокр. прогрес­сивдүү партия, М. Конгресс партиясы жана Би­риккен демокр. фронт.

Т а б и я т ы. Мененын аймагынын көпчүлүк бөлүгүн тоо ээлейт. Аймагы Чыгыш Африка рифт системасына кирген Ньяса көлүнүн грабе­нин жээктей меридиан багытында созулуп жа­тат. Өлкөнүн кыйла бөлүгүндө цоколдук дену­дациялык (басымдуу бийиктиги 1000-1500 м бол­гон) бөксө тоолор кездешет. Батышында Ньика (бийиктиги 2670 мте чейин), борбордук бөлүгүндө Ви­пья ж. б. платолор, түштүгүндө Дедза тоолору (2198 м) орун алган. Калган бөлүгүндө тоо этек­тей түздүктөр, көл жээктей аккумуляциялык жана денудациялык түздүктөр созулуп жатат. Мененин аймагы Африка платформасынын түштүк- чыгыш бөлүгүнөн орун алган. Кен байлыкта­ры: боксит, ниобий, фосфор кенташтары, сей­рек жер элементтери, уран, никель, таш көмүр, рубин, сапфир ж. б. М. субэкватордук климат­тык алкакта жайгашкан. Өлкөнүн климатына Ньяса көлүнүн акваториясында пайда болгон аба массасынын таасири өтө зор. Эң жылуу айы - ноябрдын орт. температурасы 20-27°С, эң суук айы - июлдуку 14-19°С. Жайы жаанчыл, кышы кур­гакчыл. Жаан-чачындын жылдык орт. өлчөмү 700 лгаден 2500 лглгге чейин рельефтин өзгөчө­лүктөрүнө жана Ньяса көлүнө алыс же жакын жайгашуусуна жараша өзгөрөт. Өлкөнүн айма­гынын 90% ке жакын аянты Инди океанынын алабына кирет. Гидрогр. тармактары дээрлик бүт Ньяса көлү менен байланыштуу. Эң ири дары­ясы - Шире, Ньяса көлүнөн башталып, Замбе­зиге оң тараптан куят. Башка дарыялары: Түштүк Рукуру, Двангва, Буа, Лилонгве ж. б. Эң ири көлү - Нъяса, чондугу боюнча Африкадагы 3-көл, өлкөдөгү тузсуз суунун негизги булагы, Мененин

Тоо этегиндеги калктуу конуш.

МАЛАВИ

социалдык-экономикалык өнүгүүсүндө мааниси зор. Мененин борбордук бөлүгүндө тоонун кызыл, Лилонгве пла­тосунда жана өлкөнүн түштүк бөлүгүндө кызыл-сары ферралит, ири дарыя өрөөндөрүндө жана көл ойдундарында аллювий, тропиктик саз топурак­тар таралган. Мененын аймагынын 20% ке жакы­нын токой ээлейт; түндүк бөлүгүндө сезондуу ным­дуу, калган аймагында жалбырагы күбүлмө кур­гакчыл токой басымдуу. Тоолоруна бийиктик, алкактуулук мүнөздүү; дениз денг. 2000 .иден жо­гору тоо-шалбаа ландшафты таралган. Өлкөнүн аймагынын 37% ин саванна, сейрек токой жана кылкандуу өсүмдүктөр ээлейт. Мененын жеринин 16% и коргоого алынган. Алардын ирилери: Ньики, Ливонде, Ленгве, Касунгу улуттук парк­тары, Нкота-Кота, Вваза-Марш резерваттары. ЮНЕСКОнун Табият жана маданият мурасынын тиз­месине Ньяса улуттук паркы (1984), аскаларга түшүрүлгөн сүрөттөр кирген.

К а л к ы. Мененын элинин басымдуу бөлүгүн (99%тен ашыгын) бантулар түзөт; анын ичинде 53,1%и малавилер, 1,1%и - ньякьюся, ндали, ламбья (түндүгүндө), 11% и - нгони (батышында жана борбордук бөлүгүндө), 2,1% и - тонга (чыгышында), 18% и­ломве (түштүк-чыгышында), 14% и - яо

Блантайр шаарындагы көчөлөрдүн бири.

ж. б. Расмий тилдери - англис, чичева (чева) тилдери. Мененин калкынын 51%ке жакыны про­тестант деноминациясынын өкүлдөрү, 29% и ка­толиктер, 13% ке жакыны мусулмандар. Орт. жыштыгы: 1 км2 жерге 163,3 киши (2010). Кал­кынын жашынын орт. узактыгы эркектерини­ки - 50,2, аялдардыныкы - 51,6 жаш. Төрөлүү­нүн деңгээли жогору (1000 адамга 39,7), өлүм-жи­тим ЮООге 11,8 (жаш балдардын өлүмү өтө жо­гору, ЮООге 83,5). Шаар калкы 20% (2010). Ири шаарлары: Лилонгве, Влантайр, Маузу, Зомба.

Т а р ы х ы. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта М. аймагын банту тил тобундагы уруулар мекен­деп, жергиликтүү элдер менен ассимиляцияланган. Мененин азыркы аймагына 11-14-к-да нгони жана ваяо уруулары отурукташып, кийинчерээк алар өзүлөрүн малавилер деп аташып, Марави мам­лекетин түзүшкөн. Марави өкмөтү коңшу элдер менен соода-сатык (балык, пил сөөгүн, темир буюм­дарын сатышкан) иштерин жүргүзгөн. 18-к-да ич ара согуштардын натыйжасында Марави ыдырап, малавилер бир нече топторго (

ньян­джалар, чевалар, мангаджалар ж. б.) бөлүнгөн. 19-к-дын 2-жарымында Ньяса көлүнүн аймагы Улуу Британия, Германия, Португалиянын та­лашына түшүп, акыры ал Улуу Британиянын Ньясаленд протектораты деп жарыяланган (1893-1907). Ушундан кийин өлкөдө англ. үс­төмдүккө каршы улуттук-боштондук күрөш баш­талып, ал экинчи дүйнөлүк согуштан кийин күчөгөн. 1944-жылы М-де түзүлгөн алгачкы саясий уюм - Африка улуттук конгресси (АУК) жергиликтүү калктын социалдык укуктарынын кеңейиши үчүн күрөшкөн. Родезия жана Ньясаленд Фе­дерациясынын (1953) жоюлушун жана Ньяса­лендге эркиндик берүүнү талап кылган. 1961-жылы августтагы шайлоодо М. конгресс партиясы (1959-жылы түзүлгөн) бийликке келген. Ньясаленд 1963-жылы декабрда Родезия жана Ньясаленд Феде­рациясынан чыгып, 1964-жылы 6-июлда М. Бри­тан шериктештигинин курамындагы көз ка­рандысыз мамлекет, 1966-жылы республика болуп жарыяланып, президенттикке X. К. Банда шай­ланган. 1966-жылы жаңы конституциясы кабыл алынган. 1970-жылдан X. К. Банда өлкөнүн түбөлүк президенти деп жарыяланган. М. 1964- жылдан ООНго мүчө. 1980-жылы экспорттук товар­ларга (тамеки, чай ж. б.) дүйнөлүк баанын түшү­шү жана экономикалык кризистен М. начарлаган. Инф­ляция, жумушсуздуктун өсүшү элдин нааразы­лыгын туудурган. 1993-жылы өткөрүлгөн референ­думдун жыйынтыгы менен өлкөдө көп партиялуу система киргизилип, 1994-жылы президенттикке Б. Мулузи шайланган. Анын өкмөтү Банданын экономикалык курсун уланткан, натыйжада элдер жа­кырланып, өлкө оор абалда калган. 2004-жылы президенттикке шайланган Б. ва Мутарика кор­рупцияга каршы активдүү күрөш жүргүзүп, өлкөнүн а. ч-н көтөргөн.

Чарбасы. М. — дүйнөдөгү начар өнүккөн агрардык өлкөлөрдүн бири. Экспортко чыгарылган а. ч. продукциясы өлкөгө түшкөн валютанын 90% ин камсыз кылат. ИДПнин көлөмү 13,51 миллиард долларды (2010, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 44,9, а. ч-ныкы 33,4, ө. ж. жана курулуштуку 21,7. Боксит, уран, таш көмүр, курулуш таш­тары ж. б. казылып алынат. 2006-ж 1,5 миллиард кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын көп-

Малави акчасы - малави квачасы.

чүлүгүн Шире д-нда орун алган ГЭС каскаддары («Nkula Falls» 214 миң кВт-с, «Tedzani Falls» 66,35 миң кВт-с, «Kapichira» 64,8 миң кВт-с) жана 10% ин ТЭС өндүргөн. А. ч. сырьёсун кайра иштетүүчү (ун, тамеки, чай ж. б.), тамак-аш, жыгач иштетүү, жер семирткич ж. б. ө. ж. иш­каналары иштейт. Экспорттук а. ч. продукту­лары: тамеки, чай, бал камыш, жер жаңгак, пахта ж. б. Негизги азыктары - жүгөрү, мани­ок, картөшкө, жашылча-жемиш жана тропик жемиштери. Эчки, кой; бодо мал, чочко асыра­лып, үй куштары багылат. 0. эле балык уулоо жүргүзүлөт. Автомобиль жолунун узундугу 28,4 миң км (2008; а. '/4 бөлүгү асфальтталган), т. ж-нуку 0,797 км. Шире д-нда жана Ньяса көлүндө кеме жүрөт. Ири порттору: Чипока, Монки-Бей, Нко­та-Кота, Чилумба. Сыртка тамеки, кант, чай ж. башкача айтканда ч. продуктуларын чыгарат. Негизги соо­да шериктештери: Германия, АКШ, Россия, ТАР, КЭР, Нидерланд, Танзания ж. б.

Лилонгведеги таме­ки сорттоо.

Маданияты. Билим берүү милдеттүү акысыз 8 жылдык башталгыч, 4 жылдык орто жана 4 жылдык жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 71,8% (2008). Малави университети (1964), Мзузудагы университет (1999), М. улуттук архиви (1947), Улуттук китепкана­сы (1968), Малави музейи (1959) жана бир нече илимий изилдөө мекемелери бар. Англис тилинде «The Daily Times», «Malawi Government Gazette», англис жана чичева тилинде «The Malawi News», «The African», «This is Malawi» жана башка гезит-журнал­дары чыгат. Радио уктуруусу 1964-жылдан, теле­көрсөтүүсү 1969-жылдан, улуттук маалымат агенттиги 1966-жылдан иштейт.

Малави адабияты англис тилинде өнүгүүдө. Алгачкы чыгармалары агартуучулук мүнөздө: 1960-жыл­дардын ортосунда улуттук поэзия, ошондой эле про­зада жанрындагы тарыхый чыгармалар жа­ралган.

XX кылымдын орто ченинен Малавиде модернизм сти­линдеги курулуштар салына баштаган (Зомба­дагы Парламенттин имараты, 1957).

Профессионалдык сүрөт искусствосунда жыгач, таш, зер буюмдарды жасоо жана башкалар өнүгүүдө.

Музыкасы малави, нгони, яо, макуа жана башка элдердин салттары жана ошондой эле батыш музыка­сынын таасиринде өнүкөн.

Ад.: Малави//Большая российская энциклопедия. Т. 18. М., 2011; Малави//Географиялык энциклопе­диялык сөздүк. Ф., 1987; Малави//Всё о странах мира, Санкт-Петербург, 2006.