ЛИТВА (уландысы): нускалардын айырмасы
vol5_>KadyrM No edit summary |
|||
| 21-сап: | 21-сап: | ||
<p>Д. Кайокас), <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> тоталитардык режимди постмодернизмге таандык ирония <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гротеск <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> сүрөттөгөн романдар (Ю. Кунчинас, Р. Гавялис [«Вильнюстук покер», 1989; «Жаш адамдын мемуары», 1991], Ю. Иванускайте («Мастан жана жамгыр», 1993), Ю. Эрлицкас («Китеп», 1996; «Литва тарыхы», 2000), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> М. Ивашкявичюс, С. Т. Кондротас, В. Юкнайтенин чыгармалары пайда болду. 20-21-к-да документалдык стилдеги чыгармалар жаралган (Юкнайте, «Өзундү үнүндөн таануу», 2002). 3. Чяпайте, У. Барускайте, Д. Язукявичюте феминистик тематикага кайрылган. Заманбап прозада жан дүйнөнү ачып берген очерктик стилге умтулуу байкалууда; эссе жанры өрүш алууда. 20-к-дын аягы - 21-к-дын башында Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы адам <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жаратылыштын байланыш мотиви, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> неоромантизмдин салттарын сактаган постмодернизм багытына көңүл бурууда. Орус тилиндеги <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы да өнүгүүдө.</p> | <p>Д. Кайокас), <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> тоталитардык режимди постмодернизмге таандык ирония <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гротеск <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> сүрөттөгөн романдар (Ю. Кунчинас, Р. Гавялис [«Вильнюстук покер», 1989; «Жаш адамдын мемуары», 1991], Ю. Иванускайте («Мастан жана жамгыр», 1993), Ю. Эрлицкас («Китеп», 1996; «Литва тарыхы», 2000), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> М. Ивашкявичюс, С. Т. Кондротас, В. Юкнайтенин чыгармалары пайда болду. 20-21-к-да документалдык стилдеги чыгармалар жаралган (Юкнайте, «Өзундү үнүндөн таануу», 2002). 3. Чяпайте, У. Барускайте, Д. Язукявичюте феминистик тематикага кайрылган. Заманбап прозада жан дүйнөнү ачып берген очерктик стилге умтулуу байкалууда; эссе жанры өрүш алууда. 20-к-дын аягы - 21-к-дын башында Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы адам <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жаратылыштын байланыш мотиви, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> неоромантизмдин салттарын сактаган постмодернизм багытына көңүл бурууда. Орус тилиндеги <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы да өнүгүүдө.</p> | ||
<p> | <p> | ||
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Архитектура жана сүрөт искусствосу </strong>== | |||
Литва аймагындагы алгачкы <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr> эстеликтери палеолиттин акыры, мезолит, айрыкча неолит (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 4-миң жылдыктын ортосу, 2-миң жылдык) дооруна таандык. 1-миң жылдыкта чыңдалган калктуу конуштар - пилякальнистер пайда болуп, көбү IX-XII кылымдарда феодалдардын жыгач сепилдерине айланган.</p> | |||
<p> | <p> | ||
</p> | </p> | ||
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_3.jpg|thumb|Ыйык Екатерина костёлу. Вильнюс. 17-18-к.]]</div> | <div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_3.jpg|thumb|Ыйык Екатерина костёлу. Вильнюс. 17-18-к.]]</div> | ||
XIII-XIV кылымдарда жыгач <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таш замоктор курулган. Литвада айрыкча XV кылымда шаар куруу тез өнүгөт (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Каунастагы Перкуностун үйү, XV-XVI кылымдар). XVI кылымда Литва <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <em>Кайра жаралуу</em> доорунун көркөм <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ына эриш-аркак өнүккөн. Анын үлгүсүндөгү турак үйлөр, чиркөөлөр, сепилдер коргонууга ыңгайланып салынган (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Шяуляйдагы Ыйык Пётр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Павел чиркөөсү, 1595-1625). XVII-XVIII кылымдарда <em>барокко</em> стилинде католик чиркөөлөрү, ак сарайлар курулган. XVIII кылымдын акырынан классицизм принциптери тарай баштап (Каунастагы мунара, 1777-1780 <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ратуша, 1786-1799). Шаар курулушу кеңири кулач жайып, орус адистери Вильнюс, Каунас, Шяуляй шаарларын долбоорлоого <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> курууга катышкан. XIX кылымдын 2-жарымы - XX кылымдын башында Литва архитектурасында эклектизм (Бяздонистеги «Миндоза» вилласы, XX кылымдын башы) басымдуулук кылган, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> неоренессанс (Таурагедеги замок, 1847-1864), неоготика (Рокишкистеги костёлдор, 1868-1883), соңку классицизм (Вильнюстагы филармониянын имараты, 1899-1902), необарокко (Каунастагы <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> театрдын имараты, 1890-1892) стилдери да өнүккөн. | |||
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_4.jpg|thumb|Вильнюстагы Филармониянын имараты.]]</div> | <div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_4.jpg|thumb|Вильнюстагы Филармониянын имараты.]]</div> | ||
<p> | <p> | ||
</p> | </p> | ||
1900-1930-жылдарда модерн стили өрүш алган (Вильнюстагы Вилейшистер ак сарайы, 1904-1906 жана башкалар). 1945-жылдан кийин шаарлар калыбына келтирилип, жаңы кыштакчалар курулган. 1950-1960-жылдары <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> неоклассицизм стилинде курулган үйлөр пайда болгон (Окумуштуулар үйү, 1950; Улуттук китепкана, 1963, экөө тең - Вильнюста). 1959-жылдан ири панелдүү курулуш кеңири кулач жайган. 1960-1980-жылдары Вильнюс, Каунас, Клайпеда жана башка шаарларда жаңы турак үйлөр тургузулган (архитекторлор Б. Касперавичене, В. Чеканаускас, В. Бредикис жана башкалар). Литва архитекторлорунун долбоорлору <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Советтик Социалисттик Республикалар Союзунун Ташкент, Минск, Ростов-на-Дону жана башка шаарларында курулуштар жүргүзүлгөн. | |||
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_5.jpg|thumb|М. К. Чюрлёнис <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Улуттук көркөм сүрөт музейинин имараты. 1930-36. Каунас. Архитектор В. Дубенецкис.]]</div> | |||
1990-2000-жылдарда Пакальняй кыштагы, Ыйык Троица костёлу, Палангадагы Ивердик Кудай Эне иконасынын урматындагы чиркөө (2000-2002), Клайпедада Покров-Николь чиркөөсү (2000-2005), Каунастагы «1000» Ишкер борбору (2008) жана башкалар курулган.<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_5.jpg|thumb|М. К. Чюрлёнис <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Улуттук көркөм сүрөт музейинин имараты. 1930-36. Каунас. Архитектор В. Дубенецкис.]]</div> | |||
<p> | <p> | ||
</p> | </p> | ||
Литва <abbr data-short="арх. Союзу" data-full="архитекторлор Союзу" data-extended="true">архитекторлор Союзу</abbr> 1945-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> негизделген. Литва аймагынан адамдардын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айбанаттардын неолит дооруна таандык тулкулары, жыгач скульптуралар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> карапа буюмдар табылган. Орто кылымда сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунун Батыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Европанын <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өз<sup>г</sup> ара тыгыз байланышта өнүгүп, диний <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жарандык тематикадагы живопись таралган. XVI кылымдын 1-жарымынан китеп басып чыгаруунун башталышы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ксилография пайда болгон. XX кылымдын башындагы Литва <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунда М. К. Чюрлёниске өзгөчө орун таандык. Көп Литва сүрөтчүлөрү СанктПетербургдан, Москвадан таалим алган. Реалисттик <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>нун өнүгүшүнө Каунас көркөм сүрөт мектебинин (1922-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> негизделген) окуучуларынын «Көз карандысыз сүрөтчүлөр коому», «Арс» жана башка бирикмелери(1930-жылдарда уюшулган) чоң роль ойногон. Согуштан кийинки жылдарда тарыхый <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жанрдык живопись (С. Вейверите, В. Дилка жана башкалар), пейзаж (В. Гячас, Й. Шважас жана башкалар), портрет (А. Гудайтис, П. Стаускас жана башкалар) <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су өнүккөн. 1960-1970- жылдары сүрөтчүлөр В. Кисараускас, абстракционисттер В. Жилюс, К. Зимблите, Л. Катинас; скульпторлор Т. Валайтис, В. Вилжюнас; 1980-жылдары - скульпторлор Г. Каралюс, С. Кузма, П. Мазурас, М. Навакас, В. Урбанавичюс, К. Ярошевайте; живописчилер В. Жукас, Ш. Шаушка, Р. Шлицис; графикчи М. Вилутистер таанымал болушкан. Литва сүрөтчүлөр союзу 1951-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> түзүлгөн. | |||
<p> | <p> | ||
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Музыкасы | |||
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Музыкасы </strong>== | |||
Литва элинин <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ы байыркы классикалык салт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> фольклордун негизинде калыптанган. Эмоциялуу, токтоо элдик ырлар диатоникалык маанайда ырдалат. Көп үндүү музыка - сутартинес бөтөнчө кызык. Элдик аспаптары: үйлөмө - рагас (мүйүз), даудитес (узун түтүк), скудучяй (көп өзөктүү флейта), лумздялис (сыбызгы флейта), бирбине; канклес - чертме; скрабалай - урма жана башкалар. XIV кылымдан костёлдордо, соборлордо органдар орнотулуп, анда ойноого <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хорго зор көңүл бурулган. 1667-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Ж. Ляуксминастын «Музыкалык искусство жана практика» деген туңгуч окуу китеби жарык көргөн. XVII кылымда князь сарайында италиялык опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет труппасы, оркестр болгон. XVIII-XIX кылымдарда ак сарай театрларында опералар коюлган. Аспаптык музыка өнүккөн (М. Казимир Огиньский). 1840-1858-жылдары поляк <abbr data-short="комп." data-full="композитор" data-extended="true">композитор</abbr> С. Монюшко Литвада иштеп, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ка кыйла таасир тийгизген. Элдик хор кеңири кулач жайган (уюштуруучулар - С. Шимкус, А. Ясенаускас, Ю. Неймонтас, В. Видунас). 1906-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> «Вильняус канклес» коомунун күчү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туңгуч улуттук опера М. Петраускастын «Бируте» операсы коюлган. М. К. Чюрлёнис, Ю. Карнавичюс, Ю. Груодис, С. Шимкус ж.ана башкалар сыяктуу классиктер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирдикте органчы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> педагог Ю. Науялис, хор дирижёру Ч. Саснаускас, М. Петраускастар Л. профессионал музыкасына негиз салган. 1919-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> [[ВИЛЬНОДО|Вильнодо]] (азыркы Вильнюс) <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr> оркестр түзүлгөн. 1920-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста опера театры (1998-жылдан Литва опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры) ачылып, 1948- жылдан Вильнюска которулган. 1956-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста карийон музыкасынын концерттери, М. К. Чюрлёнис <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Эл аралык пианисттер конкурсу (1965, Вильнюс) өтүп турат. 1968-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> СССРде орган музыкасынын биринчи Эл аралык конкурсу (Вильнюс, Каунас) өткөн. «Клайпеда музыка жазы» (1976-жылдан), «Вильнюс фестивалы» (1977-жылдан), «8а1үе шизхса» рождестволук (2004-жылдан), «Музыкалык өзгөрүүлөр» заманбап музыка (2005-жылдан, экөө тең Клайпедада), И. С. Вах музыкасы (2007, Вильнюс) жана башка көптөгөн <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> фестивалдар өткөрүлөт. Литва композиторлор союзу 1948-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> уюшулган.</p> | |||
<p> | <p> | ||
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Балети | ==<strong data-text-type="type_2_section_header">Балети </strong>== | ||
Литвада профессионал балетинин өнүгүшү XVII кылымда башталган. 1785-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Вильнодо ачылган шаардык театрда туруктуу балет труппасы болгон эмес, бирок артисттердин күчү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> балет оюндары коюлуп келген («Ойцоведеги үйлөнүү тою», Я. Стефани, 1858). XIX кылымда Вильнодо гастролго келген чет өлкөлүк артисттер оюн көрсөтүшкөн. XX кылымдагы балет <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунун өнүгүшү О. Дубенецкененин ишмердигине байланыштуу.</p> | |||
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_6.jpg|thumb|А. Шандеровастын «Дездомона» балетинен бир көрүнүш. Литва опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры.]]</div> | <div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_6.jpg|thumb|А. Шандеровастын «Дездомона» балетинен бир көрүнүш. Литва опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры.]]</div> | ||
<p> | <p>Ал 1921-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста балет студиясын ачкан. 1924-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаска чакырылган П. Н. Петров бир нече балет койгон (1925, Л. Делиба «Коппелия»; 1927, П. И. Чайковский «Ак куу көлү» жана башкалар) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет студиясын жетектеген. 1928-1930-жылдары Каунаста В. А. Караллинин студиясы иштеген. 1931-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> театрдын труппасына орус балетинин чеберлери чакырылган. 1948-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> театр Вильнюска которулуп, анда хореограф Ф. В. Лопухов, М. Л. Сатуновский иштеген. Заманбап темадагы биринчи литва балетин В. Гривицкас койгон. XX кылымдын 30-жылдарынын акырында классикалык мектептин, улуттук салттардын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> заманбап бий техникасынын айкалышуусу хореографтар Э. Букайтистин («Эгле - жыландар ханышасы», Э. Бальсис, 1976), В. Браздилистин («Коппелия», Л. Делиба, 1983), Ю. Сморигинастын («Макбет», И. О. Балакаускас, 1989), Э. Домейкинин <abbr data-short="чыг-лыг" data-full="чыгармачылыг" data-extended="true">чыгармачылыг</abbr>ынан көрүнөт. </p> | ||
<p></p> | |||
<p> | XX-XXI кылымдардын чегинде Литва балетинин өнүгүшүнө В. Васильев, Б. Я. Эйфман, А. 0. Ратманский, К. Симонов, А. Анастос салым кошту. Балет спектаклдери Каунас (1948-жылдан) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Клайпеда (1989-жылдан) <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> театрларында <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Вильнюстагы менчик театрларда («Вильнюс балети», 1999; «Көркөм академиянын бий театры», 2000) коюлат. Балет <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>суна Г. Сакалаускайте, Л. Ашкеловичюте, Р. Миндерис, В. Кужма, И. Катакинас, П. Скирмантас, И. Валейкайте, И. Цибулските жана башкалар салым кошкон. Заманбап бий 1939-жылдан өнүгүүдө. 1969-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста «Соната» бий ансамбли, 1980-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> «Аура» заманбап бий студиясы уюшулган. 0шондой эле бир нече бий коллективдери бар. Эл аралык «Жаңы балтика бийи» фестивалы өткөрүлүп турат. | ||
<p> | <p> | ||
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Киносу | ==<strong data-text-type="type_2_section_header">Киносу</strong>== | ||
Вильнодо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ковнодо 1905-жылдан туруктуу кинотеатрлар иштей баштаган. Туңгуч документалдуу фильмди 1909-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> оператор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> режиссёр В. А. Старевич тарткан («Немандын боюнда»). 1920-жылдары операторлор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> режиссёрлор (С. Уздонас, С. Вайналавичюс, А. Жибас жана башкалар) хроникалык фильмдерди жараткан. Литва киностудиясынын өз алдынча тарткан биринчи толук метраждуу фильми - В. Микалаускастын балдарга арналган «Көгүлтүр горизонт» киносу. Төрт новелладан турган «Тирүү баатырлар» (4 режиссёр койгон) фильми Литва киносун чет элге белгилүү кылды ([[ЛИТВА ССРИ|Литва ССРи]]нин <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> сыйлыгы, 1960; Карлова-Вары [[ЭКФТИН СЫЙЛЫГЫ|ЭКФтин]] сыйлыгы). 1960-1970-жылдары Литва киносунун өрүш алган учуру болду. 1970-1980-жылдардын чегинде муундардын алмашуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жаш режиссёрлор активдүү түрдө улуттук <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка кайрыла башташты: Г. Лукшас - «Менин балалыгымдын күзү» (Ю. Апутистин «Теофиль» новелласы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1978), «Жай күздө бүтөт» (Р. Гранаускас <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1982), А. Пуйпа - «Шайтан урук» (П. Цвиркинин новеллалары <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1980), «Аял жана анын төрт эркеги» (1984), «Түбөлүктүү жаркыроо» | |||
(Р. Шавялистин «Өчпөгөн жарык» повести <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1987) жана башкалар. 1980-жылдары Жалак Явичюстун - «Кечирип коюңузчу» (1983), «Тозоктогу жекшемби» (1988, Грикявичюс <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Квирикашвилинин катышуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>), Вабаластын «Атлантика океанынын үстүнөн учуп өтүү» (1983); Р. Банионистин «Менин кичинекей жубайым» (1985), «Сенин жүзүң жадымда жок» (1988); Р. Лилейкистин «Мен бармын» (1989) фильмдери олуттуу окуялардан болуп калды. 1990-жылдарда кинолордун чыгарылышы кыскартылып, көптөгөн жеке менчик студиялар пайда болду. Көркөм киносунда маанилүү орунду Г. Лукшастын «Жыландын карашы» (1990), «Жердин жолоочулары» (1991), «Айлуу Литва» (1997) жана башка тарыхый фильмдери ээледи. Режиссёр А. Пуйпанын «Таж-Махалга чейинки билет» («Фабийонас» Шавялистин аңгемеси <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1990), «Карышкыр тишинен тизилген шуру» (Л. Гутаускастын романы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1997) жана башка фильмдери улуттук <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка өзгөчө көз карашы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кеңири белгилүү болгон. Ш. Бартастын адамдын өзү, жакындары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> татаал мамилелерин чагылдырган фильмдери («Үч күн», 1991; «Коридор», 1995; «Үй», 1997; «Эркиндик», 2000; «Жети көзгө көрүнбөс», 2005) эл аралык аренада таанылды. Литва кинематографиясы XX-XXI кылымдардын чегинде көркөм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> даректүү жанрлардын ширелиши, стилдик көп түрдүүлүгү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. </p> | |||
<p> | <p> | ||
</p> | </p> | ||
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_7.jpg|thumb|«Күнөөнү кечирүү» тасмасынан бир көрүнүш. 2007.]]</div> | <div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_7.jpg|thumb|«Күнөөнү кечирүү» тасмасынан бир көрүнүш. 2007.]]</div> | ||
Автордук документалистика салтын 1990-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> жаңы муундун режиссёрлору улантышты: А. Стонис «Антигравитация», (1995), «Жалгыз» (2001), «Уку укай» (2006), «Коңгуроо» (2007). А. Матялистин балдар онкология ооруканасы <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> «Жерге конор алдында» (2005) фильмдери дүйнөлүк атакка ээ болду. Литванын Вильнюс, Каунас, Клайпеда, Паневежис, Шяуляй жана башка шаарларында жыл сайын эл аралык «Кино павасарис» («Кино жазы», 1995-жылдан), «Сканорама» (2003-жылдан) кинофорумдары, кыска метраждуу фильмдердин эл аралык «Тинклай» («Сети», 1999-жылдан) фестивалы өткөрүлөт. Литва кинематографисттер союзу 1928-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> ачылган. | |||
<p>Ад.: <em>Червонная С. М., Богданас К. А.</em> Искусство Литвы. Л., 1972; <em>Глемжа И.-Р. И.</em> Памятники архитектуры Литвы. Л., 1978; Композиторы и музыковеды Советской Литвы. Вильнюс, 1978; Заповедники Прибалтики и Беларуссии. М., 1989; Наступление на бедность: Доклад о мировом развитии 2000/2001 г. М., 2001; Борьба с изменениями климата: Доклад о развитии человека 2007/2008 г. М., 2007; <em>Шлевис Г. </em>Православные храмы Литвы. Вильнюс, 2006; <em>Idem. </em>A concise history of Lithuanian ballet. Vilnius, 2009; Литва // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 17. М., 2010. <em>М. Молдалиева, Э. Кылычев.</em> | <p>Ад.: <em>Червонная С. М., Богданас К. А.</em> Искусство Литвы. Л., 1972; <em>Глемжа И.-Р. И.</em> Памятники архитектуры Литвы. Л., 1978; Композиторы и музыковеды Советской Литвы. Вильнюс, 1978; Заповедники Прибалтики и Беларуссии. М., 1989; Наступление на бедность: Доклад о мировом развитии 2000/2001 г. М., 2001; Борьба с изменениями климата: Доклад о развитии человека 2007/2008 г. М., 2007; <em>Шлевис Г. </em>Православные храмы Литвы. Вильнюс, 2006; <em>Idem. </em>A concise history of Lithuanian ballet. Vilnius, 2009; Литва // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 17. М., 2010. <em>М. Молдалиева, Э. Кылычев.</em> | ||
</p> | </p> | ||
[[Category:5-том,_101-200_бб]] | [[Category:5-том,_101-200_бб]] | ||
20 ноябрь 2026, саат 05:08 учурдагы соңку нуска
101-БЕТ, 2-БӨЛҮК иштетүү, женил жана тамак-аш ө. ж. ишканалары. Л-нын отун ресурстары дээрлик жок (бир аз гана чым-көң өндүрөт); табигый газды жана нефтини Россиядан алат. Мажейкяй ш-ндагы нефть ажыратуу заводу - Балтика бою өлкөлөрүндөгү жалгыз ишкана. 2008-жылы 13,9 миллиард кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн (ички муктаждыкты толук камсыз кылат). Нямунас д-нда Каунас ГЭСи, Круонис гидроаккумуляция станциясы курулган. Машина куруу ө. ж-нын негизги тармактары - станок куруу, ө. ж. жабдуулары жана приборлор, электр-техникалык жана электроника ө. ж. ишканалары. Станок куруу ө. ж. жыгач иштетүүчү станокторду жана жабдууларды, фрезалык жана сайкалдоочу станокторду чыгарат. Тамак-аш ө. ж. үчүн жабдууларды (анын ичинде товар таңгактоочу, суюк тамак-аш продуктуларын кайра иштеп чыгаруучу технол. жабдуулар), жылыткыч казан, вентиляция жабдууларын, ө. ж-лык электр жана газ мештерин, лазердик, медициналык, ченегич жана оптикалык приборлорду, муздаткыч, телевизор, компьютер жана аларга тетиктерди даярдоочу ишканалары бар. Машина куруу заводунун базасында Россиянын микроавтобустарын жана жүк ташуучу ГАЗ жеңил автомобилдерин кураштыруу ишканасы иштейт. Литва-Беларуссия биргелешкен «МАЗ-Балтия» ишканасы оор жүк ташуучу автомобилдерди кураштырат. Клайпеда - кеме куруу жана ремонттоо борбору. Металл иштетуү ө. ж. өнүккөн. Химиялык ө. ж. азот-фосфат жер семирткичтерин, желим, сыр, ө. ж. газын, пластмасса, жасалма була, косметика продукцияларын ж. б., жыгач иштетүү ө. ж. жыгач материалдарын, эмерек, кагаз, картон чыгарат. Цемент, бетон жана темир-бетон, кыш, карапа такта ж. б. даярдайт. Женил ө. ж-нан кебез-кездеме, жүн, кендир, тор кездемелерди чыгаруучу ишканалары иштейт. Көркөм промысели (янтардан, карападан буюм жасоо, жыгач оймо-чиймелеп кооздоо, булгаарыга наар салуу ж. б.) өнүккөн. Тамак-аш ө. ж. эт жана сүт продуктуларын өндүрүүгө адистешкен; ошондой эле кант, кондитер фабрикалары, пиво, алкоголь продукцияларын (арак, бренди, ликёр, настойка) чыгаруучу заводдору бар.
Өлкө а. ч. продуктулары менен өзүн толук камсыз кылат. Чарбаларынын жалпы саны 230 миңден ашык, анын 60%тен ашыгы - чакан (5 гага чейинкилер) үй-булөлүк фермалар. А. ч-га жарактуу жеринин аянты 3,5 миллион га (өлкөнүн аянтынын ’72и), анын 84% и айдоо жер, 14%тен ашыгы шалбаа жана жайыт, 2%тейи көп жылдык өсүмдүктөр. Өсүмдүк өстүрүүчулук агрардык продукция наркынын 57,6% ин түзөт (2008). Мал чарбасы үчүн тоют өндүрүүнүн мааниси зор. Дан эгиндерин (негизинен күздүк буудай, арпа), картөшкө, жашылча, кант кызылча, мөмө-жемиш, чанактуулар, зыгыр ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасы сүт-эт багытындагы уй, бекондук чочко, үй канаттууларын асыроого адистешкен. Токой чарбасы өнүгүүдө.


Литва акчасы - лит.
Транспорттук тейлөө, ошондой эле соода, банк-кредиттик сектор, байланыш жана телекоммуникация, туристтик бизнес жолго коюлган. Вильнюс фонд биржасы иштейт. Туризм, анын ичинде маданий-таанып билүү (борборлору - Вильнюс, Каунас), курорттук-ден соолукту чындоо (Паланга, Друскининкай ж. б.) өнүккөн. 2008-жылы Л-га 4,5 миллион турист келген. Мейманкана чарбасы, ресторан бизнеси жана аларга байланыштуу тейлөөлөр өнүккөн.
Л-нын транспорттук тармагы Чыгыш - Ватыш (анын ичинде Россиянын Калининград обл. менен) жана Туш. - Түндүк (Борбордук Европаны Балтия, Скандинавия өлкөлөрү менен байланыштырат) багыттарында транзиттик йсүк жана жүргүнчү ташыйт. Жүктүн 50% ке жакыны автомобиль, 45%тен ашыгы т. ж., 5%тен ашыгы суу жолдору менен ташылат. Жүргүнчү ташуунун 98% и автомобиль транспортуна туура келет. Автомобиль жблунун узундугу 81 миң км. Л. аркылуу эл аралык маанидеги - Варшава (Полыпа) - Каунас - Рига (Латвия) - Таллин (Эстония), Минск (Беларуссия) - Вильнюс - Мариямполе - Калининград (Россия), Псков (Россия) - Рига - Калининград - Варшава ж. б. автомагистралдары өтөт. Т. ж-нун узундугу 1746 км, анын 122 кми электрлештирилген (2009). Негизги т. ж-дору: Санкт-Петербург (Россия) - Даугавпилс (Латвия) - Вильнюс - Варшава (Полыпа), Минск - Вильнюс - Каунас - Калининград, Рига - Шяуляй - Вильнюс - Барановичи (Беларуссия). Деңиз соода флоту 45 кемени камтыйт, анын бсы чет өлкөлүк кеме ээлерине таандык; 28 кеме башка
өлкөлөрдүн желеги менен жүрөт. Жалгыз деңиз порту - Клайпеда. Ички суу жолунун узундугу 441 км-, кеме Нямунас д. жана анын куймасы - Нярис д-нда, ошондой эле Тракайс көлүндө жүрөт. Нефть куурларынын узундугу 500 км. Вильнюс, Каунас, Паланга ш-нда эл аралык аэропорттору бар.
Экспорттун ‘Дин нефть продуктулары түзөт; ошондой эле сыртка машина жана жабдуулар, тамакаш, химия, жеңил ө. ж. продукциялары, жыгач жана андан жасалган буюмдар чыгарылат. Сырттан нефть жана нефть продуктулары, минералдык сырьё, машина куруу, химия жана жеңил ө. ж. продукцияларын сатып алат. Ири соода шериктери: Россия, Латвия, Германия, Полыпа, Эстония, Улуу Вритания, Нидерланд.
Билим берүү.
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, 4 жылдык башталгыч, 6 жылдык базалык (толук эмес орто мектеп), 2 жылдык толук, орто, кесиптик орто (3 жылдык - кесип алуу үчүн, 4 жылдык толук орто билим жана квалификация алуу үчүн) жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу мамлекеттик мекемелерде акысыз. Калктын сабаттуулугу 99,7%ти (15 жаштан жогору) түзөт. 48 ЖОЖ (анын ичинде 31 мамлекеттик, 17 менчик) жана илимий мекемелери, Л. ИА, ири музейлери (улуттук, янтарь ж. б.) китепканалары бар.
==Массалык-маалымат каражаттары.
==
Жалпы элдик ири гезиттери: «Ые1пуо8 гуЬаз», «ЕезрпЬИка», «Каипо <Пепа» жана орус тилинде: «Экспресс-неделя», «Обзор», «Литовский курьер» ж. б.; «Уе1<1аз», «Сууешшо Ьибаз», «ТУ ап!епа» ж. б. у. с. журналдары бар. Радиоуктуруусу 1926-жылдан, телекөрсөтүү 1957-жылдан иштейт. 48 радиостанцияж-а «ЬТУ», «ЬТУ-2» мамлекеттик телеканалдары, «М 1», «М 1+» ж. б. менчик радиостанциялары, «ТУ 3», «ВТУ», «ШК» ж. б. менчик телеканалдары бар. Улуттук маалымат агенттиги (1920-жылдан) ж. б. агенттиктер иштейт.
==Адабияты.
==
Л-нын алгачкы жазма эстеликтери 14-17-к-да орус (белорус), латын жана поляк тилдеринде жаралган. 17-18-к-да латын жана поляк тилиндеги адабият менен катар - Л. тилиндеги чыгармалар жаралган, алардын эң маанилүүсү К. Донелайтистин «Жыл мезгилдери» (1760- 75-ж. чен, 1818-жылы жарыкка чыккан). 19-к-дын 1-жарымындаС. Валюнас, А. Клемантис, Д. Пошка, С. Станявичюс, С. Даукантас ж. б. акындар Л. адабиятын өнүктүргөн. Л. лирикасынын баштоочусу катары А. Страздас («Жарандык жана диний» ырлар жыйнагы, 1814), Л. көркөм прозасынын негиздөөчүсү деп М. Валанчюс («Балдар үчүн китеп», «Чондор үчүн китеп», экөө тең 1860, «Палангалык Юзе», 1869) эсептелет, А. БаранауСкастын «Аникщяй токою» лирикалык поэмасы (1860-61) - Л. романтикалык поэзиясынын төл башы. 19-20-к-дын биринчи Л. романы В. Петаристин «Альгимантас» романы жарыкка чыккан (1904), драматургия пайда болгон (Кетуракис, «Америка мончодо» комедиясы, 1895). Биринчи Л. Респ-касынын мезгилинде (1918-40) адабиятка авангардизм идеялары кирет, бирок элдик ыр салттары менен терең байланышты сактап калган. Модернизм адабиятында неоромантизм өзгөчө таасирлүү болгон. 20-к-дын 1-жарымындагы Л. адабияты ошондой эле символизм (Ю. Балтруштайтис, Ф. Кирши), футуризм (К. Банкикс, П. Тарулис), экспрессионизм (Г. Радускас, Ю. Савщикс) нугунда өнүккөн. Реалисттик багыт прозада өзгөчө өрүш алган (А. Венуалис, М. Пячкаускайте, П. П. Оринтайте). Советтик Л. адабиятында (1940-90) негизинен социалисттик реализм үстөмдүк кылган: А. Гудайтис-Гузявичюс («Уста Иснотастын чындыгы», 1-2-бөлүк, 1948-49), Ю. Балтушис («Сатылган жылдар», 1-2-бөлүк, 1957-69), А. Беляускас ж. б. жазуучулардын романдары. 1960-70-жылдары Л. адтына жазуучулардын лирикалык жана психол. салттарды уланткан жаңы муун келген: И. Мерастын «Тең чыгуу тез бүтөт» (1963) романы; Ю. Апутис, М. Слуцкис, С. Шадонис ж. б-дын новеллалары. Советтик мезгилдеги Л. поэзиясына идеол. багыттуулук жана пафос мүнөздүү (Э. Межелайтис, Т. Тильватис, А. Йиникас ж. б. 1950- жылдардын ортосунан неоромантизм кайра жанданса (Ю. Марцинкявичюс, Я. Дягутит, А. Макдонис, Й. Стрелкунас), 1960-70-жылдарда модернисттик поэзия өрүш алган (Т. Венцлова, В. Миколайтис-Путинас, А. Венуолис ж. б.). 20-к-дын 2-жарымында драматургиянын ири өкүлү Ю. Грушас тарыхый драмаларды («ГеркусМантас», 1952; «БарбораРадвилайте», 1971; «Швитригайла», 1975) жараткан. 0. эле Ю. Глинкис («Грастын үйлөрү», 1970; «Тараза жылдыз», 1977), Г. Грауяскас, М. Ивашкявичюс, Г. Кунчюс, К. Остраускас, К. Сай ж. б. драматургдардын чыгармачылыгы кеңири белгилүү болгон. 2-дүйнөлүк согуш учурунда жана согуштан кийин көп акын-жазуучулар Германияга, ал жактан Австралия, АКШ, Улуу Британияга эмиграцияга кетишкен. Улуу муундагы жазуучуларга (Й. Айстис, Б. Браздджёнис, А. Вайчюлайтис, Ф. Кирша, В. Креве, И. Шейнюс) өткөндү сагынуу, неоромантизм мүнөздүү болсо, орто муундагылар (К. Брадунас, М. Катилишкис, Ю. Кекштас, Г. Нагис, А. Ника-Нилилюнс, Б. Пукялявичют) экзистенциализм багытындагы философиялык прозаны улантышкан. Кичүү муундан А. Шкем, «Ак кепин» (1954) романын модернизм багытында жаратса, Люне Сутем, А. Мацкус, Ю. Мачюнас, Й. Мякас йостмодернистик багытта ырларды.жазышкан. Эмиграцияда төрөлгөн жазуучулар И. Мачюлите-Гуилфорд, А. Шилейк жана акын Р. Филип ж. б. чыгармаларын англис тилинде жазышат. 1990-жылдардагы Л. прозасына фантасмагормониялуулук мүнөздүү (И. Скаблаускайте, Г. Береснявичюс,
Д. Кайокас), советтик тоталитардык режимди постмодернизмге таандык ирония жана гротеск менен сүрөттөгөн романдар (Ю. Кунчинас, Р. Гавялис [«Вильнюстук покер», 1989; «Жаш адамдын мемуары», 1991], Ю. Иванускайте («Мастан жана жамгыр», 1993), Ю. Эрлицкас («Китеп», 1996; «Литва тарыхы», 2000), ошондой эле М. Ивашкявичюс, С. Т. Кондротас, В. Юкнайтенин чыгармалары пайда болду. 20-21-к-да документалдык стилдеги чыгармалар жаралган (Юкнайте, «Өзундү үнүндөн таануу», 2002). 3. Чяпайте, У. Барускайте, Д. Язукявичюте феминистик тематикага кайрылган. Заманбап прозада жан дүйнөнү ачып берген очерктик стилге умтулуу байкалууда; эссе жанры өрүш алууда. 20-к-дын аягы - 21-к-дын башында Л. адабияты адам менен жаратылыштын байланыш мотиви, ошондой эле неоромантизмдин салттарын сактаган постмодернизм багытына көңүл бурууда. Орус тилиндеги адабияты да өнүгүүдө.
Архитектура жана сүрөт искусствосу
Литва аймагындагы алгачкы искусство эстеликтери палеолиттин акыры, мезолит, айрыкча неолит (биздин заманга чейинки 4-миң жылдыктын ортосу, 2-миң жылдык) дооруна таандык. 1-миң жылдыкта чыңдалган калктуу конуштар - пилякальнистер пайда болуп, көбү IX-XII кылымдарда феодалдардын жыгач сепилдерине айланган.
XIII-XIV кылымдарда жыгач жана таш замоктор курулган. Литвада айрыкча XV кылымда шаар куруу тез өнүгөт (мисалы, Каунастагы Перкуностун үйү, XV-XVI кылымдар). XVI кылымда Литва искусствосу Кайра жаралуу доорунун көркөм маданиятына эриш-аркак өнүккөн. Анын үлгүсүндөгү турак үйлөр, чиркөөлөр, сепилдер коргонууга ыңгайланып салынган (мисалы, Шяуляйдагы Ыйык Пётр жана Павел чиркөөсү, 1595-1625). XVII-XVIII кылымдарда барокко стилинде католик чиркөөлөрү, ак сарайлар курулган. XVIII кылымдын акырынан классицизм принциптери тарай баштап (Каунастагы мунара, 1777-1780 жана Ратуша, 1786-1799). Шаар курулушу кеңири кулач жайып, орус адистери Вильнюс, Каунас, Шяуляй шаарларын долбоорлоого жана курууга катышкан. XIX кылымдын 2-жарымы - XX кылымдын башында Литва архитектурасында эклектизм (Бяздонистеги «Миндоза» вилласы, XX кылымдын башы) басымдуулук кылган, ошондой эле неоренессанс (Таурагедеги замок, 1847-1864), неоготика (Рокишкистеги костёлдор, 1868-1883), соңку классицизм (Вильнюстагы филармониянын имараты, 1899-1902), необарокко (Каунастагы Музыкалык театрдын имараты, 1890-1892) стилдери да өнүккөн.
1900-1930-жылдарда модерн стили өрүш алган (Вильнюстагы Вилейшистер ак сарайы, 1904-1906 жана башкалар). 1945-жылдан кийин шаарлар калыбына келтирилип, жаңы кыштакчалар курулган. 1950-1960-жылдары советтик неоклассицизм стилинде курулган үйлөр пайда болгон (Окумуштуулар үйү, 1950; Улуттук китепкана, 1963, экөө тең - Вильнюста). 1959-жылдан ири панелдүү курулуш кеңири кулач жайган. 1960-1980-жылдары Вильнюс, Каунас, Клайпеда жана башка шаарларда жаңы турак үйлөр тургузулган (архитекторлор Б. Касперавичене, В. Чеканаускас, В. Бредикис жана башкалар). Литва архитекторлорунун долбоорлору боюнча Советтик Социалисттик Республикалар Союзунун Ташкент, Минск, Ростов-на-Дону жана башка шаарларында курулуштар жүргүзүлгөн.
1990-2000-жылдарда Пакальняй кыштагы, Ыйык Троица костёлу, Палангадагы Ивердик Кудай Эне иконасынын урматындагы чиркөө (2000-2002), Клайпедада Покров-Николь чиркөөсү (2000-2005), Каунастагы «1000» Ишкер борбору (2008) жана башкалар курулган.

Литва архитекторлор Союзу 1945-жылы негизделген. Литва аймагынан адамдардын жана айбанаттардын неолит дооруна таандык тулкулары, жыгач скульптуралар жана карапа буюмдар табылган. Орто кылымда сүрөт искусствосунун Батыш жана Чыгыш Европанын искусствосу менен өзг ара тыгыз байланышта өнүгүп, диний жана жарандык тематикадагы живопись таралган. XVI кылымдын 1-жарымынан китеп басып чыгаруунун башталышы менен ксилография пайда болгон. XX кылымдын башындагы Литва искусствосунда М. К. Чюрлёниске өзгөчө орун таандык. Көп Литва сүрөтчүлөрү СанктПетербургдан, Москвадан таалим алган. Реалисттик искусствонун өнүгүшүнө Каунас көркөм сүрөт мектебинин (1922-жылы негизделген) окуучуларынын «Көз карандысыз сүрөтчүлөр коому», «Арс» жана башка бирикмелери(1930-жылдарда уюшулган) чоң роль ойногон. Согуштан кийинки жылдарда тарыхый жана жанрдык живопись (С. Вейверите, В. Дилка жана башкалар), пейзаж (В. Гячас, Й. Шважас жана башкалар), портрет (А. Гудайтис, П. Стаускас жана башкалар) искусствосу өнүккөн. 1960-1970- жылдары сүрөтчүлөр В. Кисараускас, абстракционисттер В. Жилюс, К. Зимблите, Л. Катинас; скульпторлор Т. Валайтис, В. Вилжюнас; 1980-жылдары - скульпторлор Г. Каралюс, С. Кузма, П. Мазурас, М. Навакас, В. Урбанавичюс, К. Ярошевайте; живописчилер В. Жукас, Ш. Шаушка, Р. Шлицис; графикчи М. Вилутистер таанымал болушкан. Литва сүрөтчүлөр союзу 1951-жылы түзүлгөн.
Музыкасы
Литва элинин музыкалык маданияты байыркы классикалык салт жана музыкалык фольклордун негизинде калыптанган. Эмоциялуу, токтоо элдик ырлар диатоникалык маанайда ырдалат. Көп үндүү музыка - сутартинес бөтөнчө кызык. Элдик аспаптары: үйлөмө - рагас (мүйүз), даудитес (узун түтүк), скудучяй (көп өзөктүү флейта), лумздялис (сыбызгы флейта), бирбине; канклес - чертме; скрабалай - урма жана башкалар. XIV кылымдан костёлдордо, соборлордо органдар орнотулуп, анда ойноого жана хорго зор көңүл бурулган. 1667-жылы Ж. Ляуксминастын «Музыкалык искусство жана практика» деген туңгуч окуу китеби жарык көргөн. XVII кылымда князь сарайында италиялык опера жана балет труппасы, оркестр болгон. XVIII-XIX кылымдарда ак сарай театрларында опералар коюлган. Аспаптык музыка өнүккөн (М. Казимир Огиньский). 1840-1858-жылдары поляк композитор С. Монюшко Литвада иштеп, музыкалык маданиятка кыйла таасир тийгизген. Элдик хор кеңири кулач жайган (уюштуруучулар - С. Шимкус, А. Ясенаускас, Ю. Неймонтас, В. Видунас). 1906-жылы «Вильняус канклес» коомунун күчү менен туңгуч улуттук опера М. Петраускастын «Бируте» операсы коюлган. М. К. Чюрлёнис, Ю. Карнавичюс, Ю. Груодис, С. Шимкус ж.ана башкалар сыяктуу классиктер менен бирдикте органчы жана педагог Ю. Науялис, хор дирижёру Ч. Саснаускас, М. Петраускастар Л. профессионал музыкасына негиз салган. 1919-жылы Вильнодо (азыркы Вильнюс) мамлекеттик симфониялык оркестр түзүлгөн. 1920-жылы Каунаста опера театры (1998-жылдан Литва опера жана балет театры) ачылып, 1948- жылдан Вильнюска которулган. 1956-жылы Каунаста карийон музыкасынын концерттери, М. К. Чюрлёнис атындагы Эл аралык пианисттер конкурсу (1965, Вильнюс) өтүп турат. 1968-жылы СССРде орган музыкасынын биринчи Эл аралык конкурсу (Вильнюс, Каунас) өткөн. «Клайпеда музыка жазы» (1976-жылдан), «Вильнюс фестивалы» (1977-жылдан), «8а1үе шизхса» рождестволук (2004-жылдан), «Музыкалык өзгөрүүлөр» заманбап музыка (2005-жылдан, экөө тең Клайпедада), И. С. Вах музыкасы (2007, Вильнюс) жана башка көптөгөн музыкалык фестивалдар өткөрүлөт. Литва композиторлор союзу 1948-жылы уюшулган.
Балети
Литвада профессионал балетинин өнүгүшү XVII кылымда башталган. 1785-жылы Вильнодо ачылган шаардык театрда туруктуу балет труппасы болгон эмес, бирок артисттердин күчү менен балет оюндары коюлуп келген («Ойцоведеги үйлөнүү тою», Я. Стефани, 1858). XIX кылымда Вильнодо гастролго келген чет өлкөлүк артисттер оюн көрсөтүшкөн. XX кылымдагы балет искусствосунун өнүгүшү О. Дубенецкененин ишмердигине байланыштуу.
Ал 1921-жылы Каунаста балет студиясын ачкан. 1924-жылы Каунаска чакырылган П. Н. Петров бир нече балет койгон (1925, Л. Делиба «Коппелия»; 1927, П. И. Чайковский «Ак куу көлү» жана башкалар) жана балет студиясын жетектеген. 1928-1930-жылдары Каунаста В. А. Караллинин студиясы иштеген. 1931-жылы Мамлекеттик театрдын труппасына орус балетинин чеберлери чакырылган. 1948-жылы театр Вильнюска которулуп, анда хореограф Ф. В. Лопухов, М. Л. Сатуновский иштеген. Заманбап темадагы биринчи литва балетин В. Гривицкас койгон. XX кылымдын 30-жылдарынын акырында классикалык мектептин, улуттук салттардын жана заманбап бий техникасынын айкалышуусу хореографтар Э. Букайтистин («Эгле - жыландар ханышасы», Э. Бальсис, 1976), В. Браздилистин («Коппелия», Л. Делиба, 1983), Ю. Сморигинастын («Макбет», И. О. Балакаускас, 1989), Э. Домейкинин чыгармачылыгынан көрүнөт.
XX-XXI кылымдардын чегинде Литва балетинин өнүгүшүнө В. Васильев, Б. Я. Эйфман, А. 0. Ратманский, К. Симонов, А. Анастос салым кошту. Балет спектаклдери Каунас (1948-жылдан) жана Клайпеда (1989-жылдан) музыкалык театрларында жана Вильнюстагы менчик театрларда («Вильнюс балети», 1999; «Көркөм академиянын бий театры», 2000) коюлат. Балет искусствосуна Г. Сакалаускайте, Л. Ашкеловичюте, Р. Миндерис, В. Кужма, И. Катакинас, П. Скирмантас, И. Валейкайте, И. Цибулските жана башкалар салым кошкон. Заманбап бий 1939-жылдан өнүгүүдө. 1969-жылы Каунаста «Соната» бий ансамбли, 1980-жылы «Аура» заманбап бий студиясы уюшулган. 0шондой эле бир нече бий коллективдери бар. Эл аралык «Жаңы балтика бийи» фестивалы өткөрүлүп турат.
Киносу
Вильнодо жана Ковнодо 1905-жылдан туруктуу кинотеатрлар иштей баштаган. Туңгуч документалдуу фильмди 1909-жылы оператор жана режиссёр В. А. Старевич тарткан («Немандын боюнда»). 1920-жылдары операторлор жана режиссёрлор (С. Уздонас, С. Вайналавичюс, А. Жибас жана башкалар) хроникалык фильмдерди жараткан. Литва киностудиясынын өз алдынча тарткан биринчи толук метраждуу фильми - В. Микалаускастын балдарга арналган «Көгүлтүр горизонт» киносу. Төрт новелладан турган «Тирүү баатырлар» (4 режиссёр койгон) фильми Литва киносун чет элге белгилүү кылды (Литва ССРинин мамлекеттик сыйлыгы, 1960; Карлова-Вары ЭКФтин сыйлыгы). 1960-1970-жылдары Литва киносунун өрүш алган учуру болду. 1970-1980-жылдардын чегинде муундардын алмашуусу менен жаш режиссёрлор активдүү түрдө улуттук адабиятка кайрыла башташты: Г. Лукшас - «Менин балалыгымдын күзү» (Ю. Апутистин «Теофиль» новелласы боюнча, 1978), «Жай күздө бүтөт» (Р. Гранаускас боюнча, 1982), А. Пуйпа - «Шайтан урук» (П. Цвиркинин новеллалары боюнча, 1980), «Аял жана анын төрт эркеги» (1984), «Түбөлүктүү жаркыроо»
(Р. Шавялистин «Өчпөгөн жарык» повести боюнча, 1987) жана башкалар. 1980-жылдары Жалак Явичюстун - «Кечирип коюңузчу» (1983), «Тозоктогу жекшемби» (1988, Грикявичюс жана Квирикашвилинин катышуусу менен), Вабаластын «Атлантика океанынын үстүнөн учуп өтүү» (1983); Р. Банионистин «Менин кичинекей жубайым» (1985), «Сенин жүзүң жадымда жок» (1988); Р. Лилейкистин «Мен бармын» (1989) фильмдери олуттуу окуялардан болуп калды. 1990-жылдарда кинолордун чыгарылышы кыскартылып, көптөгөн жеке менчик студиялар пайда болду. Көркөм киносунда маанилүү орунду Г. Лукшастын «Жыландын карашы» (1990), «Жердин жолоочулары» (1991), «Айлуу Литва» (1997) жана башка тарыхый фильмдери ээледи. Режиссёр А. Пуйпанын «Таж-Махалга чейинки билет» («Фабийонас» Шавялистин аңгемеси боюнча, 1990), «Карышкыр тишинен тизилген шуру» (Л. Гутаускастын романы боюнча, 1997) жана башка фильмдери улуттук адабиятка өзгөчө көз карашы менен кеңири белгилүү болгон. Ш. Бартастын адамдын өзү, жакындары жана жаратылыш менен татаал мамилелерин чагылдырган фильмдери («Үч күн», 1991; «Коридор», 1995; «Үй», 1997; «Эркиндик», 2000; «Жети көзгө көрүнбөс», 2005) эл аралык аренада таанылды. Литва кинематографиясы XX-XXI кылымдардын чегинде көркөм жана даректүү жанрлардын ширелиши, стилдик көп түрдүүлүгү менен өзгөчөлөнөт.
Автордук документалистика салтын 1990-жылы жаңы муундун режиссёрлору улантышты: А. Стонис «Антигравитация», (1995), «Жалгыз» (2001), «Уку укай» (2006), «Коңгуроо» (2007). А. Матялистин балдар онкология ооруканасы жөнүндө «Жерге конор алдында» (2005) фильмдери дүйнөлүк атакка ээ болду. Литванын Вильнюс, Каунас, Клайпеда, Паневежис, Шяуляй жана башка шаарларында жыл сайын эл аралык «Кино павасарис» («Кино жазы», 1995-жылдан), «Сканорама» (2003-жылдан) кинофорумдары, кыска метраждуу фильмдердин эл аралык «Тинклай» («Сети», 1999-жылдан) фестивалы өткөрүлөт. Литва кинематографисттер союзу 1928-жылы ачылган.
Ад.: Червонная С. М., Богданас К. А. Искусство Литвы. Л., 1972; Глемжа И.-Р. И. Памятники архитектуры Литвы. Л., 1978; Композиторы и музыковеды Советской Литвы. Вильнюс, 1978; Заповедники Прибалтики и Беларуссии. М., 1989; Наступление на бедность: Доклад о мировом развитии 2000/2001 г. М., 2001; Борьба с изменениями климата: Доклад о развитии человека 2007/2008 г. М., 2007; Шлевис Г. Православные храмы Литвы. Вильнюс, 2006; Idem. A concise history of Lithuanian ballet. Vilnius, 2009; Литва // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 17. М., 2010. М. Молдалиева, Э. Кылычев.



