КЕТОНДОР

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер $\mathrm {R{-}{\underset {\underset {\displaystyle \mathrm {O} }{\|}}{\mathrm {C} }}{-}R'}$. Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыт­туу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы арала­шат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүл­дөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эрит­кичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эрит­кичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди ка­тализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н₃С– СН(ОН) – СН₃→СН₃– СО –СН₃+Н₂ СН₃– СНОН – СН₃+[О] – СН₃ – СО –СН₃+Н₂О, карбон кислоталарынын туздарын ысы­тып ажыратуудан (RСОО)₂Са →R₂СО + СаСО₃ ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүү­лүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу ко­шуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО₃, хлороформ СНС1₃ ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реак­циясына (альдолдук конденсация), суутекти ко­шуп алуу реакциясына да активдүү кирет. ${\ce {RCOR' + H2 -> R2CHOH}}$. Кетондор техникада эриткич, органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат ката­ры кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.