МОҢГОЛИЯ: нускалардын айырмасы

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору дан
Навигацияга өтүү Издөөгө өтүү
ВизуалдыкВикитекст
м (1 версия)
м (1 версия)
 
1-сап: 1-сап:
<p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОҢГОЛИЯ, </strong>Моңгол Улс - <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Азияда­гы[[File:МОҢГОЛИЯ_1.jpg|thumb]] мамлекет. <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr>-чыгышынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> батышы­нан </p><table><thead><tr><th colspan="4"><p>
<p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОҢГОЛИЯ, </strong>Моңгол Улс - <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Азияда­гы[[File:МОҢГОЛИЯ_1.jpg|thumb]] мамлекет. <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr>-чыгышынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> батышы­нан </p><table><thead><tr><th colspan="4"><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2010)</strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2010)</strong>==
</p></th></tr><tr><th><p>Аймактары</p></th><th><p>Аянты, км<sup>2</sup></p></th><th><p>Калкы, • миң</p></th><th><p><abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p></th></tr></thead><tbody><tr><td><p>Улан-Батор*</p><p>Архангай</p></td><td><p>4 704</p><p>55 314</p></td><td><p>1240,0</p><p>84,6</p></td><td><p>Цэцэрлэг</p></td></tr><tr><td><p>Баян-Улгий</p></td><td><p>45 800</p></td><td><p>88,1</p></td><td><p>Улгий (Өлгий)</p></td></tr><tr><td><p>Баянхонгор</p></td><td><p>115 978</p></td><td><p>86,1</p></td><td><p>Баянхонгор</p></td></tr><tr><td><p>Булган</p></td><td><p>48 650</p></td><td><p>53,1</p></td><td><p>Булган</p></td></tr><tr><td><p>Гов-Алтай</p></td><td><p>141 442</p></td><td><p>53,6</p></td><td><p>Алтай</p></td></tr><tr><td><p>Говь-Сумбэр*</p></td><td><p>5 540</p></td><td><p>13,2</p></td><td><p>Чойр</p></td></tr><tr><td><p>Дархан-Уул*</p></td><td><p>3 280</p></td><td><p>94,6</p></td><td><p>Дархан</p></td></tr><tr><td><p>Дорноговь</p></td><td><p>115 016</p></td><td><p>58,6</p></td><td><p>Сайншанд</p></td></tr><tr><td><p>Дорнод</p></td><td><p>123 597</p></td><td><p>69,6</p></td><td><p>(Буянт-Уха) Чойбалсан</p></td></tr><tr><td><p>Дундговь</p></td><td><p>74 514</p></td><td><p>38,8</p></td><td><p>Мандалгоби</p></td></tr><tr><td><p>Завхан</p></td><td><p>82 457</p></td><td><p>65,5</p></td><td><p>(Мандал-Говь)</p><p>Улясутай</p></td></tr><tr><td><p>Орхон*</p><p>Сэлэнгэ</p></td><td><p>844</p><p>41 204</p></td><td><p>90,7</p><p>97,6</p></td><td><p>(Улиастай) Эрдэнэт Сухэ-Батор</p></td></tr><tr><td><p>Сухэ-Батор</p></td><td><p>82 286</p></td><td><p>51,3</p></td><td><p>(Сүхбаатар) Баруун-Урт</p></td></tr><tr><td><p>Т-уве</p></td><td><p>74 800</p></td><td><p>85,2</p></td><td><p>(Баруун-Урт)</p><p>Зуунмод (Дзун-</p></td></tr><tr><td><p>Увс</p></td><td><p>69 585</p></td><td><p>73,3</p></td><td><p>Мод)</p><p>Улангом</p></td></tr><tr><td><p>Уверхангай</p></td><td><p>63 295</p></td><td><p>101,3</p></td><td><p>(Улаангом) Арвайхээр</p></td></tr><tr><td><p>Ховд</p></td><td><p>76 061</p></td><td><p>76,9</p></td><td><p>(Арвайхэр, Арвайхэрэ, Арбай-Хэрэ) Ховд (Кобдо,</p></td></tr><tr><td><p>Хувсгел</p></td><td><p>109 600</p></td><td><p>114,9</p></td><td><p>Дунд-Ус) Мурэн (Мөрөн)</p></td></tr><tr><td><p>Хэнтий</p></td><td><p>80 300</p></td><td><p>65,8</p></td><td><p>Ундерхаан</p></td></tr><tr><td><p>Умнеговь</p></td><td><p>165 381</p></td><td><p>61,5</p></td><td><p>(Өндөрхаан) Даландзадгад</p></td></tr></tbody></table><p>Эскертүү: жылдызча (*) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кичи аймактары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Монголиянын борбору белгиленгең...</p><p>Кытай, түндүгүнөн Россия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аянты 1564,1 миң <em>км<sup>2</sup>.</em> Калкы 3,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2010). Борбору - Улан-Батор ш. (айланасындагы ай­мактар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчө <abbr data-short="адм." data-full="администрациялык" data-extended="true">администрациялык</abbr> аймак болуп бөлүнгөн). <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 18 (3 кичи) аймакка бөлүнөт. Акча бирдиги - тугрик.</p><p>М. - БУУнун (1961), ЭВФтин (1991), Буткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1997), Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун, Эл аралык рекон­струкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүктүрүү банкынын (1991), ЮНЕСКОнун ж. б. мүчөсү.</p><p>
</p></th></tr><tr><th><p>Аймактары</p></th><th><p>Аянты, клг<sup>2</sup></p></th><th><p>Калкы, • миң</p></th><th><p><abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p></th></tr></thead><tbody><tr><td><p>Улан-Батор*</p><p>Архангай</p></td><td><p>4 704</p><p>55 314</p></td><td><p>1240,0</p><p>84,6</p></td><td><p>Цэцэрлэг</p></td></tr><tr><td><p>Баян-Улгий</p></td><td><p>45 800</p></td><td><p>88,1</p></td><td><p>Улгий (Өлгий)</p></td></tr><tr><td><p>Баянхонгор</p></td><td><p>115 978</p></td><td><p>86,1</p></td><td><p>Баянхонгор</p></td></tr><tr><td><p>Булган</p></td><td><p>48 650</p></td><td><p>53,1</p></td><td><p>Булган</p></td></tr><tr><td><p>Гов-Алтай</p></td><td><p>141 442</p></td><td><p>53,6</p></td><td><p>Алтай</p></td></tr><tr><td><p>Говь-Сумбэр*</p></td><td><p>5 540</p></td><td><p>13,2</p></td><td><p>Чойр</p></td></tr><tr><td><p>Дархан-Уул*</p></td><td><p>3 280</p></td><td><p>94,6</p></td><td><p>Дархан</p></td></tr><tr><td><p>Дорноговь</p></td><td><p>115 016</p></td><td><p>58,6</p></td><td><p>Сайншанд</p></td></tr><tr><td><p>Дорнод</p></td><td><p>123 597</p></td><td><p>69,6</p></td><td><p>(Буянт-Уха) Чойбалсан</p></td></tr><tr><td><p>Дундговь</p></td><td><p>74 514</p></td><td><p>38,8</p></td><td><p>Мандалгоби</p></td></tr><tr><td><p>Завхан</p></td><td><p>82 457</p></td><td><p>65,5</p></td><td><p>(Мандал-Говь)</p><p>Улясутай</p></td></tr><tr><td><p>Орхон*</p><p>Сэлэнгэ</p></td><td><p>844</p><p>41 204</p></td><td><p>90,7</p><p>97,6</p></td><td><p>(Улиастай) Эрдэнэт Сухэ-Батор</p></td></tr><tr><td><p>Сухэ-Батор</p></td><td><p>82 286</p></td><td><p>51,3</p></td><td><p>(Сүхбаатар) Баруун-Урт</p></td></tr><tr><td><p>Т-уве</p></td><td><p>74 800</p></td><td><p>85,2</p></td><td><p>(Баруун-Урт)</p><p>Зуунмод (Дзун-</p></td></tr><tr><td><p>Увс</p></td><td><p>69 585</p></td><td><p>73,3</p></td><td><p>Мод)</p><p>Улангом</p></td></tr><tr><td><p>Уверхангай</p></td><td><p>63 295</p></td><td><p>101,3</p></td><td><p>(Улаангом) Арвайхээр</p></td></tr><tr><td><p>Ховд</p></td><td><p>76 061</p></td><td><p>76,9</p></td><td><p>(Арвайхэр, Арвайхэрэ, Арбай-Хэрэ) Ховд (Кобдо,</p></td></tr><tr><td><p>Хувсгел</p></td><td><p>109 600</p></td><td><p>114,9</p></td><td><p>Дунд-Ус) Мурэн (Мөрөн)</p></td></tr><tr><td><p>Хэнтий</p></td><td><p>80 300</p></td><td><p>65,8</p></td><td><p>Ундерхаан</p></td></tr><tr><td><p>Умнеговь</p></td><td><p>165 381</p></td><td><p>61,5</p></td><td><p>(Өндөрхаан) Даландзадгад</p></td></tr></tbody></table><p>Эскертүү: жылдызча (*) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кичи аймактары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Монголиянын борбору белгиленгең...</p><p>Кытай, түндүгүнөн Россия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аянты 1564,1 миң <em>км<sup>2</sup>.</em> Калкы 3,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2010). Борбору - Улан-Батор ш. (айланасындагы ай­мактар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчө <abbr data-short="адм." data-full="администрациялык" data-extended="true">администрациялык</abbr> аймак болуп бөлүнгөн). <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 18 (3 кичи) аймакка бөлүнөт. Акча бирдиги - тугрик.</p><p>М. - БУУнун (1961), ЭВФтин (1991), Буткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1997), Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун, Эл аралык рекон­струкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүктүрүү банкынын (1991), ЮНЕСКОнун ж. б. мүчөсү.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Мамлекеттик түзүлүшү. М. - </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Мамлекеттик түзүлүшү. М. - </strong>==
унитардык мам­лекет. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - парламенттик республи­ка. Мамлекет башчысы - президент (4 жылга шайланат). Президент өлкөнүн куралдуу күчтө­рүнүн башкы командачысы. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - парламент (Улуу <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> хурал). Аткаруу бийлигин премьер-ми­нистр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Өлкө­дө көп партиялуу саясий система орун алган. Саясий партиялары: М. демокр. партиясы, М. социал-демокр. партиясы, Жашылдар партия­сы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Диний демокр. партиясы ж. б.</p><p>
унитардык мам­лекет. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - парламенттик республи­ка. Мамлекет башчысы - президент (4 жылга шайланат). Президент өлкөнүн куралдуу күчтө­рүнүн башкы командачысы. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - парламент (Улуу <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> хурал). Аткаруу бийлигин премьер-ми­нистр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Өлкө­дө көп партиялуу саясий система орун алган. Саясий партиялары: М. демокр. партиясы, М. социал-демокр. партиясы, Жашылдар партия­сы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Диний демокр. партиясы ж. б.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Табияты. </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Табияты. </strong>==
<abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Азиянын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чыгышында мелүүн алкактын талаа, жарым чөл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чөл зоналарын ээлейт. <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr>-батышында Моңгол Ал­тайы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Хангай тоолору (бийикт. 4,4 миң <em>м), <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr></em> бөлүгүн Хэнтэй бөксө тоосу, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгы­шын Гоби чөлү, <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-батышын Чоң Көлдөр өрөөнү ээлейт. М-ын рельефинде неги­зинен бийикт. 900-1500 л«ге чейинки платолор жайгашкан. Эң бийик жери Гоби Алтайында­гы - Куйтэн-Уул чокусу (бийикт. 4374 <em>м),</em> тө­мөнкүсү - Хух-Нур ойдуңу (518 <em>м).</em> Платолор­дун үстүнөн тоо массивдери <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кыркалары көтөрүлүп чыгып турат. М-ын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-батышын­да Сибирь <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешкен жеринде бир массив­ди түзбөгөн бир нече тоо кыркалары (Хан-Ху­хей, Улан-Тайга, Чыгыш Саян) жатат. М-ын Улан-Батор ш-нан чыгыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> тарапты (Кытай <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек араны) көздөй Моңгол платоло­ру жапыздап, бара-бара түздүктөргө (чыгышын-</p><p>[[File:МОҢГОЛИЯ_2.jpg|thumb]]</p><p>Түштүк Гоби аймагы.</p><p>да жалпак <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> түз; түштүгүндө дөңсөөлүү) ай­ланат. Жер астындагы суулар жер бетине жа­кын жайгашкан. Дарыялары тоолордон баш­талып, көпчүлүгү <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> Муз <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Тынч океанга куйган Сибирдин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ы. Чыгыштын ири да­рыяларына таандык. Ирилери: Селенга (М-ын чегинде 600 <em>км),</em> Керөлөң (1100 <em>км),</em> Онон (300 <em>км),</em> Халхин-Гол, Кобдо ж. б. Ири көлдөрү: Убсу-Нур, Хара-Ус-Нур, Хиргис-Нур, Хубсугул ж. б. Климаты кургак, кескин континенттик мелүүн. Кышы суук, жайы ысык. Январдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы -35...-10°Ска чейин. Июлдуку 15-26°Ска чейин. Жылдык жаан-чачын саны 100-200 <em>мм</em> (тоолордо 500 лгл«ге чейин). Жери коңур <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> күрөң топурактуу, <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чы­гышында талаа (тулаң, элимус, коңур баш, ка­рагай, чий, шыбак ж. б.), тоолорунда токойлуу талаа, түштүгүндө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чоң Көлдөр чуңкурду­гунда жарым чөл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чөл өсүмдүктөрү өсөт. Өсүмдүктөрү <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> климаттык шартка ылайык­ташкан. Аймагынын 10% ин токой ээлейт. Чоң</p><div class="imageCaption"><p><a id="bookmark18"></a>моңголия[[File:МОҢГОЛИЯ_3.jpg|thumb|Shape 3409]]</p></div><p>Гоби коругу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көптөгөн резерваттар уюшту­рулган.</p><p>
<abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Азиянын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чыгышында мелүүн алкактын талаа, жарым чөл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чөл зоналарын ээлейт. <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr>-батышында Моңгол Ал­тайы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Хангай тоолору (бийикт. 4,4 миң <em>м), <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr></em> бөлүгүн Хэнтэй бөксө тоосу, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгы­шын Гоби чөлү, <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-батышын Чоң Көлдөр өрөөнү ээлейт. М-нын рельефинде неги­зинен бийикт. 900-1500 л«ге чейинки платолор жайгашкан. Эң бийик жери Гоби Алтайында­гы - Куйтэн-Уул чокусу (бийикт. 4374 <em>м),</em> тө­мөнкүсү - Хух-Нур ойдуңу (518 <em>м).</em> Платолор­дун үстүнөн тоо массивдери <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кыркалары көтөрүлүп чыгып турат. М-нын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-батышын­да Сибирь <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешкен жеринде бир массив­ди түзбөгөн бир нече тоо кыркалары (Хан-Ху­хей, Улан-Тайга, Чыгыш Саян) жатат. М-нын Улан-Батор ш-нан чыгыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> тарапты (Кытай <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек араны) көздөй Моңгол платоло­ру жапыздап, бара-бара түздүктөргө (чыгышын-</p><p>[[File:МОҢГОЛИЯ_2.jpg|thumb]]</p><p>Түштүк Гоби аймагы.</p><p>да жалпак <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> түз; түштүгүндө дөңсөөлүү) ай­ланат. Жер астындагы суулар жер бетине жа­кын жайгашкан. Дарыялары тоолордон баш­талып, көпчүлүгү <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> Муз <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Тынч океанга куйган Сибирдин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ы. Чыгыштын ири да­рыяларына таандык. Ирилери: Селенга (М-нын чегинде 600 <em>км),</em> Керөлөң (1100 <em>км),</em> Онон (300 <em>км),</em> Халхин-Гол, Кобдо ж. б. Ири көлдөрү: Убсу-Нур, Хара-Ус-Нур, Хиргис-Нур, Хубсугул ж. б. Климаты кургак, кескин континенттик мелүүн. Кышы суук, жайы ысык. Январдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы -35...-10°Ска чейин. Июлдуку 15-26°Ска чейин. Жылдык жаан-чачын саны 100-200 <em>мм</em> (тоолордо 500 лгл«ге чейин). Жери коңур <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> күрөң топурактуу, <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чы­гышында талаа (тулаң, элимус, коңур баш, ка­рагай, чий, шыбак ж. б.), тоолорунда токойлуу талаа, түштүгүндө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чоң Көлдөр чуңкурду­гунда жарым чөл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чөл өсүмдүктөрү өсөт. Өсүмдүктөрү <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> климаттык шартка ылайык­ташкан. Аймагынын 10% ин токой ээлейт. Чоң</p><div class="imageCaption"><p><a id="bookmark18"></a>моңголия[[File:МОҢГОЛИЯ_3.jpg|thumb|Shape 3409]]</p></div><p>Гоби коругу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көптөгөн резерваттар уюшту­рулган.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Калкы. </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Калкы. </strong>==
Калкынын негизин халха моңголдо­ру (81,8%) түзөт. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> ойроттор (8,1), казак­тар (4,4) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкы­нын саны <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> 133-орунда. Расмий тили - моң­гол тили. Динге ишенгендер - ламачылар (буд­дисттер, тибеттик гелук буддизм мектеби бар). Орт. жыштыгы 1 <em>км<sup>2</sup></em> жерге 1,8 киши. Калкы­нын жашынын орт. узактыгы эркектериники -</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_4.jpg|thumb|Эрдэнэ шаары.]]</div><p>62 жаш, аялдарыныкы - 65. Төрөлүүнүн деңгээ­ли жогору (1000 адамга 23,6), өлүм-житим төмөн (ЮООге 8,2). Шаар калкы 57% (2008). Ири шаар­лары: Улан-Батор, Дархан, Эрдэнэ.</p><p>
Калкынын негизин халха моңголдо­ру (81,8%) түзөт. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> ойроттор (8,1), казак­тар (4,4) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкы­нын саны <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> 133-орунда. Расмий тили - моң­гол тили. Динге ишенгендер - ламачылар (буд­дисттер, тибеттик гелук буддизм мектеби бар). Орт. жыштыгы 1 <em>км<sup>2</sup></em> жерге 1,8 киши. Калкы­нын жашынын орт. узактыгы эркектериники -</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_4.jpg|thumb|Эрдэнэ шаары.]]</div><p>62 жаш, аялдарыныкы - 65. Төрөлүүнүн деңгээ­ли жогору (1000 адамга 23,6), өлүм-житим төмөн (ЮООге 8,2). Шаар калкы 57% (2008). Ири шаар­лары: Улан-Батор, Дархан, Эрдэнэ.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Тарыхы. М. </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Тарыхы. М. </strong>==
аймагын адам алгачкы палеолит­тин аягынан (болжол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мындан 200-100 миң жыл мурда) мекендеген. Мындан 40-12 миң жыл мурда Моңголиянын <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндөгү, чыгыш аймактарындагы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Гобидеги эзелки уруулар­дын матриархалдык-уруулук түзүлүшү калып­танган. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 2-1-миң жылдыктын ортосунда М-да жез, коло буюмдар жасала баштаган (к. <em>Ка­расук маданияты.).</em> Коло доорунун аягында, те­мир доорунун башында (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 1-миң жылдык) моңгол урууларында патриархалдык уруулук түзүлүш калыптанган. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 4-3-к-да фео­далдык коом калыптана баштаган. М-ын азыр­кы аймагында алгач түзүлгөн хунну уруулары­нын союзу (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 3-к. - <abbr data-short="б. з." data-full="биздин замандын" data-extended="true">биздин замандын</abbr> 1-к.) кулап, сян-" би урууларынын союзу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> алмашылган. 4-10- к-да Жужан, Түрк, Уйгур, Кыргыз кагандыкта­рында феодалдашуу процесси өрчүгөн. 13-к-дын башында чоён Темучиндин башчылыгы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> эң күчтүү үч мамлекет (1202-ж. татарлар, 1203-ж. кереиттер, 1204-ж. наймандар) багынып, бир борборго баш ийген мамлекет түзүлүп, 1206-ж. улуу курултайда Темучин улуу хан - Чыңгыз­хан болуп жарыяланган. 13-к-дын ортосуна че­йин Азиянын басымдуу бөлүгүн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Кытай ай­магын (Улуу хандын улусу), <abbr data-short="О. Азия" data-full="Орто Азия" data-extended="true">Орто Азия</abbr> (Чагатай улусу), Иран, Киев Русунун бир бөлүгүн (Жучу улусу же Алтын Ордо) каратып, Русту моңгол­татар эзүүсүнө баш ийдирген. Ошентип, Евра­зия континентинде кеңири аймакты ээлеген <em>Моңгол империясы.</em> түзүлгөн. Империяны баш­карууда Чыңгызхан Улуу Ясо мыйзамдар жый­нагына <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мусулман-кытай кеңешчилерине таянган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чыңгызхандын иниси) Кытайды басып алып, Юань империясын негиздеп, Кытайды Улуу хан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> император катары башкарган. Бирок бир­диктүү <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> базасы жок <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ички карама-кар­шылыктары ырбаган Моңгол империясы начар­лай баштаган. 1351-ж. моңголдорго каршы көтө­рүлүштө Юань империясын талкалап (1358), Кытай Моңголиядан бөлүнгөн. Куликовдогу сал­гылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун башталышы болгон. 14-к-дын 2-жа­рымында моңголдор Ирандагы, Закавказьедеги, О. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейрегинде Моңгол империясы толук кулаган. 1368-ж. Кытайдан куулган Чыңгызхан­дын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Хубилайдын тукумдары мекенине ке­лип, ойроттор (моңгол уруусунан) бийлигине кабылган. 16-к-да моңголдор бытырандылык­ка учурап, үчкө (Ички Моңголия - азыркы Кы­тай автономиялык району; Сырткы Моңголия, азыркы Моңголия мамлекети; Ойрот-Моңго­лия - Жунгар хандыгы) бөлүнүп, 1758-1911-ж. Кытайдын Цинь империясынын (1644-ж. ман­журлар негиздеген) курамына кирген. Моңгол элинин узак убакыт мйнжур үстөмдүгүнө кар­шы улуттук-боштондук күрөшү көз каранды эмес М. мамлекетинин жарыяланышына <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Богдо-гэген (монарх, чиркөө башчысы) башын­да турган феодалдык-теократиялык монархия­нын түзүлүшүнө алып келген (1911-ж. ноябрь). 1915-ж. Кытай, Росс.ия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Моңголия ортосун­да түзүлгөн Кяхта келишими <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Кытайдын сюзеренитетиндеги Сырткы Моңголия автоно­миясы расмий түрдө таанылган. 1919-ж. Кытай өкмөтү М. аймагын басып алууга аракеттенген. Бирок, 1921-ж. өлкөгө <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> Россиянын аскерле­ри киргизилип, 1924-ж. ноябрда Моңгол Эл Респ. (МЭР) жарыяланган. 1928-ж. Хорлогийн Чой-</p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_5.jpg|thumb|Моңгол империясынын мезгилиндеги турак жай.]]</div><p></p><p>балсан бийликке келип, коллективдештирүүнү ишке ашырган, динге тыюу салган, «эл душман­дарын» <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> будда монастырларын жойгон, саясий репрессияга жол берген. МЭРдин жаңы коомго өтүүсүнө СССР материалдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> морал­дык жардамын аяган эмес. 1945-ж. 10-августта МЭР Японияга каршы согуш ачып, <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> Армия­нын япон аскерлерин талкалоосуна катышкан. Согуштан кийин МЭРдин эл аралык абалы чың­далып, Крым <abbr data-short="конф-я" data-full="конференция" data-extended="true">конференция</abbr>сында (1945) анын эгемен­диги ырасталган. 1946-ж. февралдан СССР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> МЭРдин өз ара достук, кызматташтык байла­нышынын жаңы этабы башталган. МЭРде <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> өндүрүш мамилелери калыптанып, 1960-ж. та­рыхый өнүгүү шартына ылайык жаңы консти­туциясы кабыл алынган. М. 1961-жылдан ББУ­га мүчө. 1990-ж. <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> лагерь ыдырап, СССРдин кыйрашы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> М-да демокр. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> реформа­лар башталып, а. ч., ө. ж. ишканалары, соода <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тамак-аш жайлары бүтүндөй менчиктеш­тирилген, 1996-ж. июндан 2000-ж. июлга чейин өлкөнү коалициялык өкмөт башкарган. 2000-ж. шайлоодо бийликке кайра Моңгол элдик­<abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>чыл партиясы (МЭРП) келген. 2008-ж. 29- июндагы шайлоодо МЭРП жеңишке жеткен (76 депутаттык орундун 46сын ээлеген). 2009-ж. 18- июндан өлкөнүн президенти - Цахиагийн Эл­бэгдорж (оппозиция лидери).</p><p>
аймагын адам алгачкы палеолит­тин аягынан (болжол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мындан 200-100 миң жыл мурда) мекендеген. Мындан 40-12 миң жыл мурда Моңголиянын <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндөгү, чыгыш аймактарындагы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Гобидеги эзелки уруулар­дын матриархалдык-уруулук түзүлүшү калып­танган. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 2-1-миң жылдыктын ортосунда М-да жез, коло буюмдар жасала баштаган (к. <em>Ка­расук маданияты.).</em> Коло доорунун аягында, те­мир доорунун башында (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 1-миң жылдык) моңгол урууларында патриархалдык уруулук түзүлүш калыптанган. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 4-3-к-да фео­далдык коом калыптана баштаган. М-нын азыр­кы аймагында алгач түзүлгөн хунну уруулары­нын союзу (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 3-к. - <abbr data-short="б. з." data-full="биздин замандын" data-extended="true">биздин замандын</abbr> 1-к.) кулап, сян-" би урууларынын союзу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> алмашылган. 4-10- к-да Жужан, Түрк, Уйгур, Кыргыз кагандыкта­рында феодалдашуу процесси өрчүгөн. 13-к-дын башында чоён Темучиндин башчылыгы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> эң күчтүү үч мамлекет (1202-ж. татарлар, 1203-ж. кереиттер, 1204-ж. наймандар) багынып, бир борборго баш ийген мамлекет түзүлүп, 1206-ж. улуу курултайда Темучин улуу хан - Чыңгыз­хан болуп жарыяланган. 13-к-дын ортосуна че­йин Азиянын басымдуу бөлүгүн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Кытай ай­магын (Улуу хандын улусу), <abbr data-short="О. Азия" data-full="Орто Азия" data-extended="true">Орто Азия</abbr> (Чагатай улусу), Иран, Киев Русунун бир бөлүгүн (Жучу улусу же Алтын Ордо) каратып, Русту моңгол­татар эзүүсүнө баш ийдирген. Ошентип, Евра­зия континентинде кеңири аймакты ээлеген <em>Моңгол империясы.</em> түзүлгөн. Империяны баш­карууда Чыңгызхан Улуу Ясо мыйзамдар жый­нагына <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мусулман-кытай кеңешчилерине таянган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чыңгызхандын иниси) Кытайды басып алып, Юань империясын негиздеп, Кытайды Улуу хан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> император катары башкарган. Бирок бир­диктүү <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> базасы жок <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ички карама-кар­шылыктары ырбаган Моңгол империясы начар­лай баштаган. 1351-ж. моңголдорго каршы көтө­рүлүштө Юань империясын талкалап (1358), Кытай Моңголиядан бөлүнгөн. Куликовдогу сал­гылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун башталышы болгон. 14-к-дын 2-жа­рымында моңголдор Ирандагы, Закавказьедеги, О. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейрегинде Моңгол империясы толук кулаган. 1368-ж. Кытайдан куулган Чыңгызхан­дын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Хубилайдын тукумдары мекенине ке­лип, ойроттор (моңгол уруусунан) бийлигине кабылган. 16-к-да моңголдор бытырандылык­ка учурап, үчкө (Ички Моңголия - азыркы Кы­тай автономиялык району; Сырткы Моңголия, азыркы Моңголия мамлекети; Ойрот-Моңго­лия - Жунгар хандыгы) бөлүнүп, 1758-1911-ж. Кытайдын Цинь империясынын (1644-ж. ман­журлар негиздеген) курамына кирген. Моңгол элинин узак убакыт мйнжур үстөмдүгүнө кар­шы улуттук-боштондук күрөшү көз каранды эмес М. мамлекетинин жарыяланышына <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Богдо-гэген (монарх, чиркөө башчысы) башын­да турган феодалдык-теократиялык монархия­нын түзүлүшүнө алып келген (1911-ж. ноябрь). 1915-ж. Кытай, Росс.ия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Моңголия ортосун­да түзүлгөн Кяхта келишими <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Кытайдын сюзеренитетиндеги Сырткы Моңголия автоно­миясы расмий түрдө таанылган. 1919-ж. Кытай өкмөтү М. аймагын басып алууга аракеттенген. Бирок, 1921-ж. өлкөгө <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> Россиянын аскерле­ри киргизилип, 1924-ж. ноябрда Моңгол Эл Респ. (МЭР) жарыяланган. 1928-ж. Хорлогийн Чой-</p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_5.jpg|thumb|Моңгол империясынын мезгилиндеги турак жай.]]</div><p></p><p>балсан бийликке келип, коллективдештирүүнү ишке ашырган, динге тыюу салган, «эл душман­дарын» <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> будда монастырларын жойгон, саясий репрессияга жол берген. МЭРдин жаңы коомго өтүүсүнө СССР материалдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> морал­дык жардамын аяган эмес. 1945-ж. 10-августта МЭР Японияга каршы согуш ачып, <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> Армия­нын япон аскерлерин талкалоосуна катышкан. Согуштан кийин МЭРдин эл аралык абалы чың­далып, Крым <abbr data-short="конф-я" data-full="конференция" data-extended="true">конференция</abbr>сында (1945) анын эгемен­диги ырасталган. 1946-ж. февралдан СССР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> МЭРдин өз ара достук, кызматташтык байла­нышынын жаңы этабы башталган. МЭРде <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> өндүрүш мамилелери калыптанып, 1960-ж. та­рыхый өнүгүү шартына ылайык жаңы консти­туциясы кабыл алынган. М. 1961-жылдан ББУ­га мүчө. 1990-ж. <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> лагерь ыдырап, СССРдин кыйрашы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> М-да демокр. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> реформа­лар башталып, а. ч., ө. ж. ишканалары, соода <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тамак-аш жайлары бүтүндөй менчиктеш­тирилген, 1996-ж. июндан 2000-ж. июлга чейин өлкөнү коалициялык өкмөт башкарган. 2000-ж. шайлоодо бийликке кайра Моңгол элдик­<abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>чыл партиясы (МЭРП) келген. 2008-ж. 29- июндагы шайлоодо МЭРП жеңишке жеткен (76 депутаттык орундун 46сын ээлеген). 2009-ж. 18- июндан өлкөнүн президенти - Цахиагийн Эл­бэгдорж (оппозиция лидери).</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Экономикасы. </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Экономикасы. </strong>==
М. - экономикасы начар өнүк­көн өлкө. Чарбасы рынок шартына ылайык өздөштүрүлүп өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 9,46 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> АКШ доллары (2009), аны киши ба­шына бөлүштүргөндө 3,2 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 49,3, ө. ж-дыкы 29,5, а. ч-ныкы 21,2. Экономи­канын негизин тоо-кен иштетүү ө. ж. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> а. ч. түзөт. Жез, молибден, калай, вольфрам өндүрүп, кайра иштетет. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> таш көмүр (Табан-Толгой тоо массиви) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> күрөң көмүр (Налайха, Ша­рынгол, Дархан, Баганур), нефть, алтын, флюо­рит казылып алынат. 2009-ж. 4,3 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с </em>электр энергиясы (ЖЭБ) өндүрүлгөн. Малдан алынган продуктуларды (жүндү иштетип каше­мир алуу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> дүйнөдө алдынкы орунда) кайра­дан иштетет. Норту, териден тон тигүү, эт-сүт, килем токуу ө. ж <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жыгаччылык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> металл иштетүү ишканала-</p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_6.jpg|thumb|Моңголия акчасы — тугрик.]][[File:МОҢГОЛИЯ_7.jpg|thumb|Picutre 3413]]</div><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_8.jpg|thumb|Дургун ГЭСи.]]</div><p>ры иштейт. А. ч-нын негизги тармагы - жа­йытта багылма мал чарбачылыгы. Кой, эчки, жылкы, төө, бодо мал (уй, топоз, сарлык) асы­ралат. Автомобиль жолунун уз. 50 миң <em>км </em>(2012; <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> асфальтталганы 3,7 миң), т. ж-нуку 1,8 миң <em>км,</em> ички суу жолунуку 580 <em>км.</em> Экспорт­ко жез концентраттарын, кийим-кечек, мал, эт, жүн, тери, териден жасалган продукция, флюо­рит, түстүү металл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алардын концентратта­рын, таш көмүр чыгарат. Негизги соода шерик­тештери: Кытай, Россия, Япония, Казакстан.</p><p>
М. - экономикасы начар өнүк­көн өлкө. Чарбасы рынок шартына ылайык өздөштүрүлүп өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 9,46 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> АКШ доллары (2009), аны киши ба­шына бөлүштүргөндө 3,2 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 49,3, ө. ж-дыкы 29,5, а. ч-ныкы 21,2. Экономи­канын негизин тоо-кен иштетүү ө. ж. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> а. ч. түзөт. Жез, молибден, калай, вольфрам өндүрүп, кайра иштетет. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> таш көмүр (Табан-Толгой тоо массиви) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> күрөң көмүр (Налайха, Ша­рынгол, Дархан, Баганур), нефть, алтын, флюо­рит казылып алынат. 2009-ж. 4,3 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с </em>электр энергиясы (ЖЭБ) өндүрүлгөн. Малдан алынган продуктуларды (жүндү иштетип каше­мир алуу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> дүйнөдө алдынкы орунда) кайра­дан иштетет. Норту, териден тон тигүү, эт-сүт, килем токуу ө. ж <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жыгаччылык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> металл иштетүү ишканала-</p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_6.jpg|thumb|Моңголия акчасы — тугрик.]][[File:МОҢГОЛИЯ_7.jpg|thumb|Picutre 3413]]</div><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОҢГОЛИЯ_8.jpg|thumb|Дургун ГЭСи.]]</div><p>ры иштейт. А. ч-нын негизги тармагы - жа­йытта багылма мал чарбачылыгы. Кой, эчки, жылкы, төө, бодо мал (уй, топоз, сарлык) асы­ралат. Автомобиль жолунун уз. 50 миң <em>км </em>(2012; <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> асфальтталганы 3,7 миң), т. ж-нуку 1,8 миң <em>км,</em> ички суу жолунуку 580 <em>км.</em> Экспорт­ко жез концентраттарын, кийим-кечек, мал, эт, жүн, тери, териден жасалган продукция, флюо­рит, түстүү металл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алардын концентратта­рын, таш көмүр чыгарат. Негизги соода шерик­тештери: Кытай, Россия, Япония, Казакстан.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты. </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты. </strong>==
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 9 жылдык милдеттүү би­лим берүүнү, орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 92% ти түзөт (2008). М. <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и, <abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr>, а. ч., медицина ж. б. тармактык <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>тери, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Улан-Батор ш-нда Буддизм жогорку мектеби (1976), Көркөм сүрөт окуу жайы (1949) бар.</p><p>Массалык-маалымат каражат­т а р ы. М-да 1972-жылдан орус, кытай тилде­ринде гезиттер, коомдук-саясий, адабий-көркөм журналдар чыгат. 1934-жылдан радио уктуруу­су, 1967-жылдан телекөрсөтүүсү иштейт. Улан­Батордо 1967-ж. телеборбор курулган. Учурда 37 радиостанция, 32 телестудия, кабелдик 13 каналы (2012), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> өкмөттүк Моңгол телеграф агенттиги (МОНЦАМЭ, 1957) бар.</p><p>Адабияты. Моңгол фольклору ыр, бол­муш, баатырдык баян, жомок, йорол (каалоо), магтаал (мактоо), сургаал (насаат), уламыш, та­бышмак, макал-ылакап ж. б. жанрларга бай.</p><p>Фольклордук салттын эпикалык <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка мык­тап байыр алышы Гэсэр-хан <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү дастандын, «Жангар» эпосунун кеңири маалым болушуна өбөлгө болгон. Юань империясынан тарта (13- к-дын 70-жылдары - 1368) котормо <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы өнүк­көн. «Ганжуранын» 108 тому, «Данжуранын» 225 тому жүз жылдап которулуп, 18-к-да басы­лып чыккан. 1920-жылдары Ц. Дамдинсурэн­дин «Толбо көлү» (Улаан-оторч), «Куугунтук же­ген кыз» повесттери, Нацагдорждун 30-жылда­ры жаралган «Муңайым адыр» <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драмасы моңгол <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> реализмдин ийгилиги ка­тары бааланат. 1940-50-жылдары <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка түп көтөрө кирген акын-жазуучулар согуш, моңгол­совет достук темасында чыгармалар жара­тышты.</p><p>1990-2000-жылдары М. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында Чыңгызхан <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> роман-повесттер жаралды («Сүт чачылган тоо», С. Товууджор; «Чыңгызхандын жашыруун тарыхы», С. Жаргалсайхан, Л. Удавл, экөө тең - 2003; «Кызыл жамынгычтардын толкуну», Ц. Доржготов, 2005).</p><p>Арх раж асүрөтиск восу. М-ын аймагында 9-13-к-дагы шаар калдык­тары сакталып калган. 16-к-дан - 20-к-дын ба­шына чейин Кытай <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Тибет <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>сынын таа­сиринде ак сарайлар, храмдар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мунара сы­мал субургандар курулган. Эл чеберлери боз үйдүн уук-керегелерин, кийиз жабдууларын кооздоп жасашкан, элдик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr> жеңгенден кийин жаңы шаар курулушу (Дархан, Налайхо, Сайн-Шанд) тездетилип, калк жашаган эски пункттар кай­радан курулган. 1960-70-жылдары курулуштун индустр. методу кеңири жайылтылган. МЭРдин аймагындагы байыркы <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>нун үлгүлөрүнө аска, башка чоң таштарга түшүрүлгөн сүрөт-чий­мелер, таш скульптуралар, кийиз, коло ж. б. материалдардан жасалган буюмдар кирет. О. кы­лымдагы живопись <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> скульптурасы (коло, жыгач) диний мүнөздө болгон. 50-жылдардын башында сүрөтчүлөр Ядамсурэн, Сэнгэцохио, Дамдинсурэн улуттук живопистин ыкмаларын европа <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ийгиликтүү айкалышты­рышса, 50-жылдардын ортосунан графика (С. Нацагдорж, Сосой) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> скульптура (Чоймол, Жамба) өнүгө баштаган.</p><p>Элдик музыка <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын өкүлдөрү: хурчу (хурда ойноочу), дуучу (ырчы), улигерчи (жомок­чу). Байыркы <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> аспаптарынан кылдуу тарт­ма хур <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> лимбэден башка шанза (кылдуу черт­ме), хучира (кылдуу тартма) ж. б. таралган. М-да <abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr> оркестр, эл аспаптар оркестри, эл­дик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лык армиянын ыр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бий ансамбли, элдик ансамбль, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драма мектеби Улан-Ба­тордо уюшулган. М-ын көрүнүктүү <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> иш­мерлери: композиторлор - Б. Дамдинсурэн, Л. Мурдорж, Жамьяндагма; ырчылар - Ичин­хорло, Доржидагва ж. б. Композиторлор союзу 1964-ж. уюшулган, <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> филармония 1972-ж. ачылган.</p><p>Театр <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су. Моңголдордо театр элементтерин камтыган бий (биелэг бийи), тур­муштук ырым-жырымдар - мурдатан эле келат­кан көрүнүш. 19-к-дын 30-жылдарында алгачкы коомдук спектакль («Айлуу түндөгү күкүк») коюлган. М-да элдик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr> (1921) жеңгенден ки­йин өздүк көркөм <abbr data-short="чыг-лык" data-full="чыгармачылык" data-extended="true">чыгармачылык</abbr> кулач жаят. 1930-ж. Улан-Батордо театр студиясы ачылып, анын базасында 1931-ж. Моңгол <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> театры (1942-жылдан <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драма театры) түзүлөт.</p><p>1935-ж. Улан-Батордо «Моңголкино» киносту­диясы курулуп, адегенде документ фильм, ки­йин 1937-ж. биринчи көркөм фильм тартылган. М-ын белгилүү фильмдери: «Эки малчы» (1955, реж. Ц. Зандра), «Бизге эмне жолто болуп жа­тат?» (1956, реж. Р. Доржпалам), «Натыйжа» (1968, СССР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге, реж. <abbr data-short="А. И." data-full="Анын Ичинде" data-extended="true">Анын Ичинде</abbr> Бобровский <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr>Ж. Бунгар), «Элэлчиси» (1959), «Ташкын» (1966) ж. б. Көркөм фильм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кыска метраж­дуу документ фильмдер чыгарылып турат. Кино­ишмерлери: актёрлор - Г. Гомбосурэн, Д. Ичин­хорло ж. б.</p><p>Ад.: <em>Викторова Л. Л.</em> Монголы: происхождения народа и истоки культуры. М., 1980; История Мон­гольской Народной Республики. М., 1983; Природные условия, растительный покров и животный мир Мон­голии. Пущино, 1988; Экосистемы Монголии: распро­странение и современное состояние. М., 1995; <em>Цул­тэм Н.</em> Искусство Монголии с древнейших времён до начала XX в. М., <em>1996:'Кульганек И. В.</em> Мир мон­гольской народной песни. СПб., 2001.</p><p>
Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 9 жылдык милдеттүү би­лим берүүнү, орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 92% ти түзөт (2008). М. <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и, <abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr>, а. ч., медицина ж. б. тармактык <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>тери, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Улан-Батор ш-нда Буддизм жогорку мектеби (1976), Көркөм сүрөт окуу жайы (1949) бар.</p><p>Массалык-маалымат каражат­т а р ы. М-да 1972-жылдан орус, кытай тилде­ринде гезиттер, коомдук-саясий, адабий-көркөм журналдар чыгат. 1934-жылдан радио уктуруу­су, 1967-жылдан телекөрсөтүүсү иштейт. Улан­Батордо 1967-ж. телеборбор курулган. Учурда 37 радиостанция, 32 телестудия, кабелдик 13 каналы (2012), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> өкмөттүк Моңгол телеграф агенттиги (МОНЦАМЭ, 1957) бар.</p><p>Адабияты. Моңгол фольклору ыр, бол­муш, баатырдык баян, жомок, йорол (каалоо), магтаал (мактоо), сургаал (насаат), уламыш, та­бышмак, макал-ылакап ж. б. жанрларга бай.</p><p>Фольклордук салттын эпикалык <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка мык­тап байыр алышы Гэсэр-хан <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү дастандын, «Жангар» эпосунун кеңири маалым болушуна өбөлгө болгон. Юань империясынан тарта (13- к-дын 70-жылдары - 1368) котормо <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы өнүк­көн. «Ганжуранын» 108 тому, «Данжуранын» 225 тому жүз жылдап которулуп, 18-к-да басы­лып чыккан. 1920-жылдары Ц. Дамдинсурэн­дин «Толбо көлү» (Улаан-оторч), «Куугунтук же­ген кыз» повесттери, Нацагдорждун 30-жылда­ры жаралган «Муңайым адыр» <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драмасы моңгол <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> реализмдин ийгилиги ка­тары бааланат. 1940-50-жылдары <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка түп көтөрө кирген акын-жазуучулар согуш, моңгол­совет достук темасында чыгармалар жара­тышты.</p><p>1990-2000-жылдары М. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында Чыңгызхан <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> роман-повесттер жаралды («Сүт чачылган тоо», С. Товууджор; «Чыңгызхандын жашыруун тарыхы», С. Жаргалсайхан, Л. Удавл, экөө тең - 2003; «Кызыл жамынгычтардын толкуну», Ц. Доржготов, 2005).</p><p>Арх раж асүрөтиск восу. М-нын аймагында 9-13-к-дагы шаар калдык­тары сакталып калган. 16-к-дан - 20-к-дын ба­шына чейин Кытай <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Тибет <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>сынын таа­сиринде ак сарайлар, храмдар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мунара сы­мал субургандар курулган. Эл чеберлери боз үйдүн уук-керегелерин, кийиз жабдууларын кооздоп жасашкан, элдик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr> жеңгенден кийин жаңы шаар курулушу (Дархан, Налайхо, Сайн-Шанд) тездетилип, калк жашаган эски пункттар кай­радан курулган. 1960-70-жылдары курулуштун индустр. методу кеңири жайылтылган. МЭРдин аймагындагы байыркы <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>нун үлгүлөрүнө аска, башка чоң таштарга түшүрүлгөн сүрөт-чий­мелер, таш скульптуралар, кийиз, коло ж. б. материалдардан жасалган буюмдар кирет. О. кы­лымдагы живопись <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> скульптурасы (коло, жыгач) диний мүнөздө болгон. 50-жылдардын башында сүрөтчүлөр Ядамсурэн, Сэнгэцохио, Дамдинсурэн улуттук живопистин ыкмаларын европа <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ийгиликтүү айкалышты­рышса, 50-жылдардын ортосунан графика (С. Нацагдорж, Сосой) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> скульптура (Чоймол, Жамба) өнүгө баштаган.</p><p>Элдик музыка <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын өкүлдөрү: хурчу (хурда ойноочу), дуучу (ырчы), улигерчи (жомок­чу). Байыркы <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> аспаптарынан кылдуу тарт­ма хур <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> лимбэден башка шанза (кылдуу черт­ме), хучира (кылдуу тартма) ж. б. таралган. М-да <abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr> оркестр, эл аспаптар оркестри, эл­дик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лык армиянын ыр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бий ансамбли, элдик ансамбль, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драма мектеби Улан-Ба­тордо уюшулган. М-нын көрүнүктүү <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> иш­мерлери: композиторлор - Б. Дамдинсурэн, Л. Мурдорж, Жамьяндагма; ырчылар - Ичин­хорло, Доржидагва ж. б. Композиторлор союзу 1964-ж. уюшулган, <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> филармония 1972-ж. ачылган.</p><p>Театр <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су. Моңголдордо театр элементтерин камтыган бий (биелэг бийи), тур­муштук ырым-жырымдар - мурдатан эле келат­кан көрүнүш. 19-к-дын 30-жылдарында алгачкы коомдук спектакль («Айлуу түндөгү күкүк») коюлган. М-да элдик <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr> (1921) жеңгенден ки­йин өздүк көркөм <abbr data-short="чыг-лык" data-full="чыгармачылык" data-extended="true">чыгармачылык</abbr> кулач жаят. 1930-ж. Улан-Батордо театр студиясы ачылып, анын базасында 1931-ж. Моңгол <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> театры (1942-жылдан <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> драма театры) түзүлөт.</p><p>1935-ж. Улан-Батордо «Моңголкино» киносту­диясы курулуп, адегенде документ фильм, ки­йин 1937-ж. биринчи көркөм фильм тартылган. М-нын белгилүү фильмдери: «Эки малчы» (1955, реж. Ц. Зандра), «Бизге эмне жолто болуп жа­тат?» (1956, реж. Р. Доржпалам), «Натыйжа» (1968, СССР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге, реж. <abbr data-short="А. И." data-full="Анын Ичинде" data-extended="true">Анын Ичинде</abbr> Бобровский <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr>Ж. Бунгар), «Элэлчиси» (1959), «Ташкын» (1966) ж. б. Көркөм фильм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кыска метраж­дуу документ фильмдер чыгарылып турат. Кино­ишмерлери: актёрлор - Г. Гомбосурэн, Д. Ичин­хорло ж. б.</p><p>Ад.: <em>Викторова Л. Л.</em> Монголы: происхождения народа и истоки культуры. М., 1980; История Мон­гольской Народной Республики. М., 1983; Природные условия, растительный покров и животный мир Мон­голии. Пущино, 1988; Экосистемы Монголии: распро­странение и современное состояние. М., 1995; <em>Цул­тэм Н.</em> Искусство Монголии с древнейших времён до начала XX в. М., <em>1996:'Кульганек И. В.</em> Мир мон­гольской народной песни. СПб., 2001.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">МОҢГОЛ КАРАТУУЛАРЫ (13-к.) — </strong>==
==<strong data-text-type="type_2_section_header">МОҢГОЛ КАРАТУУЛАРЫ (13-к.) — </strong>==
Азия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Европа элдерин талап-тоноо, кул кы­луу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алардан согуш олжолорун алуу үчүн моңгол феодалдары уюштурган казаттар. М. к. 1207-ж. башталып, анча-мынча тыныгуулар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 13-к-дын аягына чейин созулган. 1207-19-ж. Сибирь, Чыгыш Түркстан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Кытай аймагын, 1221-ж. О. Азияны басып алып, Иран­дын түндүгү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өтүп, Закавказьеге (Грузия, Азербайжан) кол салган. Каспий деңизиңин жээги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (1222) алан жерине кирип, аларды талкалап, кыпчак талаасына чыккан. 1223-ж. 31-майда Калка д-нда салгылашта моңгол от­ряды биргелешкен орус-кыпчак аскерин жеңип, Днепр д-на чейин аларды кууп барган. Андан кайра тартып, Волганын ортонку агымынын боюна келген, бирок Волга-Кама Болгариясы­нан сокку жеп, Моңголияга (1224) кайра кел­<abbr data-short="ген." data-full="генетикалык" data-extended="true">генетикалык</abbr> 1229-ж. курултайда Үгөдөй хандыкка шай­лангандан кийин М. к. эки багытта жүргүзүлгөн. Чыгышта <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> Кытай (1231-34), Кореянын көп бөлүгү (1273), батышта 1237-41-ж. орус шаар­лары (Рязань, Владимир, Ростов, Углич, Ярос­лавль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич-Мерский, Переяславль-Зелесский, Юрьев, Дмитров, Волок-Ламский, Тверь, Торжок, Киев, Владимир Волынский, Галич) М. каратылган. 1241-ж. жазында моңгол армиясы орустардын, чыгыш европа элдеринин баатырдык </p><p>каршы­лыктарынан абдан начарлаган, бирок батыш­ты көздөй көшөрүп жыла берген. Батыйдын негизги күчү Карпаттан өтүп, Венгрияга, Полыпага (1241) кол салган, бирок Босния, Сер­бия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Болгария аркылуу чегинүүгө аргасыз болуп, андан ары <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Европага кол салуусу токтогон (1242). Кичи Азия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ж. Чыгышта М. к. бир кыйла узакка созулган. Закавказье­ни (1236), Хулагу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Кош өзөн аралыгын (1256), Багдадды (1258) караткан. Моңгол ас­керлери Сирияга кирип, Египетке кол салууга камынган, бирок 1260-ж. Египет султанынан сокку жеп, батыштагы М. к. аяктаган. 13-к­дын 2-жарымында моңголдор Чыгыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрүнө бет алган. 13-к-дын 70-жылдарында <em>Хубилай</em> (Чынгызхандын ини­си) <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Кытайды басып алып, Юань империя­сын негиздеп, Кытайды Улуу хан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> импера­тор катары башкарган. Бирок бирдиктүү <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> базасы жок <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ички карама-каршылыктары ырбаган Монгол империясы начарлай баштаган. 1351-ж. монголдорго каршы көтөрүлүштө Юань империясын талкалап (1368), Кытай Моңголия­дан бөлүнгөн. Куликовдогу салгылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун баш­талышы болгон. 14-к-дын 2-жарымында моң­голдор Ирандагы, Закавказьедеги, 0. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейре­гинде Моңгол империясы толук кулаган.</p><p>Ад.: <em>Хрусталев Д. Г.</em> Русь от нашествия до «ига». 2-е изд. СПб., 2008; <em>Вернадский Г. В.</em> Монголы и Русь. М„ 2011.</p>
Азия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Европа элдерин талап-тоноо, кул кы­луу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алардан согуш олжолорун алуу үчүн моңгол феодалдары уюштурган казаттар. М. к. 1207-ж. башталып, анча-мынча тыныгуулар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 13-к-дын аягына чейин созулган. 1207-19-ж. Сибирь, Чыгыш Түркстан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Кытай аймагын, 1221-ж. О. Азияны басып алып, Иран­дын түндүгү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өтүп, Закавказьеге (Грузия, Азербайжан) кол салган. Каспий деңизиңин жээги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (1222) алан жерине кирип, аларды талкалап, кыпчак талаасына чыккан. 1223-ж. 31-майда Калка д-нда салгылашта моңгол от­ряды биргелешкен орус-кыпчак аскерин жеңип, Днепр д-на чейин аларды кууп барган. Андан кайра тартып, Волганын ортонку агымынын боюна келген, бирок Волга-Кама Болгариясы­нан сокку жеп, Моңголияга (1224) кайра кел­<abbr data-short="ген." data-full="генетикалык" data-extended="true">генетикалык</abbr> 1229-ж. курултайда Үгөдөй хандыкка шай­лангандан кийин М. к. эки багытта жүргүзүлгөн. Чыгышта <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> Кытай (1231-34), Кореянын көп бөлүгү (1273), батышта 1237-41-ж. орус шаар­лары (Рязань, Владимир, Ростов, Углич, Ярос­лавль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич-Мерский, Переяславль-Зелесский, Юрьев, Дмитров, Волок-Ламский, Тверь, Торжок, Киев, Владимир Волынский, Галич) М. каратылган. 1241-ж. жазында моңгол армиясы орустардын, чыгыш европа элдеринин баатырдык </p><p>каршы­лыктарынан абдан начарлаган, бирок батыш­ты көздөй көшөрүп жыла берген. Батыйдын негизги күчү Карпаттан өтүп, Венгрияга, Полыпага (1241) кол салган, бирок Босния, Сер­бия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Болгария аркылуу чегинүүгө аргасыз болуп, андан ары <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Европага кол салуусу токтогон (1242). Кичи Азия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ж. Чыгышта М. к. бир кыйла узакка созулган. Закавказье­ни (1236), Хулагу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Кош өзөн аралыгын (1256), Багдадды (1258) караткан. Моңгол ас­керлери Сирияга кирип, Египетке кол салууга камынган, бирок 1260-ж. Египет султанынан сокку жеп, батыштагы М. к. аяктаган. 13-к­дын 2-жарымында моңголдор Чыгыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрүнө бет алган. 13-к-дын 70-жылдарында <em>Хубилай</em> (Чынгызхандын ини­си) <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Кытайды басып алып, Юань империя­сын негиздеп, Кытайды Улуу хан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> импера­тор катары башкарган. Бирок бирдиктүү <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> базасы жок <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ички карама-каршылыктары ырбаган Монгол империясы начарлай баштаган. 1351-ж. монголдорго каршы көтөрүлүштө Юань империясын талкалап (1368), Кытай Моңголия­дан бөлүнгөн. Куликовдогу салгылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун баш­талышы болгон. 14-к-дын 2-жарымында моң­голдор Ирандагы, Закавказьедеги, 0. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейре­гинде Моңгол империясы толук кулаган.</p><p>Ад.: <em>Хрусталев Д. Г.</em> Русь от нашествия до «ига». 2-е изд. СПб., 2008; <em>Вернадский Г. В.</em> Монголы и Русь. М„ 2011.</p>


[[Category:5-том,_401-500_бб]]
[[Category:5-том,_401-500_бб]]

4 ноябрь 2026, саат 03:35 учурдагы соңку нуска

МОҢГОЛИЯ, Моңгол Улс - Борбордук Азияда­гы

мамлекет. Түштүк-чыгышынан жана батышы­нан

<thead></thead><tbody></tbody>

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2010)

Аймактары

Аянты, клг2

Калкы, • миң

Администрациялык борборлору

Улан-Батор*

Архангай

4 704

55 314

1240,0

84,6

Цэцэрлэг

Баян-Улгий

45 800

88,1

Улгий (Өлгий)

Баянхонгор

115 978

86,1

Баянхонгор

Булган

48 650

53,1

Булган

Гов-Алтай

141 442

53,6

Алтай

Говь-Сумбэр*

5 540

13,2

Чойр

Дархан-Уул*

3 280

94,6

Дархан

Дорноговь

115 016

58,6

Сайншанд

Дорнод

123 597

69,6

(Буянт-Уха) Чойбалсан

Дундговь

74 514

38,8

Мандалгоби

Завхан

82 457

65,5

(Мандал-Говь)

Улясутай

Орхон*

Сэлэнгэ

844

41 204

90,7

97,6

(Улиастай) Эрдэнэт Сухэ-Батор

Сухэ-Батор

82 286

51,3

(Сүхбаатар) Баруун-Урт

Т-уве

74 800

85,2

(Баруун-Урт)

Зуунмод (Дзун-

Увс

69 585

73,3

Мод)

Улангом

Уверхангай

63 295

101,3

(Улаангом) Арвайхээр

Ховд

76 061

76,9

(Арвайхэр, Арвайхэрэ, Арбай-Хэрэ) Ховд (Кобдо,

Хувсгел

109 600

114,9

Дунд-Ус) Мурэн (Мөрөн)

Хэнтий

80 300

65,8

Ундерхаан

Умнеговь

165 381

61,5

(Өндөрхаан) Даландзадгад

Эскертүү: жылдызча (*) менен кичи аймактары жана Монголиянын борбору белгиленгең...

Кытай, түндүгүнөн Россия менен чектешет. Аянты 1564,1 миң км2. Калкы 3,0 миллион (2010). Борбору - Улан-Батор ш. (айланасындагы ай­мактар менен өзгөчө администрациялык аймак болуп бөлүнгөн). Администрациялык-аймактык жактан 18 (3 кичи) аймакка бөлүнөт. Акча бирдиги - тугрик.

М. - БУУнун (1961), ЭВФтин (1991), Буткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1997), Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун, Эл аралык рекон­струкциялоо жана өнүктүрүү банкынын (1991), ЮНЕСКОнун ж. б. мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. М. -

унитардык мам­лекет. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - парламенттик республи­ка. Мамлекет башчысы - президент (4 жылга шайланат). Президент өлкөнүн куралдуу күчтө­рүнүн башкы командачысы. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - парламент (Улуу мамлекеттик хурал). Аткаруу бийлигин премьер-ми­нистр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Өлкө­дө көп партиялуу саясий система орун алган. Саясий партиялары: М. демокр. партиясы, М. социал-демокр. партиясы, Жашылдар партия­сы жана Диний демокр. партиясы ж. б.

Табияты.

Борбордук Азиянын түндүк-чыгышында мелүүн алкактын талаа, жарым чөл жана чөл зоналарын ээлейт. Түштүк-батышында Моңгол Ал­тайы жана Хангай тоолору (бийикт. 4,4 миң м), борбордук бөлүгүн Хэнтэй бөксө тоосу, түштүк-чыгы­шын Гоби чөлү, түндүк жана түндүк-батышын Чоң Көлдөр өрөөнү ээлейт. М-нын рельефинде неги­зинен бийикт. 900-1500 л«ге чейинки платолор жайгашкан. Эң бийик жери Гоби Алтайында­гы - Куйтэн-Уул чокусу (бийикт. 4374 м), тө­мөнкүсү - Хух-Нур ойдуңу (518 м). Платолор­дун үстүнөн тоо массивдери жана кыркалары көтөрүлүп чыгып турат. М-нын түндүк-батышын­да Сибирь менен чектешкен жеринде бир массив­ди түзбөгөн бир нече тоо кыркалары (Хан-Ху­хей, Улан-Тайга, Чыгыш Саян) жатат. М-нын Улан-Батор ш-нан чыгыш жана түштүк тарапты (Кытай менен чек араны) көздөй Моңгол платоло­ру жапыздап, бара-бара түздүктөргө (чыгышын-

Түштүк Гоби аймагы.

да жалпак жана түз; түштүгүндө дөңсөөлүү) ай­ланат. Жер астындагы суулар жер бетине жа­кын жайгашкан. Дарыялары тоолордон баш­талып, көпчүлүгү Түндүк Муз жана Тынч океанга куйган Сибирдин жана Ы. Чыгыштын ири да­рыяларына таандык. Ирилери: Селенга (М-нын чегинде 600 км), Керөлөң (1100 км), Онон (300 км), Халхин-Гол, Кобдо ж. б. Ири көлдөрү: Убсу-Нур, Хара-Ус-Нур, Хиргис-Нур, Хубсугул ж. б. Климаты кургак, кескин континенттик мелүүн. Кышы суук, жайы ысык. Январдын орт. температурасы -35...-10°Ска чейин. Июлдуку 15-26°Ска чейин. Жылдык жаан-чачын саны 100-200 мм (тоолордо 500 лгл«ге чейин). Жери коңур жана күрөң топурактуу, түндүк жана түндүк-чы­гышында талаа (тулаң, элимус, коңур баш, ка­рагай, чий, шыбак ж. б.), тоолорунда токойлуу талаа, түштүгүндө жана Чоң Көлдөр чуңкурду­гунда жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү өсөт. Өсүмдүктөрү жергиликтүү климаттык шартка ылайык­ташкан. Аймагынын 10% ин токой ээлейт. Чоң

<a id="bookmark18"></a>моңголия

Shape 3409

Гоби коругу жана көптөгөн резерваттар уюшту­рулган.

Калкы.

Калкынын негизин халха моңголдо­ру (81,8%) түзөт. Ошондой эле ойроттор (8,1), казак­тар (4,4) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкы­нын саны боюнча 133-орунда. Расмий тили - моң­гол тили. Динге ишенгендер - ламачылар (буд­дисттер, тибеттик гелук буддизм мектеби бар). Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 1,8 киши. Калкы­нын жашынын орт. узактыгы эркектериники -

Эрдэнэ шаары.

62 жаш, аялдарыныкы - 65. Төрөлүүнүн деңгээ­ли жогору (1000 адамга 23,6), өлүм-житим төмөн (ЮООге 8,2). Шаар калкы 57% (2008). Ири шаар­лары: Улан-Батор, Дархан, Эрдэнэ.

Тарыхы. М.

аймагын адам алгачкы палеолит­тин аягынан (болжол менен мындан 200-100 миң жыл мурда) мекендеген. Мындан 40-12 миң жыл мурда Моңголиянын борбордук бөлүгүндөгү, чыгыш аймактарындагы жана Гобидеги эзелки уруулар­дын матриархалдык-уруулук түзүлүшү калып­танган. Биздин заманга чейинки 2-1-миң жылдыктын ортосунда М-да жез, коло буюмдар жасала баштаган (к. Ка­расук маданияты.). Коло доорунун аягында, те­мир доорунун башында (биздин заманга чейинки 1-миң жылдык) моңгол урууларында патриархалдык уруулук түзүлүш калыптанган. Биздин заманга чейинки 4-3-к-да фео­далдык коом калыптана баштаган. М-нын азыр­кы аймагында алгач түзүлгөн хунну уруулары­нын союзу (биздин заманга чейинки 3-к. - биздин замандын 1-к.) кулап, сян-" би урууларынын союзу менен алмашылган. 4-10- к-да Жужан, Түрк, Уйгур, Кыргыз кагандыкта­рында феодалдашуу процесси өрчүгөн. 13-к-дын башында чоён Темучиндин башчылыгы менен эң күчтүү үч мамлекет (1202-ж. татарлар, 1203-ж. кереиттер, 1204-ж. наймандар) багынып, бир борборго баш ийген мамлекет түзүлүп, 1206-ж. улуу курултайда Темучин улуу хан - Чыңгыз­хан болуп жарыяланган. 13-к-дын ортосуна че­йин Азиянын басымдуу бөлүгүн жана Кытай ай­магын (Улуу хандын улусу), Орто Азия (Чагатай улусу), Иран, Киев Русунун бир бөлүгүн (Жучу улусу же Алтын Ордо) каратып, Русту моңгол­татар эзүүсүнө баш ийдирген. Ошентип, Евра­зия континентинде кеңири аймакты ээлеген Моңгол империясы. түзүлгөн. Империяны баш­карууда Чыңгызхан Улуу Ясо мыйзамдар жый­нагына жана мусулман-кытай кеңешчилерине таянган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чыңгызхандын иниси) Кытайды басып алып, Юань империясын негиздеп, Кытайды Улуу хан жана император катары башкарган. Бирок бир­диктүү экономикалык базасы жок жана ички карама-кар­шылыктары ырбаган Моңгол империясы начар­лай баштаган. 1351-ж. моңголдорго каршы көтө­рүлүштө Юань империясын талкалап (1358), Кытай Моңголиядан бөлүнгөн. Куликовдогу сал­гылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун башталышы болгон. 14-к-дын 2-жа­рымында моңголдор Ирандагы, Закавказьедеги, О. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейрегинде Моңгол империясы толук кулаган. 1368-ж. Кытайдан куулган Чыңгызхан­дын жана Хубилайдын тукумдары мекенине ке­лип, ойроттор (моңгол уруусунан) бийлигине кабылган. 16-к-да моңголдор бытырандылык­ка учурап, үчкө (Ички Моңголия - азыркы Кы­тай автономиялык району; Сырткы Моңголия, азыркы Моңголия мамлекети; Ойрот-Моңго­лия - Жунгар хандыгы) бөлүнүп, 1758-1911-ж. Кытайдын Цинь империясынын (1644-ж. ман­журлар негиздеген) курамына кирген. Моңгол элинин узак убакыт мйнжур үстөмдүгүнө кар­шы улуттук-боштондук күрөшү көз каранды эмес М. мамлекетинин жарыяланышына жана Богдо-гэген (монарх, чиркөө башчысы) башын­да турган феодалдык-теократиялык монархия­нын түзүлүшүнө алып келген (1911-ж. ноябрь). 1915-ж. Кытай, Росс.ия жана Моңголия ортосун­да түзүлгөн Кяхта келишими боюнча Кытайдын сюзеренитетиндеги Сырткы Моңголия автоно­миясы расмий түрдө таанылган. 1919-ж. Кытай өкмөтү М. аймагын басып алууга аракеттенген. Бирок, 1921-ж. өлкөгө Советтик Россиянын аскерле­ри киргизилип, 1924-ж. ноябрда Моңгол Эл Респ. (МЭР) жарыяланган. 1928-ж. Хорлогийн Чой-

Моңгол империясынын мезгилиндеги турак жай.

балсан бийликке келип, коллективдештирүүнү ишке ашырган, динге тыюу салган, «эл душман­дарын» жана будда монастырларын жойгон, саясий репрессияга жол берген. МЭРдин жаңы коомго өтүүсүнө СССР материалдык жана морал­дык жардамын аяган эмес. 1945-ж. 10-августта МЭР Японияга каршы согуш ачып, Советтик Армия­нын япон аскерлерин талкалоосуна катышкан. Согуштан кийин МЭРдин эл аралык абалы чың­далып, Крым конференциясында (1945) анын эгемен­диги ырасталган. 1946-ж. февралдан СССР менен МЭРдин өз ара достук, кызматташтык байла­нышынын жаңы этабы башталган. МЭРде социалисттик өндүрүш мамилелери калыптанып, 1960-ж. та­рыхый өнүгүү шартына ылайык жаңы консти­туциясы кабыл алынган. М. 1961-жылдан ББУ­га мүчө. 1990-ж. социалисттик лагерь ыдырап, СССРдин кыйрашы менен М-да демокр. жана экономикалык реформа­лар башталып, а. ч., ө. ж. ишканалары, соода жана тамак-аш жайлары бүтүндөй менчиктеш­тирилген, 1996-ж. июндан 2000-ж. июлга чейин өлкөнү коалициялык өкмөт башкарган. 2000-ж. шайлоодо бийликке кайра Моңгол элдик­революциячыл партиясы (МЭРП) келген. 2008-ж. 29- июндагы шайлоодо МЭРП жеңишке жеткен (76 депутаттык орундун 46сын ээлеген). 2009-ж. 18- июндан өлкөнүн президенти - Цахиагийн Эл­бэгдорж (оппозиция лидери).

Экономикасы.

М. - экономикасы начар өнүк­көн өлкө. Чарбасы рынок шартына ылайык өздөштүрүлүп өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 9,46 миллиард АКШ доллары (2009), аны киши ба­шына бөлүштүргөндө 3,2 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 49,3, ө. ж-дыкы 29,5, а. ч-ныкы 21,2. Экономи­канын негизин тоо-кен иштетүү ө. ж. жана а. ч. түзөт. Жез, молибден, калай, вольфрам өндүрүп, кайра иштетет. Ошондой эле таш көмүр (Табан-Толгой тоо массиви) жана күрөң көмүр (Налайха, Ша­рынгол, Дархан, Баганур), нефть, алтын, флюо­рит казылып алынат. 2009-ж. 4,3 миллиард кВт-с электр энергиясы (ЖЭБ) өндүрүлгөн. Малдан алынган продуктуларды (жүндү иштетип каше­мир алуу боюнча дүйнөдө алдынкы орунда) кайра­дан иштетет. Норту, териден тон тигүү, эт-сүт, килем токуу ө. ж жана кол өнөрчүлүк өнүккөн. Жыгаччылык жана металл иштетүү ишканала-

Моңголия акчасы — тугрик.
Picutre 3413

Дургун ГЭСи.

ры иштейт. А. ч-нын негизги тармагы - жа­йытта багылма мал чарбачылыгы. Кой, эчки, жылкы, төө, бодо мал (уй, топоз, сарлык) асы­ралат. Автомобиль жолунун уз. 50 миң км (2012; анын ичинде асфальтталганы 3,7 миң), т. ж-нуку 1,8 миң км, ички суу жолунуку 580 км. Экспорт­ко жез концентраттарын, кийим-кечек, мал, эт, жүн, тери, териден жасалган продукция, флюо­рит, түстүү металл жана алардын концентратта­рын, таш көмүр чыгарат. Негизги соода шерик­тештери: Кытай, Россия, Япония, Казакстан.

Маданияты.

Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 9 жылдык милдеттүү би­лим берүүнү, орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 92% ти түзөт (2008). М. мамлекеттик университети, техникалык, а. ч., медицина ж. б. тармактык университеттери, анын ичинде Улан-Батор ш-нда Буддизм жогорку мектеби (1976), Көркөм сүрөт окуу жайы (1949) бар.

Массалык-маалымат каражат­т а р ы. М-да 1972-жылдан орус, кытай тилде­ринде гезиттер, коомдук-саясий, адабий-көркөм журналдар чыгат. 1934-жылдан радио уктуруу­су, 1967-жылдан телекөрсөтүүсү иштейт. Улан­Батордо 1967-ж. телеборбор курулган. Учурда 37 радиостанция, 32 телестудия, кабелдик 13 каналы (2012), ошондой эле өкмөттүк Моңгол телеграф агенттиги (МОНЦАМЭ, 1957) бар.

Адабияты. Моңгол фольклору ыр, бол­муш, баатырдык баян, жомок, йорол (каалоо), магтаал (мактоо), сургаал (насаат), уламыш, та­бышмак, макал-ылакап ж. б. жанрларга бай.

Фольклордук салттын эпикалык адабиятка мык­тап байыр алышы Гэсэр-хан жөнүндөгү дастандын, «Жангар» эпосунун кеңири маалым болушуна өбөлгө болгон. Юань империясынан тарта (13- к-дын 70-жылдары - 1368) котормо адабияты өнүк­көн. «Ганжуранын» 108 тому, «Данжуранын» 225 тому жүз жылдап которулуп, 18-к-да басы­лып чыккан. 1920-жылдары Ц. Дамдинсурэн­дин «Толбо көлү» (Улаан-оторч), «Куугунтук же­ген кыз» повесттери, Нацагдорждун 30-жылда­ры жаралган «Муңайым адыр» музыкалык драмасы моңгол адабиятында социалисттик реализмдин ийгилиги ка­тары бааланат. 1940-50-жылдары адабиятка түп көтөрө кирген акын-жазуучулар согуш, моңгол­совет достук темасында чыгармалар жара­тышты.

1990-2000-жылдары М. адабиятында Чыңгызхан жөнүндө роман-повесттер жаралды («Сүт чачылган тоо», С. Товууджор; «Чыңгызхандын жашыруун тарыхы», С. Жаргалсайхан, Л. Удавл, экөө тең - 2003; «Кызыл жамынгычтардын толкуну», Ц. Доржготов, 2005).

Арх раж асүрөтиск восу. М-нын аймагында 9-13-к-дагы шаар калдык­тары сакталып калган. 16-к-дан - 20-к-дын ба­шына чейин Кытай жана Тибет архитектурасынын таа­сиринде ак сарайлар, храмдар жана мунара сы­мал субургандар курулган. Эл чеберлери боз үйдүн уук-керегелерин, кийиз жабдууларын кооздоп жасашкан, элдик революция жеңгенден кийин жаңы шаар курулушу (Дархан, Налайхо, Сайн-Шанд) тездетилип, калк жашаган эски пункттар кай­радан курулган. 1960-70-жылдары курулуштун индустр. методу кеңири жайылтылган. МЭРдин аймагындагы байыркы искусствонун үлгүлөрүнө аска, башка чоң таштарга түшүрүлгөн сүрөт-чий­мелер, таш скульптуралар, кийиз, коло ж. б. материалдардан жасалган буюмдар кирет. О. кы­лымдагы живопись жана скульптурасы (коло, жыгач) диний мүнөздө болгон. 50-жылдардын башында сүрөтчүлөр Ядамсурэн, Сэнгэцохио, Дамдинсурэн улуттук живопистин ыкмаларын европа искусствосу менен ийгиликтүү айкалышты­рышса, 50-жылдардын ортосунан графика (С. Нацагдорж, Сосой) менен скульптура (Чоймол, Жамба) өнүгө баштаган.

Элдик музыка маданиятынын өкүлдөрү: хурчу (хурда ойноочу), дуучу (ырчы), улигерчи (жомок­чу). Байыркы музыкалык аспаптарынан кылдуу тарт­ма хур жана лимбэден башка шанза (кылдуу черт­ме), хучира (кылдуу тартма) ж. б. таралган. М-да симфониялык оркестр, эл аспаптар оркестри, эл­дик революциялык армиянын ыр жана бий ансамбли, элдик ансамбль, музыкалык драма мектеби Улан-Ба­тордо уюшулган. М-нын көрүнүктүү музыкалык иш­мерлери: композиторлор - Б. Дамдинсурэн, Л. Мурдорж, Жамьяндагма; ырчылар - Ичин­хорло, Доржидагва ж. б. Композиторлор союзу 1964-ж. уюшулган, Мамлекеттик филармония 1972-ж. ачылган.

Театр искусствосу. Моңголдордо театр элементтерин камтыган бий (биелэг бийи), тур­муштук ырым-жырымдар - мурдатан эле келат­кан көрүнүш. 19-к-дын 30-жылдарында алгачкы коомдук спектакль («Айлуу түндөгү күкүк») коюлган. М-да элдик революция (1921) жеңгенден ки­йин өздүк көркөм чыгармачылык кулач жаят. 1930-ж. Улан-Батордо театр студиясы ачылып, анын базасында 1931-ж. Моңгол мамлекеттик борбордук театры (1942-жылдан мамлекеттик музыкалык драма театры) түзүлөт.

1935-ж. Улан-Батордо «Моңголкино» киносту­диясы курулуп, адегенде документ фильм, ки­йин 1937-ж. биринчи көркөм фильм тартылган. М-нын белгилүү фильмдери: «Эки малчы» (1955, реж. Ц. Зандра), «Бизге эмне жолто болуп жа­тат?» (1956, реж. Р. Доржпалам), «Натыйжа» (1968, СССР менен бирге, реж. Анын Ичинде Бобровский жанаЖ. Бунгар), «Элэлчиси» (1959), «Ташкын» (1966) ж. б. Көркөм фильм жана кыска метраж­дуу документ фильмдер чыгарылып турат. Кино­ишмерлери: актёрлор - Г. Гомбосурэн, Д. Ичин­хорло ж. б.

Ад.: Викторова Л. Л. Монголы: происхождения народа и истоки культуры. М., 1980; История Мон­гольской Народной Республики. М., 1983; Природные условия, растительный покров и животный мир Мон­голии. Пущино, 1988; Экосистемы Монголии: распро­странение и современное состояние. М., 1995; Цул­тэм Н. Искусство Монголии с древнейших времён до начала XX в. М., 1996:'Кульганек И. В. Мир мон­гольской народной песни. СПб., 2001.

МОҢГОЛ КАРАТУУЛАРЫ (13-к.) —

Азия жана Чыгыш Европа элдерин талап-тоноо, кул кы­луу жана алардан согуш олжолорун алуу үчүн моңгол феодалдары уюштурган казаттар. М. к. 1207-ж. башталып, анча-мынча тыныгуулар менен 13-к-дын аягына чейин созулган. 1207-19-ж. Сибирь, Чыгыш Түркстан жана Чыгыш Кытай аймагын, 1221-ж. О. Азияны басып алып, Иран­дын түндүгү менен өтүп, Закавказьеге (Грузия, Азербайжан) кол салган. Каспий деңизиңин жээги менен (1222) алан жерине кирип, аларды талкалап, кыпчак талаасына чыккан. 1223-ж. 31-майда Калка д-нда салгылашта моңгол от­ряды биргелешкен орус-кыпчак аскерин жеңип, Днепр д-на чейин аларды кууп барган. Андан кайра тартып, Волганын ортонку агымынын боюна келген, бирок Волга-Кама Болгариясы­нан сокку жеп, Моңголияга (1224) кайра кел­генетикалык 1229-ж. курултайда Үгөдөй хандыкка шай­лангандан кийин М. к. эки багытта жүргүзүлгөн. Чыгышта Түндүк Кытай (1231-34), Кореянын көп бөлүгү (1273), батышта 1237-41-ж. орус шаар­лары (Рязань, Владимир, Ростов, Углич, Ярос­лавль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич-Мерский, Переяславль-Зелесский, Юрьев, Дмитров, Волок-Ламский, Тверь, Торжок, Киев, Владимир Волынский, Галич) М. каратылган. 1241-ж. жазында моңгол армиясы орустардын, чыгыш европа элдеринин баатырдык

каршы­лыктарынан абдан начарлаган, бирок батыш­ты көздөй көшөрүп жыла берген. Батыйдын негизги күчү Карпаттан өтүп, Венгрияга, Полыпага (1241) кол салган, бирок Босния, Сер­бия жана Болгария аркылуу чегинүүгө аргасыз болуп, андан ары Борбордук Европага кол салуусу токтогон (1242). Кичи Азия жана Ж. Чыгышта М. к. бир кыйла узакка созулган. Закавказье­ни (1236), Хулагу менен Кош өзөн аралыгын (1256), Багдадды (1258) караткан. Моңгол ас­керлери Сирияга кирип, Египетке кол салууга камынган, бирок 1260-ж. Египет султанынан сокку жеп, батыштагы М. к. аяктаган. 13-к­дын 2-жарымында моңголдор Чыгыш жана Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрүнө бет алган. 13-к-дын 70-жылдарында Хубилай (Чынгызхандын ини­си) Түштүк Кытайды басып алып, Юань империя­сын негиздеп, Кытайды Улуу хан жана импера­тор катары башкарган. Бирок бирдиктүү экономикалык базасы жок жана ички карама-каршылыктары ырбаган Монгол империясы начарлай баштаган. 1351-ж. монголдорго каршы көтөрүлүштө Юань империясын талкалап (1368), Кытай Моңголия­дан бөлүнгөн. Куликовдогу салгылашуу (1380) Русту моңгол-татар эзүүсүнөн бошотуунун баш­талышы болгон. 14-к-дын 2-жарымында моң­голдор Ирандагы, Закавказьедеги, 0. Азиядагы үстөмдүгүнөн ажырап, 14-к-дын акыркы чейре­гинде Моңгол империясы толук кулаган.

Ад.: Хрусталев Д. Г. Русь от нашествия до «ига». 2-е изд. СПб., 2008; Вернадский Г. В. Монголы и Русь. М„ 2011.

"http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=МОҢГОЛИЯ&oldid=102719" булагынан алынды