МАРТИНИКА

МАРТИНИКА - Франциянын «деңиздеги алыс­кы департаменти» жана региону. Кариб деңизин­деги Айдарым а. тобунда жайгашкан ээлик. Вест-Индияда. Аянты 1,1 миң км^г (Франция­нын эң кичинекей ээлиги). Калкы 406,0 миң (2010); негизинен креол-мартиникалыктар, ошондой эле негр жана мулаттар (булар - мурдагы кулдардын тукумдары) да жашайт. Дини - католицизм. Расмий тили - француз тили. Администрациялык борбору - Фор-де-Франс. Администрациялык-аймактык жактан 4 округга бө­лүнөт. Акча бирдиги - евро.

Ээликти Республика комиссары башкарат. Ал француз өкмөтү тарабынан дайындалат. Шай­лануучу мыйзам чыгаруучу органы - Генерал­дык кеңеши бар. Франциянын парламентинде М-нын 4 өкүлү депутат, экөө сенатор болуп ол­турат.

Арал тоолуу келип, жанартоо тектеринен ту­рат. Дөңсөөлүү түздүк аралды экиге - анча бий­ик эмес (500 лгге чейин) түштүк жана жанартоолуу түндүк бөлүккө бөлөт. Аракеттеги Монтан-Пеле жанартоосунун бийиктиги 1397 м. 1902-жылы жанар­тоо атылып, Сен-Пьер ш. толугу менен кыйрап, 30 ОООге жакын адам каза болгон. Чыгыш жана

түштүк жээктери булуң-буйткалуу, бирок бухталар­дын оозун рифтер тосуп жатат. Жер титирөө тез-тез болуп (акыркы катуу - 2007) турат. Фор­де-Франс булуңунда ыңгайлуу гавандар бар. Климаты тропиктик, пассаттык. Айлык орт. температурасы 24-27°С. Жылдык жаан-чачыны 1500-2000 мм. Эң кургак айы - апрель. Дарыя­лары көп, бирок анча узун эмес. Буларда шар­кыратмалар көп. Тоолорундагы токойлору кы­йылып, сейректеп кеткен. Деңиз жээктеринде мангр токойлору, ошондой эле кызыл, кампеша жана нан дарагы кеңири таралган. Түздүктөрүн саван­на ээлеп, саздак жерлер да кездешет. Кен бай­лыктарынан пемза, аки таш жана таш тузу бар. Мартиника табигый паркы бир нече коргоого алынган аймакты жана Монтан-Пеле аракеттеги жанартоосун, тропик токоюн бириктирет. Суу­да сүзүүчү куштарды коргоо максатында 3 ре­зерват уюштурулган.

Алгач аралга аравак индейлери отурукташ­кан. X. Колумб тарабынан 1502-жылы ачылган. Ошондон тарта европалыктарга белгилүү. М-га 1635-жылдан француздар ээлик кыла баштап, жергиликтүү кариб индейлерин тукум курут кылыш-

Мартиниканын жээк тилкеси.

кан. Африкадан плантацияларда иштөө үчүн негр-кулдарды алып келишкен. 17-19-к-дын башында Улуу Британия менен Франция согуш­кан. 1794-жылы М-ны англ. аскерлер басып алып, бирок 1802-жылы Амьен тынчтыгы боюнча Франция­га кайтарылган. 1809-14-жылы кайрадан англичан­дар ээлик кыла баштаган. Кулдарды аёосуз эзүүнүн натыйжасында көтөрүлүш келип чык­кан. 1848-жылы кулчулук жоюлган. 1851-жылы фран­цуз өкмөтүнүн чечими менен М. банкы уюштуру­луп, банкнотторду чыгарууга укук алышкан (1900-жылдан финансы автономиясына ээ бол­гон). 1946-жылы Франциянын деңиздеги алыскы департаменти статусуна, 2003-жылдан расмий түрдө франциянын деңиздеги алыскы региону статусуна (формалдуу түрдө; департамент менен тең укуктуу) ээ болгон.

Франциянын субсидиясына жана импортуна көз каранды. ИДПнин көлөмү 9,6 миллиард доллар­ды түзөт (АКШ, 2006); аны киши башына бө­лүштүргөндө 24,6 миң доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 81, ө. ж-дыкы 7, курулуштуку 7, а. ч-ныкы 5. Нефть ажыратуучу завод, цемент, текстиль, та­мак-аш (кант, ром, консерва), а. ч. азыктарын кайра иштетүү ө. ж. ишканалары иштейт. Ба­нан (негизинен экспорт үчүн), жашылча, бал камыш өстүрүлөт. А. ч. азыктары өлкөнүн ички керектөөлөрүн канааттандырбайт. Негизинен азык-түлүктү Франциядан алат. Бодо мал, кой, эчки, чочко асыралып, үй куштары багылат. Автомобиль жолунун узундугу 2,1 миң км. Башкы деңиз порту - Фор-де-Франс. Эл аралык аэро­порту бар. Сыртка банан, ром, нефть продукция­лары чыгарылат. Негизги соода шериктештери: Франция, АКШ, Гваделупа. Туризм (дайвинг, яхтинг; жылына 600 миң турист келет) өнүккөн.