МАНАСЧЫ

МАНАСЧЫ - кыргызда «Манас» айтуу өнөрүн атайын кесип кылган ырчы (акын, жомокчу). «М.» деген сөз Октябрь революциясынан кийин пай­да болуп, терминдик маани алган. Айрым жаз­ма адабияттарга жана карыялардан жыйналган оозе­ки маалыматтарга караганда, Октябрь революциясы­на чейин, ошондой эле Совет бийлигинин алгачкы жылдарында да, «Манасты» айткан адамдар эл ичинде «ырчылар», «жомокчулар» деп жалпы ат менен аталышкан. Мисалы, 1925-жылы Москвадан чыккан «Семетей» эпосунун титулдук бетинде ал вариант Тыныбек жомокчуга таандык экен­диги белгиленет жана китепченин кириш сөзүндө да «Манас» айткан адамдар «жомокчу» деген наам менен эле аталат. Колдо бар маалыматтар боюнча, жазма адабиятта «М.» термин катары бирин­чи жолу профессор X. Карасаевдин «Кызыл Кыр­гызстан» (азыркы «Кыргыз Туусу») гезитине 1930-жылы 27-майда жарыяланган «Манас» аттуу макаласында пайдаланылган. М. кийин ата­йын адабий термин катары терминол. жана эн­циклопедиялык адабияттарга кирген. Азыр эл ара­сына кеңири тараган «М.» деген жалпы наам ич ара «манасчы», «семетейчи» деп экиге бөлү­нөт: «М.» деп адатта эпостун биринчи бөлүмүн («Манас») же үч бөлүмдү («Манас», «Семетей», «Сейтек») тең толук айткандар, «семетейчи» деп негизинен экинчи бөлүмүн («Семетей») гана айт­кандар аталат. «Манасты» биринчи айткан ким экени жөнүндө так маалымат жок, ал тууралуу жо­мокчулар да атайын сөз кылбайт. С. Орозба­ковдун вариантында боз үйдүн жасалгасын эле жарым күн ырдаган Жайсаң ырчы деген чоро­су эскерилет. Ушундан улам М. Ауэзов Манас жөнүндөгү алгачкы ырларды чыгарган ошол Жай­саң ырчы болсо керек деп жоромолдогон. Мын­дан башка да эл арасында Манас өлгөндө анын эрдиктерин кошокко адеп кошкон кырк чоро­нун бири - Ырамандын Ырчы уулу, кийин ал кошокторду бириктирип, көлөмдүү чыгармага айланткан кадимки легендалык Толубай сын­чы менен Жээренче чеченге замандаш Токтогул ырчы болгон деген уламыш сөздөр бар. Мындай уламыш, жоромолдордун негизинде чындыктын үлүшү болушу да мүмкүн. «Манас» айткандар жана алардын чыгармачылык өзгөчөлүктөрү - манас таа­нуудагы орчундуу маселелерден. Ошондуктан эпосту биринчи изилдөөчү академик В. В. Рад­ловдон баштап, профессор М. 0. Ауэзов, академик В. Жирмунский ж. б. советтик көрүнүктүү окумуш­туулардын эмгектеринде бул маселеге көп көңүл бурулган. М-лардын чыгармачылык өзгөчөлүгүн бел­гилөөдө, алар жөнүндөгү маалыматтарды топтоодо К. Рахматуллиндин эмгеги зор. Өткөн кы­лымдардагы М-лар жөнүндө жазылып калган маа­лыматтар жок, ал түгүл Ч. Валиханов (1856), В. В. Радлов (1862, 1869), Д. Алмаши (1911) сыяктуу «Манасты» адеп кагаз бетине түшүргөн жана жарыялаган окумуштуулар да М-нын ыс­мын эскеришпейт. Бирок кыргыздардын өзгөчө кадырлаган көркөм мурасы «Манасты» жарат­кан, сактаган, өнүктүргөн, айткан адамдар ка­тары эл арасында М-лар мурдатадан чоң кадыр­баркка ээ болушкан. Ошондуктан биздин күндөрдөн бир нече кылым мурда жашап өткөн М-лардын ысымдары да эл эсинде оозеки сакта­лып келген, мисалы, Токтогул (болжол менен 14- 15-кылым), Нооруз (18-кылым), Келдибек Карбоз уулу (19- к-дын 80-жылдарында дүйнөдөн кайткан), Ба­лык (Бекмурат) Кумар уулу (19-кылым), Найманбай (19-кылым). Өмүр баяны, чыгармачылыгы жөнүндө бизге кене­нирээк маалыматтары белгилүү болгон эски доордун М-лары - Тыныбек Жапы уулу менен чоң жомокчу Чоюке Өмүр уулу. Бул М-лардын ичи­нен Тыныбектен башкасынан текст жазылып калган эмес. Совет доорунда жашап, айтканда­ры жазылып алынган. М-лардын көрүнүктүү­лөрү: Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев, Тоголок Молдо (Байымбет Абдыракманов), Шапак Рысмендеев, Молдобасан Мусулманку­лов, Жаңыбай Кожеков, Акмат Рысмендеев, Ыбырайым Абдырахманов, Мамбет Чокморов, Дуңкана Кочуке уулу, Иса Жумабеков, Сейдене Молдокеева, Уркаш Мамбеталиев ж. б. Эл ара­сында талант дараметине, аткаруу өнөрүнө жа­раша М-ларды бир нече төпко бөлүшөт: чоң жо­мокчу, чыныгы М., чала М., үйрөнчүк М. Ур­мат менен айтылуучу чоң жомокчу деген наам, адатта зор таланттуу, эпостун бардык окуяла­рын башынан аягына чейин толук айткан, өз алдынча.вариант түзүп, эпостун мазмунун ке­ңейткен, көркөмдүк деңгээлин, жогорулатууга чоң салым кошкон, өнөрү менен эл арасына кеңи­ри таанылган айтуучуларга гана берилет. Бул наамды эл мурдагы М-лардан Келдибек, Балык, Тыныбек, Чоюкелерге ыйгарышкан. Советтик доор­до жашаган М-лардын ичинен бул наамга та­тыктуулары - Сагымбай Орозбаков менен Саяк­бай Каралаев. Чыныгы М. деген наам эпостун окуяларын жакшы билген жана алардын неги­зинен толук аткара алган адамдарга ыйгары­латынча Бул топко кирген М-лар көбүнчө эпостун үч бөлүмүнүн бирин кененирээк айтып, калган­дарын айтпайт же алардан айрым үзүндүлөр гана айтышат. Чынында чыгармачылык дарамети жактан чыныгы М-лар да, чоң жомокчулар сыяктуу эле аэддер (байыркы грек ырчылары, эпикалык ырларды аткаруучулар). Ошон үчүн алар да өз алдынча вариант түзүп, эпоско тийиштүү салы­мын кошот, айрым эпизоддорду, каармандар­дын образдарын өзүлөрүнчө түшүндүрөт. Биздин доордо жашап, өз варианттарын жаздырышкан чыныгы М-лардын катарына М.

Мусулманку­лов, Б. Сазанов, Тоголок Молдо, Ш. Рысмен­деев, М. Чокморов ж. б-ды кошууга болот. Ал эми эпостун айрым эпизоддорун жаттап алып аткаргандар - чала М-лар. Алар текстке орчун өзгөртүүлөрдү киргизе албаганы менен, эпосту эл арасына жайылтууда кыйла эмгек сиңиришкен. Үйрөнчүк «М.» деген наам «Манас» айтканга дилгир жаштарга таандык. Мындай жаштар көбүнчө белгилүү М-лардын биринен эпостун окуяларын айтуунун ыгын үйрөнөт. М-лык ка­дамын адатта өз устатынын репертуарындагы айрым мыкты, чакан, элестүү эпизоддорду жат­таган мүнөздө аткаруудан баштайт. Ар бир М. «Манасты» айтып калуусун түш көрүүгө бай­ланыштырышат. Ырас, түш көрүү ошол мурда­тан келе жаткан салтка катуу ишенген жаш талапкердин сыртка чыга албай буулуп жат­кан шыгына түрткү болуп, өз күчүнө ишеничин арттырууда жардамчы болушу ыктымал. Бирок жалаң түш көрүп гана М. болууга мүмкүн эмес. М-лык кесиптеги түш көрүү салты, анын себеп­тери М. Ауэзовдун, К. Рахматуллиндин «Ма­наска» арналган илимий эмгектеринде кеңири тал­кууга алынган. М-лык кесипте түш көрүү эмес, үйрөнүү, таалим алуу чечүүчү мааниге ээ. Бел­гилүү М-дан таалим албай, эпостун эл арасына кеңири тараган эпизоддору менен алдын ала терең тааныш болбой туруп, бир да талапкер М. бо­луп чыга албайт. Бирок мындан М-лык кесип­ти өздөштүрүү жалаң жаттоо процессинин на­тыйжасы экен го деген корутунду чыгарууга бол­бойт, анткени ар бир чоң жомокчу менен чыныгы М-лар - чыгармачыл адамдар, аларда төкмөлүк шык жана өнөр өзгөчө өнүккөн. Ошондуктан алар өз алдынча чыгарма жаратууга да кудуреттүү келет. Маселен бизге кеңири белгилүү чоң жо­мокчулардын ичинен Сагымбай да, Саякбай да, «Манас» айтуу менен эле чектелишпей, жеке туун­дуларын да мурас калтырышкан. Жыйынтык­тап айтканда, М-лардын чыгармачылыгына негизги эки учур мүнөздүү: салттуулук жана жеке табыл­га. Ар бир М. даяр сюжет менен катар эле мурда­тан иштелип чыккан эпостогу айрым ыр сапта­рын, даяр көркөм ыктарды өз вариантында ке­ңири пайдаланат жана ошону менен бирге эле эпос­тун жалпы нугуна кирүүчү окуяларды өз сөзү менен өзүнчө баяндайт, чыгармага өз салымын ко­шуп, жаңы табылгалар менен байытат. Ар бир М-нын чыгармачылык ишинде бул эки процесс ажы­рагыс бирдикте жүрөт. Анткени салттуу көрү­нүштөрдү кеңири пайдаланбай туруп, «Манас­тын» байыркылык белгисин сактоого болбогон сыяктуу, жеке салымсыз анын жандуулугун сактоого, өсүп-өнүгүшүн камсыз кылууга бол­бойт. Ансыз варианттар да жаралбайт. Демек, М-лар элдик көркөм сөз чеберлеринин ичинде өзүнчө топту түзөт жана акын-ырчылардан да чыгармачылыгынын мүнөзү жактан кескин айырмала­нышат. Бул абал эң алды менен алардын кеси­бинде жеке салым, жеке табылгага караганда салттуулук биринчи орунда туруп, чечүүчү маа­ниге ээ болушу менен шартталган.

Кыргыз. фольклористика илиминде мезгил­дик жактан М-ларды төмөнкүдөй бөлүштүрүшөт: 1) легендарлуу М-лар (Жайсаң Үмөт уулу, Ток­тогул, Нооруз; 2) 18-19-к-дагы М-лар [Чоңбаш (Нармантай), Чоодан, Балык (Бекмурат) Кумар уулу Акылбек, Келдибек Карбоз уулу, Дыйкан­бай Тойчубек уулу, Чоюке Өмүр уулу ж. б.]; 3) 19-20-к-дын М-лары (Шапак Рысмендеев, Жү­гөрү Назар уулу, Алмабек Тойчубек уулу, Са­гымбай Орозбак уулу, Кайдуу Сопу уулу, Жа­ңыбай Кожек уулу, Азиз Өмүр уулу, Багыш Сазан уулу, Молдобасан Мусулманкул уулу, Дуңкана Кочуке уулу, Акмат Рысменде уулу, Саякбай Карала уулу, Мамбет Чокмор уулу, Мамбетаалы Ашымбай уулу, Сейдене Молдо­ке кызы, Кааба Атабек уулу, Шаабай Азиз уулу, Сатыбалды Аалы уулу, Жусуп Мамай ж. б.); 4) азыркы мезгилдин М-лары (Уркаш Мамбета­лиев, Сапарбек Касмамбетов, Назаркул Сейди­ракманов, Асанкан Жуманалиев, Талантаалы Бакчиев, Рысбай Исаков, Дөөлөтбек Сыдыков ж. б.).

М-лык кесипте үн-обондун, кыймыл-мимика­нын чоң мааниси бар. Эпостун тексти, адатта, өзүнө таандык салттуу обон менен, атайын кый­мыл-аракеттин - мимиканын коштоосу аркы­луу айтылат. Ар бир М. бул кесипке дилгирле­нип жүргөндө текст менен катар эле обонду, ай­рыкча кыймыл-аракетти да атайылап үйрөнүп, башка М-лардан таалим алат. «Манастын» өзү көп варианттуу болгон сыяктуу анын обону да көп варианттуу. Аларды бириктирип турган бир негизги белги бар, ошону менен бирге эле ар бир М-га таандык обондун өзгөчөлүгүн, башкалар­дан айырмасын да байкоого болот.

М-лык касиетке ээ болгон айтуучуларыбыз­дын кыргыз элинин тарыхында ээлеген орду зор. Азыркы күндө да кыргыз эли, Манастын рухун алып жүргөн Үмөт сыяктуу 4-5 жашар балдар­дан тартып, 70-80 жашка чейинки аксакал ма­насчылардан куру эмес. «Манас» эпосунун бү­гүнкү күнгө чейин бизге жеткендигине жана жандуу өмүр сүрүп келүүсүндө негизги салым М-ларда.

Ад.: Радлов В. В. «Образцы...». Ч. V. Предисловие СПб., 1885; Рахматуллин К. Манасчылар. Ф., 1942; Творчество манасчи//«Манас» - героический эпос киргизского народа. Ф., 1968; Ауэзов М. 0. Сказители эпоса «Манас». М., 1961. С. 16-33; Жирмунский В. Народный героический эпос. М.; Л., 1962. С. 254- 374; Манасчылар. Б., 2010. Т. Бакчиев.