ЛАОС

ЛАОС, Лаос Элдик Демократиялык Республикасы (Саталаналат Пасатипа­тай Пасасон Лао) - Түш.-Чыгыш Азиядагы мам­лекет. Индикытай ж. а-нда жайгашкан (ре­гиондогу деңиз чулгабаган жалгыз өлкө); баты­шынан Тайланд (чек арасынын басымдуу бөлүгү

Меконг д. аркылуу өтөт), түндүгүнөн Кытай, Мьянма, чыгышынан Вьетнам, түштугунөн Кам­божа м-н чектешет. Аянты 236,8 миң клг². Кал­кы 6,1 млн (2010). Борбору - Вьентьян. Расмий тили - лаос тили. Акча бирдиги - кип. Адм,- айм. жактан 16 провинцияга ж-а борборго баш ийген Вьентьян ш-на бөлүнөт (к. таблицаны).

Администрациялык-аймактык бирдиги (2009)

Адм. бирдиги	Аянты, миң км2	Калкы, миң	Адм. борборлору
Провинциялары Аттапы	10,3	122,1	Аттапы
Бокэу	6,2	158,7	Хуайсай
Боликхамсай	14,8	251,3	Паксан
Вьентьян	22,0	458,2	Пхонхонг
Кхаммуан	16,3	361,4	Тхакхек
Луангнамтха	9,3	157,1	Луангнамтха
Луангпхабанг	16,9	418,4	Луангпхабанг
Пхонгсали	16,3	171,3	Пхонгсали
Саваннакхет	21,8	881,6	Саваннакхет
Сайнябули	16,4	353,8	Сайнябули
Салаван	10,7	351,1	Салаван
Секонг	7,7	94,0	Ламан
Сиангкхуанг	16,9	247,0	Пхонсаван
Тямпасак	15,4	641,1	Паксе
Удомсай	15,4	286,0	Сай
Хуапхан Борборго	16,5	292,9	Самныа
караган шаар Вьентьян	3,9	765,3	Вьентьян

Л. - БУУнун (1955), Бейтарап кыймылынын (1955), ЭВФтин (1961), Эл аралык реконструк­циялоо ж-а өнүктүрүү банкынын (1961), Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын (1997) мүчөсү, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун бай­коочусу статусуна ээ.

Мамлекеттик түзүлүшү.

Л. - унитардык мам­лекет. Конституциясы 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - аралаш респ. Мамлекет башчысы - президент (5 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетекте­ген өкмөт ишке ашырат. Башкаруучу партия - Л. элдик рев-ялык партиясы - өлкөдөгү жал­гыз саясий партия болуп саналат.

Табияты.

Л. - тоолуу өлкө. Түндүгүн орто бийик­тиктеги кырка тоолор (бийикт. 2257 м, Лой чо­кусу) ж-а плато ээлейт. Кырка тоолордун көбү субмеридиан багытында жайгашып, капталда­ры терең капчыгайлар м-н тилмеленген. Ме­конг д-нын имерилишинде Сиангкхуанг плато­су (2819 м, Биа чокусу, Л-тун эң бийик жери) жайгашкан. Вьетнам м-н чектеш жерин Чыон-

ЛАОС

гшон тоолорунун (Аннам тоолору) түш.-батыш капталы ээлейт (бийикт. 2711 м). Акиташ тектүү жерлеринде рельефтин карсттык формалары кездешет. Түштүгүндө Болавен жанартоо пла­тосу (1568 м) орун алган. Л-тун аймагынын 20% ке жакынын (батыш чек арасын бойлой жайгашкан) Меконг д-нын ж-а анын куймала­рынын аллювий түздүктөрү ээлейт. Негизги кен байлыктары: жез, алтын, күмүш, таш көмүр, лигнит, калай, коргошун-цинк, барит, боксит, темир, о. эле асыл таштар (сапфир, рубин), ку­рулуш материалдары ж. б. Климаты субэква­тордук муссондук; январдын орт. темп-расы түн­дүгүндө 15°Стан (тоолордо үшүк жүрүп турат) түштүгүндө 23°Ска чейин. Жайы ысык, июлду­ку 28-30°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 1300-1700 мм, тоолордо 3700 ммге чейин. Май­дан ноябрга чейин - жаанчыл ысык сезон, ноябрдан мартка чейин кургак жылуу, март­апрель кургак ж-а ысык болуп, күндүзгү макси­мум темп-ра 40°Стан ашат. Л-тун дарыялары Түш. Кытай деңизинин алабына кирет. Эң ири дарыясы - Меконг. Өлкөнүн батыш чек арасы аркылуу агып өтөт. Анын нугундагы

шаркы­ратмалар ж-а босоголор ке­ме каттоону кыйындатып, Камбожа м-н чек арасын­дагы шаркыратмалар кеме­лердин деңизге чыгуусуна тоскоолдук кылат. Л-тун аймагындагы Меконгдун ири куймалары: У, Нгым, Кадинг, Вангхианг. Түн. тарабынан Ма д. агып өтөт. Ар бир адамдын суу м-н жылдык камсыз болуу­су (54 миң м³ чамасында) б-ча Азияда алдынкы орун­да. Тоонун кызыл-сары фер­раллит топурагы басымдуу, Меконгдун түздүктөрүн көп жылдар бою шалы эгилген­диктен, өтө өзгөрүүгө дуу­шарланган латериттик глей ж-а шалбаанын иллю­вий топурактары ээлейт. Аймагынын ^г/₃ бөлүгүнөн ашыгы муссон токою (тик, бамбук, сандал, кызгылт, кара, дарак ж. б.) м-н кап­талган. 1000 мден жогору магнолия, лавр аралашкан дайыма жашыл жазы жал­бырактуу/токой, тоолордун 'кыр бөлүгүндө эмен, кызыл карагай өскөн аралаш то­кой таралган. Плато ж-а өрөөндөрүнө экинчи жолку саванна мүнөздүү.

Жаны­барлар дүйнөсүнө бай: пил, жолборс, кабылан, пантера, ак төш аюу, доңуз, маймылдар (гиб­бон, макака, кындыгый), жыландар (кобра, питон), кескелдирик, крокодил ж. б. 4,4 млн га жер коргоого алынган; биол. ар түрдүүлүктү (не­гизинен токой резерваттары) сактоо максатын­да 22 улуттук аймак уюшулган.

Калкы.

Негизги калкы - лаостуктар. Көпчү­лүгүн (62,3%ин) тай элдери түзөт: лао - 46,5%, тоолук тайлар - 12,8%, тайлар -2,2%, шан­дар - 0,8% . Монкхмер элдери - 26,4% , вьет­тер - 3,1%, кхмерлер - 0,1% . Л-тун түндугүндө мяо-яо, тибет-бирма элдери, кытайлар жашайт. Мамл. дини - буддизм. Л-тун калкынын саны тез өсүүдө (1985-ж. 3584 миң болсо, 2005-ж. 5609 миңге жеткен). Калктын табигый өсүү темпи 2,3%тен ашат (2009); төрөлүү 1000 адамга 34,0 бала туура келет, өлүм-житим 10,8 адам. Кал­кынын жашынын узактыгы: эркектердики 54,5 жаш, аялдардыкы 58,8. Калкынын орт. жыш­тыгы 1 км² жерге 25,8 адам туура келет (2010). Күрдүү топурактуу дарыя өрөөндөрүндө 1 км² жерге 100 адамга чейин жетет, тоолуу аймактар­да сейрек отурукташкан. Шаар калкы 33% (2011). Ири шаарлары: Вьентьян, Паксе, Саван­накхет, Луангпхабанг. Л-тун экономикасында 2,1 млнго жакын адам иштейт, алардын 80% и а. ч-нда, 20% и ө. ж-да, курулушта ж-а тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет.

Тарыхы.

Л. аймагын адам палеолит доорунда эле мекендеген. 3-12-к-да Л-тун Түш. ж-а Борб. аймактарында Фунань, Ченла ж-а Камбужаде­ша кхмерлер мамлекетинин таасири күчөгөн. 1-миң жылдыктын ортосунда Түш. Кытайдан (негизинен Наньчжао мамлекети) тай тилдүү эл­дер Л-ко көчүп келип, жерг. элдер м-н ассими­ляцияланган. Алар алгач мыанги уруу бирикме­син түзүп, кийин феодалдык княздыктарга ай­ланган. 1353-ж. бул княздыктар Лансанг феод. мамлекетине бириккен. Анын негиздөөчүсү, түн. мыангдардын канзаадасы Суа Фангум (1353-71 же 1393) аскердик ж-а адм. реформаларды жүргүзүп, вице-король, аскер башчы, кеңеш кыз­маттарын киргизип, Л. аймагын провинциялар­га бөлгөн. 1563-ж. борбору Луангпхабангдан Вьентьян ш-на көчүрүлгөн. 16-17-к-дын 2-жары­мында Лансанг кубаттуу мамлекетке айланган. Бирок бийлик үчүн болгон ырксыздыктын ке­сепетинен 1707-ж. Луангпхабанг ж-а Вьентьян королдуктарына бөлүнүп кеткен.

1893-ж. Л-ту Франция каратып, өзүнүн коло­ниясына айландырган. Л. эли фр. үстөмдүккө каршы улуттук-боштондук кыймылын (1918- 22; 1910-36) уюштурган. 2-дүйнөлук согушта Л-ту Япония басып алган (1941). Япон баскын­чыларына каршы элдик күрөштүн жүрүшүндө Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймылы пайда болгон. 2-дүйнөлүк согушта Япония жеңилген­ден кийин Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймы-

Лаос аскерлери. 1965.

лы фр. үстөмдүккө каршы көтөрүлүш чыгарып, 1945-ж. 12-октябрда Л-тун көз карандысызды­гын жарыялап, Л. Патхет Лао («Лао өлкөсү») деп аталган. Элдик ассамблея ж-а өкмөт түзулүп, убактылуу конституциясы кабыл алынган.

1946-ж. Франция өзүнүн позицияларын кай­ра калыбына келтирүүгө умтулуп, Л-ту басып алат. Бирок патриоттук күчтөрдүн улуттук-бош­тондук күрөшүнүн күчөшүнөн улам Франция 1953-ж. 22-октябрда Л-ту көз каранды эмес мам­лекет деп тааныган. 1954-ж. Женева кеңешме­си б-ча Л-тун көз каранды эместигин дүйнө эли таанып, Франция Л-тон аскерин алып кетуүгө аргасыз болгон. Л. мамлекетинин өнүгүшүнө АКШ кедерги болуп, Л-ту Индикытайдагы стра­тегиялык согуш базасына айландырууга умтул­ган. АКШнын түрткүсү м-н оңчул элементтер 1954-ж. жарандык согуш баштаган.

Дүйнөлүк коомчулук колдогон улуттук-пат­риоттук кучтөрдүн ийгиликтеринин натыйжа­сында Л-тогу абал сүйлөшүүлөр аркылуу жөнгө салынган. 1964-жылдан АКШ Л-тун иштерине кийлигишүүнү кучөтүп, ошол жылдын май ай­ында амер. авиация Л-тун түш. райондорун бом­балаган. Лаостун патриотчул күчтөрү көп уза­бай аларды сүрүп чыгып, контрчабуулга өткөн. 1973-ж. Л. патриоттук фронту (ЛПФ) м-н Вьен­тьян өкмөтү тынчтык келишимин түзгөн. Су­ванна Фума жетектеген улуттук биримдиктин коалициялык Убактылуу өкмөтү ж-а Суфану­вонг башкарган Улуттук саясий консультация­лык кеңеш түзүлгөн. 1975-ж. эски администра­циянын ордуна элдик к-т тузүлгөн. 1975-ж. 1- 2-декабрда Лаос Элдик Демокр. Респ. (ЛЭДР) жарыяланып, Жогорку элдик чогулуш (1992- жылдан Улуттук чогулуш) ж-а ЛЭДР өкмөтү түзулгөн. Суфанувонг президент, Кейсон Фом­вихан ЛЭРП (Л. элдик-рев-ячыл партиясы) БКнын генералдык секретары - премьер-министр болуп шайланган. 1980-жылдары Л-то социа­лизмди куруу курсу башталган. Чарбалык кы­йынчылыктарга байланыштуу ЛЭДР жетекчи­лиги 1985-ж. «жаңы экономикалык механизм­дин» түзүлгөндүгүн жарыялап, менчиктин ар

кандай түрлөрүнө (мамл., кооперативдик, же­келик, аралашма) жол берген. 1990-жылдардын башында Л. батыш өлкөлөрү ж-а эл аралык финансы уюмдар м-н мамиле түзүүгө багыт ал­ган. 1991-ж. Л-тун Конституциясы кабыл алы­нып, 1992-ж. Улуттук чогулушка шайлоолор өткөрүлгөн. Президенттери: Кейсон Фомвихан (1991-92), Нухак Пхумсаван (1992-98), Кхам­тай Сипхандон (1998-2006), Тюммали Сайнясон (2006-жылдан).

Чарбасы.

Л. дүйнөдөгү начар өнүккөн өлкө­лөрдүн катарына кирет. ИДПнин көлөмү 14,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2,1 миң доллардан туура келет. Мамл. экон. саясаттын негизги багыты - чарбанын жеке мен­чик секторун өнүктүрүүгө ж-а чет өлкөлүк инве­стициянын келишине шарт түзүү. Түз түшкөн чет өлкөлүк капиталдык салымдын көлөмү 971,4 млн доллар (2007); анын 56,1%и ө. ж-на (гид­роэнернетика, кен байлык казып алуу, жыгач даярдоо), 25,5%и тейлөө чөйрөсүнө (туристтик, мейманкана ж-а ресторан бизнеси, байланыш тармагы ж. б.), 18,4% и а. ч-на бөлүнөт. Инвес­тиция Кытай, Тайвань, Вьетнамдан, о. эле Ав­стралия, Канада, Корей Респ., Россия ж. б. өлкөлөрдөн түшөт. Экон. өнүгүүсүнүн негизги проблемалары - калктын басымдуу бөлүгүнүн жакырдыгы, чарбалык (а. и. транспорттук) ин­фраструктуранын начар өнүккөндүгү, о. эле да­сыккан кадрлардын жетишсиздиги болуп сана­лат. ИДПнин структурасында а. ч-нын үлүшү 39,2%, ө. ж. м-н курулуштуку 33,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 26,9% (2009).

Ө. ж. - экономиканын эң тез өнүгүп жаткан сектору. 2007-ж. 3075 млрд кВт-с электр энер­гиясы өндүрүлгөн. Анын 97% ке жакыны ГЭС­ке таандык. Лигнит (2007-ж. 620 миң т), антра­цит (35 миң т), алтын, жез, күмүш, цинк, гипс, асыл таштар, анын ичинен сапфир (1200 миң кар), акиташ теги, барит, сал туз, гранит ж. б. өндүрүлүп, иштетилет. Болот куюу, электрон­дук приборду кураштыруу, транспорттук кара­жаттар, а. ч. шаймандары, булгаары, парфю­мерия, карапа буюмдары, дары-дармек, куру­луш материалдары (цемент ж. б.), тигүү, тамак­аш, тамеки ө. ж¹. ишканалары иштейт. Өлкөнүн аймагынын 4,3% тен ашык аянты иштетилет, анын 4,0%и - айдоо жер, 0,3% и - көп жыл-

Лаос акчасы - кип.

Shape 155

дык өсүмдүктөр. Сугат жери 1,8 мин км² (2003). Чакан чарбалар басымдуу. Маанилүү тамак-аш продуктусу - күрүчкө болгон муктаждыкты өлкө толук канааттандырып, аны Тайландга экспорттоо жолго коюлган. Өлкөнүн айдоо аян­тынын У^инен ашык жерине шалы өстүрүлөт. Табияты сугат жерлерден жылына 2 жолу түшүм алууга шарт түзөт. Шалыдан сырткары жүгөрү, батат, кассава, жашылча, дарбыз, банан, мөмө­жемиш, ананас, тех. өсүмдүктөрдөн - тамеки, кофе, бал камыш ж. б. өстүрүлөт. Бардык дый­кан чарбаларында уй асыралат. Бука ж-а буй­вол негизинен талаа жумуштарында, жылкы жүк ташууда пайдаланылат. Чочко, майда жан­дыктар, үй кушу асыралат. Чочко, уй, буйвол, тоок эттери даярдалат. Токой промысели (жы­гач даярдоо, чайыр, дары-дармек ж-а жыттуу чөптөрдү жыйноо), дарыялардан балык кармоо өнүккөн. Тейлөө чөйрөсү (негизинен чет өлкөлүк туристтерди) - экономиканын тез өнүгүп жат­кан сектору. 2007-ж. 1,6 млн турист келген, анын 82% и Түш.-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциация­сына (негизинен Таиланд, Сингапур, Вьетнам­дан) ж-а 12% и Европа союзуна кирген мамле­кеттерден, 6%и АКШдан келгендер. Туризмден түшкөн киреше 235 млн доллар (2007). Мей­манкана ж-а ресторан бизнеси, ички (дүң ж-а чекене) соода, байланыш тармагы ж-а телеком­муникация өнүккөн.

Автомобиль жолунун жалпы уз. 29,8 миң км (2006). Темир жолу жок. Ички суу жолунуку 4,6 миң км (2008; анын 2,9 миң тслшнин фарва­теринин тереңдиги 0,5 мге чейин, ал аркылуу чакан кемелер гана жүрө алат). Негизги суу транспорт артериясы - Меконг д. ж-а анын ай­рым куймалары. Башкы дарыя порту - Вьен­тьян. Нефть продукту кууру: Винь порту (Вьет­нам) - Вьентьян (Л-тун аймагында - 540 км). 9 аэропорт иштейт; эл аралык аэропорттору Вьентьян (Ваттай), Луангпхабанг, Паксе ш-нда жайгашкан.

Экспортунда түстүү металл концентраттары (жез, цинк, калай), баалуу металлдар (алтын, күмүш) ж-а асыл таштар, электр энергиясы ба­сымдуу, о. эле жыгач, а. ч. продукциялары (а. и. күрүч, кофе), тигилген буюмдар ж. б. чыгары­лат. Экспорттук негизги шериктештери: Тай­ланд, Вьетнам, Кытай, Корей Респ. Машина

ж-а жабдууларды (а. и. автомобиль), нефть про­дуктуларын, керектөө товарларын негизинен Тайланд, Кытай, Вьетнамдан алат.

Маданияты. Билим берүу системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 5 жылдык акысыз башталгыч, орто, кесиптик-тех., ата­йын орто ж-а жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 72,5% ти түзөт. Мамл. ж-а менчик ЖОЖдор бар. Ири музейлери, китепканалары Вьентьянда. «Пасасон», «Вьентьян май», «НумЛао», «Алун май», «Кхосана» ж. б. гезит-журналдар бар. Радиоуктуруу 1951-жылдан, телекөрсөтүү 1983- жылдан иштейт. Л. ад-тынын өнүгүшүнө Ин­дия зор таасир көрсөткөн. Индия ад-тынан ком­позициялык ыкмалар м-н сюжеттер алынып, атүгүл буддалык канон болгон сюжеттер өзгөр­түүлөргө учураган. Л. ад-тынын калыптанышы­нын алгачкы мезгилинде (14-15-к.) мифол. ж-а фольклордук эпикалык салттар өтө өнүккөн­дүгүн эпиграфика ж-а жылбаяндар, о. эле буд­да кечилдери тарабынан түзүлгөн диний-дидак­тикалык проза тастыктайт. Л. ад-тынын гүлдө­гөн мезгили 17-к-га туура келет. 18-к-да Лан­санг мамлекетинин кыйрашы м-н Л. ад-ты узак мезгил өнүгүшүн токтоткон. Сиамдык бийлик­тер өлүм жазасы м-н коркутуп,.лаос алфавитин колдонууга тыюу салган. Лаос тилинде ад-ттын кайра жаралышы 1940-жылдары антиколония­лык күрөштүн ж-а улуттук ан-сезимдин жого­рулоо учурунда башталат. Басмаканалардын жоктугунан лаос тилиндеги биринчи гезиттер Таиландда басылган. 1960-ж. ад-т б-ча бирин­чи окуу китеби жазылган. 1975-ж. ЛЭДР бо­луп жарыялангандан кийин рев-ялык жазуу­чулардын чыг-лыгы өнүгө баштаган. Л. иск-во­сунун байыркы эстеликтери болуп эсептелген «Кумаралар өрөөнүндө» жаткан зор гранит идиштер (өлүк коюучу урналар болушу мүмкүн) иск-вонун байыркы эстеликтери болуп эсептел­ген. 2-2,5 миң жыл мурун ушул жерде жаша­ган полинезиялык элдер жараткан делет. Б. з. 1 миң жылдыктын орто ченинде Л-то кхмер­лердин мад-ты өнүгө баштаган. Лансанг мам-

Луангпхабангдагы Ват Сиенгтхонг храмы.

лекетинин түзүлүшү м-н (14-к.) буддизм орун алып, Камбожа ж-а Сиам иск-восунун тааси­рин синирген өзгөчө бир көркөм мад-т өнүгөт. Л-тун борбору - Луангпхабанг ш. курулуп, көп сандагы монастырь комплекстери (Сиенгтхонг, Фра-Кео, Сисакет ж. б.) салынган. Л. театры Түш. ж-а Түш.-Чыг. Азия өлкөлөрүнүн театры­на жакын болуп, бий, музыка, пантомима ж-а драманы бириктирет. Театрдын калыптанышы­на буддизмдин таасири тийген. Индиянын «Ра­маяна» эпосунан алынган сценалар Л. театры үчүн негизги драматургиялык материал болуп

«Рамаяна» спектаклинен көрүнүш. Луангпхабангада­гы Королдук балети.

калган. Л-то салттуу театрдын эки түрү бар: аялдардын классикалык сюжеттүү ыр бийи - лахкон най (Королдук балет катары белгилүү. 14-к-да негизделген) ж-а эркектердин бет кеп м-н аткарылуучу сюжеттүү ыр бийи - лакхон кхон. Салттуу Л. театрынын үчүнчү формасы - лакхон нгао куурчак көлөкө театры. 19-к-да Пе­кин театрынын таасиринде лакхон ламлыанг муз. драма театры пайда болгон. Элдик фарс лакхон коом өнүгүүдө. Жыл сайын (1995-жыл­дан) ири театр фестивалы өткөрүлөт.

Ад.: Современные ландшафты Зарубежной Азии. М., 2000; Ионесян С. И. Лаос в XX в. (экономическое развитие). М., 2003; Лаос // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 16. М., 2010.