ИЕРУСАЛИМ

ИЕРУСАЛИ́М (байыркы еврейче И е р у ш а­ л а и м, арабча А л ь - К у д с) – Израилдеги шаар. Администрациялык жактан аты окшош округду түзөт. Жер Ортолук деңизден 60 км чыгышта, Жансыз де­ңизден 30 км батышта, бөксө тоолуу чөлдө, де­ңиз деңгээлинен 740 м бийиктикте жайгашкан. Иудей­лердин, христиандардын, мусулмандардын ди­ний («ыйык») борбору. Калкы 936,4 миң (2020); калкынын саны боюнча өлкөдөгү ири шаар. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Аэропорту бар. Шаар эки (эски жана жаңы) бөлүктөн турат.

Иерусалим шаарынын Масличный тоосунан караган­дагы көрүнүшү.

Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү (эмгекке жарамдуу калктын 87%и) түзөт. Иерусалим – заманбап жогорку техника өндүрү­шүнүн борборлорунун бири. Эл аралык жана из­раилдик ири концерндер [анын ичинде «Intel» жана «Motorola» (компьютерлер үчүн электрондук схемаларды чыгарат), «AVK Izrael» (мобилдик байланыштар үчүн микросхема)], тиричилик электр-техникалары, фармацевтика, текстиль, булгаары – бут кийим, жыгаччылык (анын ичинде эме­рек), курулуш материалдар, ишканалары жана салттуу полиграфиялык, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Зер буюмдарды жасоо (алмаз иштетилет, кырдалат) өнүккөн. Алгач биздин заманга чейин 2-кылымдын ортосунан эске­рилет. Кийинчерээк Иудей падышалыгы, Алек­сандр Македонский державасы, Байыркы Рим,

Иерусалим, Муң (Плач) дубалы.

Византия, Селевки мамлекети, Араб халифа­ты, Айюбилер жана мамлюктардын башкаруу­сунда болгон. 16-кылымдын башынан Осмон импе­риясынын башкаруусуна өткөн. 1917-жылы декабр­да англиялык аскерлер басып алган. 1920–48-жылдарда Анг­лиянын мандаты менен башкарылуучу Палести­нанын администрациялык борбору. Палестинада Англиянын бийлиги жоюлган соң Бириккен улуттар уюмунун Генералдык Ас­самблеясынын чечими боюнча 1947-жылдын 29-ноябрынан БУУнун башкаруусу менен өз алдын­ча администрациялык бирдик болууга тийиш эле, бирок 1948–49-жылдардагы араб-израил согушунан кийин Иерусалимдин чыгышы Иорданияга, батышы Израилге тий­ген. 1950-жылы январда Израил өкмөтү Бириккен улуттар уюмунун Генералдык Ассамблеясынын чечимин тоотпой Иерусалимди Израилдин борбору деп жарыялаган. Улуу Британия, СССР, АКШ, Франция ж. б. мамле­кеттер Израилдин бул чечимин тааныган эмес. 1967-жылы июлдун башында Израиль Иерусалимдин чы­гыш бөлүгүн басып алып, 1980-жылы Иерусалимди бүт Из­раилдин «түбөлүктүү жана бөлүнгүс борбору» деп жарыялаган. Эски шаар – азыркы Иерусалимдин тары­хый борбору. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тиз­месине кирген. Анда Кудайдын табыты ротон­дасы, Муң (Плач) дубалы (Экинчи Храм талка­ланганда бүлүнбөй калган), Куббат ас-Сахра (687–691), Эль-Акса (Мухаммедге пайгамбарлык берилген жер) мечиттери, 11–12-кылымдардын чир­көөлөрү, цитадель (14–16-кылымдар), Ыйык Иаков мо­настыры (12-кылым; байыркы баалуу китептер сак­талууда), падыша Давиддин табыты (4-кылым; Сион тоосунун чокусунда) ж. б. көптөгөн эстеликтер сакталган. Батыш бөлүгү 19-кылымдын ортосунан ку­рулууда. Университет комплекси, китепканалар, Улут­тук «Бецалель» (сүрөт), Улуттук Израиль (искусст­во жана археология эстеликтери) ж. б. музейлери, «Хадасса» медициналык борбору (1960) бар. Жыл сайын эл аралык Израиль (1982), кино (1982), куурчак театрлардын жана камералык музыка (1997) фес­тивалдары, Л. Беристайн атындагы музыка конкур­су өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн.

Ад.: Кацнельсон М. Иерусалим – город трех религий. СПб., 2001; Все столицы мира. Энциклопе­дический справочник. М., 2004; Носенко П. В. Иерусалим. Три религии. Три мира. М., 2006.