ЛИТИЙ

ЛИТИЙ (латынча Ыййшп), элементтердин мез­гилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Катар номери 3; атомдук массасы 6,639. Л-ди 1817-жылы швед хи­миги А. Арфведсон ачкан. Жер кыртышынын м. боюнча 3,2 10"³%ин түзөт. Л. грекче «литос» - «таш» дегенди билдирет. Анткени ал паталит, споду­мен жана лепидолит минералдарынын курамы­нан табылган. Л. - күмүш түстүү, эң жеңил же­гич металлдарга кирет. Туруктуу 2 изотобу ⁶Ы жана ⁷Ы бар. Эрүү 1179°С; кайноо 11317°С; Л. би­рикмелерде +1 окистенүү даражасын көрсөтөт. Абада Л. кычкылтек жана азот менен аракеттенип, Л. оксидин Ы₂О жана нитридин Ы₃М пайда кы­латынча Башка щелочтуу металлдарга караганда суу менен реакцияга жай кирет. Анын гидроксиди - ЫОН күчтүү негиз. Галогендер менен галогенид­дерди ЫГ, күкүрт менен сульфидди Ы₂8, суутек менен гидридди ЫН, көмүртек менен карбидди Ы₂С берет. Көптөгөн органикалык бирикмелердин жана көп куйманын курамына кирет. Металл түрүндөгү Л. эриген калий жана Л. хлориддеринин ара­лашмасын 400-460°Ста электролиздөө менен алы­нат. Ядролук энергетикада чоң мааниге ээ. Л. изотобу тритийди алууда колдонулат. Л. атом реакторлордо ядролук реакциянын жүрүшүн жөнгө салуучу өзөктөрдү жасоодо, уран реак­торлорунда жылуулук алып жүрүүчү катары, түстүү жана кара металлургияда, химиялык ө. ж-лар­да литий органикалык бирикмелерди алууда, ал эми анын бирикмелери силикат ө. ж-нда, туздары медици­нада кеңири колдонулат. Ошондой эле Л. гидриди газ абалындагы суутекти тез алуу үчүн колдонулат.