КОМИ

КО́МИ , К о м и Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа бөлүгүнүн түндүк-чыгышында жайгашкан. Аянты 416, 8 миң км². Калкы 714,7 миң (2025). Административдик-аймактык жактан 12 районго, 10 шаарга, 29 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Сыктывкар шаары. Калкынын негизин орустар (57,7%), комилер (23,3), украиндер түзөт; ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 км² жерге 2,7 киши туура келет. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75,3%. Ири шаарлары: Вор­кута, Ухта, Печора, Усинск, Сосногорск, Инта. Республика Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Россиянын ж-а Коми Республикасынын конституциясы та­рабынан аныкталат.
Экологиялык абалы калк аз жайгашкан түштүк-чыгы­шында ж-а түндүк-батышында канааттандырар­лык, ал эми нефть ж-а газ казылып алынган аймактарында курч абалда. Тайгада (бугу жа-

Сысоло дарыясынын алабындагы түштүк тайга ка­рагайлары.

йытынын негизинде) деградацияга учураган жер­лер кездешет. Жылына атмосферага 790 миң т уулуу заттар чыгарылат. Коргоого алынган табигый аймактар системасы (аянты республиканын аймагы­нын 14,6%ин түзөт) Европадагы эң ири Печора-Илыч коругу ж-а мамлекеттик улуттук парк – Югыд Ваганын карамагына киргизилип, Коминин кол тийбеген токойлору деген жалпы ат м-н Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган. Республика­нын аймагынын көпчүлүк бөлүгү түзөң. Айма­гынан Тиман токол тоосу ж-а Уралдын түндүк бөлүгү (эң бийик жери 1895 м) орун алган. Алар­дын аралыгында Печора түздүгү жайгашкан.
Жылдык орточо температурасы 0–1°С, эң түндүк-чыгы­шында –4°Сден –6°Сге чейин. Кышы узак, суук; жайы кыска, салыштырмалуу жылуу. Январ­дын орточо температурасы –17°С, июлдуку 11–15°С. Жылдык жаан-чачыны 700–1500 мм. Түндүгүндө ж-а түндүк-чыгышында түбөлүк тоң жатат. Айма­гы өтө нымдуу болгондуктан, саздуу келип, да­рыя тармактары жыш. Алар Баренц, Каспий ж-а Кара (Карск) деңиздеринин алаптарына кирет. Ири дарыялары: Печора, Вычегда, Ме­зень. Көптөгөн көлдөрү бар; эң ирилери: Ямозёра (аянты 31,1 км²), Синдорский (28,5 км²). Пе­чора дарыясынын алабы саздак. Аймагынын басым­дуу бөлүгүн тайга зонасы ж-а 69%ин токой ээлейт. Күлбото топурагы басымдуу. Карагай, көк карагай, бал карагай, кызыл карагай өсөт. Түндүктө 66° түндүк кеңдикте тайга токойлуу тун­дра м-н алмашат. Кен байлыктарынан таш көмүр, нефть, газ, боксит, хромит, титан, мар­ганец, барит ж-а кварц казылып алынат. Ми­нералдык суулар чыгат. Комиде региондук бир нече заказник (37 комплекстүү, 15 ихтиология, 30 ботаника, 38 токой, 48 флора, 5 шалбаа, бир геологиялык ж-а бир зоологиялык) уюштурулган ж-а 200дөн ашык табият эстелиги (анын ичинде 46 геологиялык, 32 бота­ника, 13 суу ж-а 18 саз) бар.
Коми крайы 1478-жылы Россиянын курамына кирген. 1921-жылы 22-августта Коми (Зырян) АОсу (РСФСРдин курамында), 1936-жылы Коми АССРи 1990-жылы Коми ССРи болуп кайра түзүлгөн. 1992- жылдан Коми Республикасы.
Коми Түндүк экономикалык райондун курамына кирет. Өнөр жай продукциясынын көлөмү айыл чарба продуктусунан 40 эсе жогору (2006). Региондун дүң продукциясы­нын структурасында өнөр жайдын үлүшү 48,1%, транспорт м-н байланыштыкы 12,6%, дүң ж-а чекене сооданыкы 9,1%, кыймылсыз мүлк (ижарага берүү ж. б.) 9,1%, курулуш 7,5%, айыл ж-а токой чарбасыныкы 3,2%. Коми Россия эко­номикасында өнүккөн токой өнөр жай комплекси м-н өзгөчөлөнөт. Фанера (1-орунда; 12%), цел­люлоза (3-; 14,9%), кагаз ж-а картон (4-; 6,4%), тактай материалдар (9-; 3,1%) өндүрүштөрү өнүккөн. Коми Россиянын Түндүк Европасынын не­гизги отун базасы болуп эсептелинет (40ка жа­кын нефть кени иштетилет), токой, жыгаччы­лык, целлюлоза-кагаз (23,5%, «Сыктывкар то­кой ө. ж. комплекси»), электр энергетика (Коми Республикасынын керектөөсүн толугу м-н камсыз кылат), тамак-аш (ири ишканалары: «Сыктывкархлеб», «Юбилейный» кондитер фабрикасы, ошондой эле эт, сүт, ликёр-арак ж. б.) өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери республиканын аймагынын 0,5%ин ээлейт (анын ичинде айдоо аянты 30,6%). Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча, дан эгиндери айдалат. Мал чарбасы эт-сүт багытында. Чоч­ко ж-а канаттуулар комплекстери өнөр жайлуу бор­борлорду жабдууга багытталган. Республикада Ев­ропанын түндүгүндөгү бугулардын жалпы саны­нын ¹/3 и асыралат.
Темир жолунун узундугу 1,7 миң км, автомобилдики 5,7 миң км (асфальтталган), суу жолунуку 4,1 миң км. Печора, Вычегда дарыяларында кеме жүрөт. Куур транспорту да өнүккөн (нефть куурунуку 1,7 миң км, газдыкы 3,6 миң км). Ири порттору: Печо­ра, Емва, Вуктыл.
РИАнын Урал бөлүмүнүн илимий борбору, 510 мек­тепке чейинки ж-а 503 жалпы билим берүүчү мекемелер, 55 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 27 ЖОЖ, 5 театр (анын ичинде музыкалык, куурчак), филар­мония, 21 музей, 4 китепкана бар. Республикада «Крас­ное знамя», «Республика», «Молодёжь Севера» ж-а «Коми му» (1919, коми тилинде) ж-а ра­йондук гезиттер чыгат. Туризм өнүгүүдө. Не­гизги сырткы соода шериктештери: Нидерланд, Германия, Финляндия, Швеция, Австрия, Улуу Британия, Латвия, Украина ж-а Польша.

Ад.: Коми, Республика Коми//БРЭ, спец. том. Россия, М.,2004; Коми//Большая Российская Эн­циклопедия, Т. 14, М., 2009.