КВАНТТЫК МЕХАНИКА

КВАНТТЫК МЕХА́НИКА , т о л к у н м е х а­ н и к а с ы – микробөлүкчөлөрдүн (мисалы, атом, молекула, кристалл электрондору) кыймыл за­кондорун ж-а түшүндүрүү ыкмаларын аныктоо­чу физикалык теория; кванттык теориянын негизги бөлүмдөрүнүн бири. Кванттык механика атом структурасын, спектрин ж-а элементтердин мезгилдүү система­сын биринчи жолу түшүндүрүүгө, химиялык байла­ныштын табиятын аныктоого мүмкүндүк бер­ди. 20-кылымдын башында Ньютон классикалык механикасы м-н электр-магниттик талаанын классикалык теориясынын жоболору жарыктын зат м-н өз ара аракеттенишине ж-а атомдо бо­луучу процесстерге колдонулбай тургандыгын аныктаган. Бул процесстерди жаңы теориянын негизинде түшүндүрүү үчүн жүргүзгөн аракеттер­дин натыйжасы кванттык механиканын закондорун ачууга алып келди. Квант түшүнүгүн физикага бирин­чи жолу М. Планк жылуулук чыгаруу теория­сына арналган илимий эмгегинде киргизген (1900). Макроскопиялык нерселердин касиеттери алар­ды түзгөн бөлүкчөлөрдүн кыймылы ж-а өз ара аракеттери м-н аныкталат. Кванттык механиканын закондору ядро энергетикасын, кванттык электрониканын жана башкаларды түшүндүрүүнүн негизи болуп эсептелет. Классикалык механиканын теориясынан айыр­маланып, кванттык механикада бардык бөлүкчөлөр корпуску­лалык ж-а толкундук (дуализм) касиетке ээ деп эсептелет. Кванттык механикада каралуучу микробөлүкчөлөр­дүн (мисалы, атом электрондорунун) энергиясы дис­креттүү (үзгүлтүксүз) деп далилденет. Кванттык системанын абалы толкундук функция м-н чеч­меленет, ал функциянын модулунун квадраты системанын берилген абалынын ыктымалдуу­лугун ж-а ал маанинин чоңдугун аныктайт. Кванттык механикадан бардык эле физикалык чоңдуктар бир убакта так мааниге ээ болбойт деген натыйжа келип чыгат. Толкун функциясы бөлүкчөлөрдүн диф­ракциясын түшүндүрүүчү суперпозиция принци­бине баш иет. Кванттык теориянын өзгөчөлүгү – көпчүлүк физикалык чоңдуктардын мүмкүн болуучу маанилеринин дискреттүүлүгү, мисалы, атом элек­трондорунун энергиясы, кыймыл санынын мо­менти ж-а анын ар кандай багытка проекция­сы ж. б. Кванттык механикада планк туруктуулугу (h) не­гизги мааниге ээ, ал – кубулуштарды туура тү­шүндүрүү үчүн классикалык физика же квант­тык теорияны колдонуларын аныктоочу негиз­ги табият масштабынын (ченинин) бири. Эгер физикалык кубулуш классикалык физика м-н түшүн­дүрүлсө, анда h=0. Бөлүкчөлөрдүн ылдамдыгын жарык ылдамдыгынан аз учурду караштыруу­чу релятивдик эмес кванттык механика карама-каршылык­сыз толук теория болуп эсептелет. Кванттык механиканын за­кондору көптөгөн макроскопиялык кубулуш­тарды түшүндүрүүнүн негизи болуп эсептелет. Мисалы, катуу нерселердин көптөгөн касиеттерин түшүнүүгө, өтө өткөрүмдүүлүк кубулушун, фер­ромагнетизмди, өтө агуучулукту ж. б. түшүн­дүрүүгө мүмкүндүк берди. Кванттык механиканын закондору­нун негизинде ядро энергиясы, кванттык элек­троника түшүндүрүлөт.

Ад.: Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 7-е изд. СПб., 2004; Фок В. А. Начала квантовой механики. 5-е изд. М., 2008.