МУЗЫКА

МУЗЫКА (грекче musike - музалар өнөрү) - иск­вонун бир түрү. Добуш салуу, обон жаратуу көркөм өнөрү; айлана-чөйрөнү добуш аркылуу көркөм чагылдыруу, адамдын ички дүйнөсүн добуштун, үндүн жардамы менен алардын бийик­тик, ыргактык, тембрдик ж. б. касиеттерин айкалыштыруу аркылуу көркөм жыйынтык­тоого жетишүү, чыгарма жаратуу өнөрү. М. адамдын дилиндеги ар кандай ой-сезимдерди ачып беро алат жана эмоциялык таасири аркы­луу бүткүл адамзат тарыхында коомдук идея­лык, маданий-тарбиялык маанилүү роль атка­рат. М. белгилүү бир адабий чыгарманын маз­мунуна (сюжетине) негизделип жаралат. Тур­мушта кездешүүчү башка үндөрдөн музыкалык үндөрдүн айырмасы алардын бийиктик жана убакыттык (ыргактык) катнаштары жагынан өтө такты­гында. М-нын пластикалык өнөрдөн, адабияттан, театрдан айырмасы - образдарды үн каражат­тары менен гана сүрөттөгөнүндө. М-да эпикалык, драмалык жана лирикалык мазмун, айрыкча ли­рикалык ой-сезимдер, таасирлер көбүрөөк баян­далып, жагымдуу образдар басымдуулук кылат. АнДа байыртан, айрыкча романтизм доорунан баштап терс образдар да (ирония, карикатура, гротеск) туюнтулат. Ар кайсы кылымда улут­тук М. белгилүү типте калыптанган үн кайрык­тары менен мүнөздөлөт. Бул үн кайрыктары ошол доордун жана улуттун музыкалык «тили» деп айтылат. Музыкалык «тилдердин», көбүнчө тондордун бийиктик катыштары ладдын, ал эми убакыттык катыш­тары метрдин негизинде жүрөт. Музыкалык үндөр бел­гилүү мыйзам ченемде куюлушуп, обонду пайда кылат. Обон - М-нын эң жөнөкөй жана алгачкы формасы, негизги өзөгү (к. Обон). Музыканын негизги элементтери жана көркөм каражаттары: лад, ыргак, метр, темп, динамика, тембр, обон, гармония, полифония, аспапташтыруу. М. но­тага түшүрүлүп аткарылат. Адамдын музыкалык жөн­дөмү негизинен чыгармачылык (музыка жазуу), атка­РУУчулук (к. Музыкалык аткаруу) жана кабыл­доо деп үч түргө бөлүнөт. Бул үчөө музыканы жайылтуу жана пропагандалоо, илим-изилдөө, музыкалык сын (к. Музыка таануу), музыкалык кадрларды даярдоо иш-чаралары коомдук музыкалык маданиятты түзөт. Музыкалык маданият ар бири өзүнө таандык белгилери бар чыг­лык түрлөргө бөлүнөт: 1) мазмуну жагынан ли­рикалык, эпикалык, драмалык, баатырдык, трагедиялык М., башкача айтканда - олуттуу жана жеңил му­зыка; 2) аткаруучулук жагынан-вокалдык жана аспаптык музыка, башкача айтканда жеке аткарылуучу, ан­самблдик, оркестрдик, хордук, аралаш М.; 3) искусствонун башка түрлөрү менен бирге театр му­зыкасы, бий музыкасы, программалуу-аспап­тык, мелодрама (музыка фонунда көркөм окуу) жана сөз менен айтылуучу вокалдык М.; 4) атка­рылыш ордуна карай - оюн-зоок (музыкалык театр, драмалык театр, кино М-сы), концерттик (симфониялык, камералык, эстрадалык), көпчүлүк-турмуштук (ыр, бий) жана үрп-адат М-сы (чиркөө ырлары ж. б.); 5) композициялык түзүлүшү жана музыкалык «тили» боюнча бир бөлүмдүү жана циклдик жанр­лар болот. Мисалы, оюн-зоок М-сы - опера, балет, оперетта ж. б.; концерттик М. - симфония, сюита, увертюра, поэма, аспаптык концерт, оратория, кантата, трио, квартет, романс ж. б.; үрп-адат М. - хорал, месса, реквием ж. б. Бул жанрлардын ар бири өз ара жанрдык түрлөргө бөлүнөт, мисалы, операда, опереттада, оратория менен кантатада ария, хор; балетте адажио жана жеке бийленүүчү вариация; симфонияда, сона­тада, камералык-аспаптык ансамблде анданте жана скерцо ж. б. кездешет.

Батыш Европада 6-7-к-да бир үндүү чиркөө ырлары, кийин көп үндүү ырлар, вокалдык (хор) жана вокалдык-аспаптык чыгармалар (хор жана орган) калыптанган. 12-к-да Францияда алгач композитор мектеби (Париж Теңир эне соборун­да), 18-к-дын 1-жарымында опера театры,

фи­лармония (концерттик) коому ж. б. музыкалык меке­мелер түзүлгөн. Жаалуу кыл аспап түрлөрү (скрипка, виолончель), алгачкы фортепиано (1709, Б. Кристофори, Италия) пайда болгон. Музыкалык билим берүү (Италия консерваториясы) өркүндөп, музыкалык илимден музыкалык сын бөлүнүп чык­кан (И. Маттезон, Германия 18-к-дын башы). Вокалдык аспаптык жанрдан опера (Италия, Франция, Англия), оратория (Германия, Ита­лия, Англия), кантата (И. С. Бах), ошондой эле жаңы аспаптык жанрлар - оркестрлик жана жеке кон­церт (А. Корелли, А. Вивальди, Ж. Тартини, И. Вах, Г. Гендель), камералык ансамблде жана жеке аткарылуучу соната (Ж. Витали, А. Ко­релли, Д. Скарлатти), орган (Ж. Фрескобальди, Д. Букстехуде, И. Бах, Г. Гендель) жана клаве­син М-сы (Англия - У. Берд, Ж. Булл ж. б., Франция - Ф. Куперен, Ж. Рамо) өнүккөн, ошондой эле бий сюитасы, симфония жана соната (Й. Гайдн, В. Моцарт, Л. Бетховен), балет (К. Глюк, Л. Бетховен) өзүнчө жанр катары ка­лыптанган. 19-к. улуттук композиторлор мек­тебинин гүлдөө мезгили болду, мисалы, орус (не­гиз салуучусу М. И. Глинка), поляк (Ф. Шо­пен, С. Монюшко), чех (Б. Сметана, А. Двор­жак), венгр (Ф. Эркель, Ф. Лист). 19-к-дын 2- жарымында орус М-сында П. И. Чайковский менен «Кубаттуу топтун» композиторлорунун (М. А. Балакирев, А. П. Бородин, М. П. Мусорг­ский, Н. А. Римский-Корсаков, Ц. А. Кюи) иш­мердиги айрыкча көрүнгөн. 20-к-дын дүйнөлүк музыкалык өнөрүндө советтик М-га зор роль таандык. Көп­төгөн көрүнүктүү композиторлор: Н. Я. Мясков­ский, Ю. А. Шапорин, С. С. Прокофьев, Д. Д. Шос­такович, Т. Н. Хренников, Д. Б. Кабалевский, Анын Ичинде Хачатурян, Н. Г. Свиридов, Р. К. Щед­рин, Е. Г. Брусиловский, К. Караев ж. б. өсүп чыккан.

Кыргыз М-сы элдин эзелтен берки тарыхын түркүн жанрлар менен чагылдырып келген. Ток­тогул, Муратаалы, Карамолдо, Ыбрай, Атай сыяктуу залкар комузчулар ар кандай окуяны, эл мүдөөсүн күүгө салып, журтчулукка тартуу­лаган. Мындан тышкары ырчылык өнөр да (ай­тыш, кошок ж. б.) музыкалык маданияттын өнүгүшүнө өбөлгө болгон. Бул айрыкча Эшмамбет, Калык, Алымкул, Муса, Мыскал өңдүү аткаруучулар­дын өнөрүнөн көрүнөт. Кыргыз профессионал М-нын өнүгүшүнө А. Малдыбаев, А. Түлеев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, А. Аманбаев, Т. Эрматов, Н. Давлесов өндүү композиторлордун кошкон үлүшү зор. Алар улуттук музыкалык маданиятты өнүктүрүүдө зор эмгек кылышты.

Ад.: Алагушев Б. Кыргыз композиторлору. Ф., 1969; Розеншильд К. История зарубежной музыки. В. 1-е, 3-е изд. М., 1973. Кыргыздын музыкалык аспаптары. Ф., 1975; Комузчулар өнөрү. Ф., 1976; Музыкальная энциклопедия, Т. 1. М., 1976. Михайлов А. В. Музыка в истории культуры. М., 1995; Алагушов Б. Кыргыз музыкасы. Энциклопедия. Б., 2007. Музыкакак форма интеллектуальный деятельности. 2-е изд. М., 2009. Б. Алагушов.