МОЛДАВИЯ

МОЛДАВИЯ, Молдаван Республи­к а с ы - Европанын түштүк-чыгышындагы мам­лекет. Түндүк-чыгышынан жана түштүгүнөн Ук­раина, батышынан Румыния менен чектешет. Аян-

ты 33,8 миң км². Калкы 3,6 миллион киши (2010; калкы 518,7 миң кишини түзгөн Днестрдин сол жээгин жана Бендеры муниципийин кошпогон­до). Борбору - Кишинёв ш. Администрациялык-аймактык жактан 32 районго, 5 муниципийге жана 2 автономия ай­магына (Гагаузия, Днестрдин сол жээги) бөлү­нөт. Акча бирдиги - молдаван лейи.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)
Райондору	Аянты, км2	Калкы, миң	Администрациялык борборлору
Новоанен	887,6	81,5	Новоанен
Бессараб	294,6	28,9	Бессараб
Бричан	814,5	77,3	Бричан
Кагуль	1545,3	119,2	Кахул
Кантемир	867,9	61,3	Кантемир
Калараш	753,6	74,8	Калараш
Каушан	1185,2	90,4	Каушан
Чимишлий	923,7	60,8	Чимишлий
Криулян	688	72	Криулян
Дондюшан	644,1	45,9	Дондюшан
Дрокиев	999,9	86,4	Дрокиев
Дубоссар	309,2	34,2	Кочиер (Дубоссар)
Единец	932,9	83,5	Единец
Фалешт	1072,6	89,8	Фалешт
Флорешт	1108,2	88,6	Флорешт
Глодян	754,2	60,5	Глодян
Хынчешт	1475,1	119,6	Хынчешт
Яловен	783,5	97,8	Яловен
Леов	764,7	51,6	Леов
Ниспорен	629	64,9	Ниспорен
Окниц	597,5	56,4	Окниц
Оргеев	1228,3	115,8	Оргеев
Резин	621,8	47,8	Резин
Рышкан	936	68,9	Рышкан
Сынжерей	1033,7	87	Сынжерей
Сорока	1043	100,9	Сорока
Страшен	729,1	88,7	Страшен
Шолданешт	598,4	41,9	Шолданешт
Штефан-Вод	998,4	70,5	Штефан-Вод
Тараклий	673,7	43	Тараклий
Теленешт	848,6	69,9	Теленешт
Унген	1082,6	110,7	Унген

М. - КМШнын (1991), БУУнун (1992), ЭВФ­тин (1992) Европа Советинин (1995), ИНТЕРПОЛ­дун (1994), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (2001), Эл аралык өнүктүрүү ассоциациясынын (1994) ж. б. уюмдардын мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү. М. -

парламенттик республика. Конституциясы 1994-ж. кабыл алынган. Мамлекет башчысы - президент. Ат­каруу бийлигин президент жана премьер-министр жетектеген Министрлер кабинети ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Жогорку кеңеш). Өлкөдөгү негизги саясий партиялары - «Мол­дова патриоттору» партиясы, Агрардык демокр. партия, Социал-демокр. партия, Демокр. партия ж. б.

Табияты.

М-нын аймагынын көпчүлүк бөлүгү - дөбөлүү түздүк. Чыгыш-Европа түздүгүнүн түштүк- батыш четинде жайгашып, Днестр менен Прут д. аралыктарынын көпчүлүк бөлүгүн ээлейт. Борбордук бөлүгүндө Кодры дөңсөөсү (эң бийик жери Ба­ланешты чокусу, бийикт. 429 м), түндүгүндө Түндүк Молдаван (250-300 м), түштүгүндө Түштүк Молда­ван өрөөндөрү бар. М-нын аймагынын уз. түндүктөн түштүктү көздөй 350 км, батыштан чыгышты көздөй 150 км. Кендерден акиташ, гипс, чопо, айнек куму, гравий, аз санда нефть

Днестр дарыясынын өрөөнү.

жана газ кездешет. Климаты мелүүн континент­тик. Июлдун орт. температурасы 19-22°С, январды­кы -5...-3°С. Жылдык жаан-чачыны 400 лладен (түштүгүндө) 560 ммге чейин (түндүгүндө). Ири дарыялары: Днестр, Прут. Көлдөрү: Белеу, Дра­челе, Ротунда ж. б. Кыртышы негизинен кара топурактуу (75%); күрөң жана боз топурак да учу­райт. М. талаа жана токойлуу талаа зонасында

Долня кыштагына жакын токойлуу дөнсөөлөр.

жайгашкан. Аймагынын көбү айдоого жарак­туу. Токой өлкөнүн аймагынын 35% ин ээлеп, негизинен жазы жалбырактуу. Кодры коругу уюштурулган.

Калкы.

Дүйнөдө калкынын саны боюнча 116- орунда. Калкынын 75,8%и молдавандар, 8,3%и украиндер, 5,9%и орустар, 4,3% и гагауздар, 1,9%и болгарлар, цыгандар ж. б. Христиан ди-

Бричаны шаарындагы борбордук аянттагы фонтан.

нин (негизинен православныйлар) тутат. Орт. жыштыгы 1 км²ге 132 киши. Калкынын жа­шынын орт. узактыгы эркектериники - 64 жаш, аялдарыныкы - 72. Төрөлүүнүн деңгээли (1000 кишиге 14,4) жана өлүм-житим (ЮООге 12,4) орточо. Шаар калкы 42% (2008). Ири шаарла­ры: Кишинёв, Тирасполь, Бельцы, Бендеры ж. б.

Тарыхы.

М-ны адам палеолит доорунда эле ме­кендеген. Биздин заманга чейинки 4-3-к-да М. аймагына фракий уруулары (геттер, дактар ж. б.) жайгашкан. Биздин заманга чейинки 2-1-к-да алгачкы уруу 'союздары пайда болгон. Биздин заманга чейинки 1-к-да Рим экспансиясы күчөп, биздин замандын 57-ж. Тирди ээлешкен. 2-к-да римдиктер гет-дактардын жеринин бир бөлүгүн басып алып, Дакия провинциясын түзгөн. Колониячылар гет­дактарга карата романдаштыруу саясатын жүр­гүзгөн. Бирок, Днестр-Прут эки суу аралыгы (М-нын азыркы аймагы) Дакия провинциясы­нын курамынакирген эмес. Элдердин улуу көчу доорунда бул жерге варвар уруулары отурук­ташкан. Биздин замандын 6-7-к-да М-га славяндар ооп ке­лип, феод. мамилелерди өнүктүрүүгө катышкан. М. 13-14-к-дын 1-жарымында Алтын Ордого, 1359-ж. Молдова княздыгына, 16-к-да Осмон империясына караган. 1711-ж. орус-түрк согуш­тарынын мезгилинде М. Россия империясына баш ийип, Кучук-Кайнаржы тынчтыгынын (1774) негизинде Россиянын протекторатына ай­ланган. 1812-ж. түзүлгөн Вухарест тынчтыгы­нын шарттарына ылайык Прут жана Днестрдин ортосундагы аймак Бессарабия обл. (1873-жыл­дан губерния) деген аталыш менен Түркиядан Рос­сияга өткөн. Париж тынчтык келишими (1856) боюнча М-га Түштүк Бессарабия кошулуп, Париж кон­венциясына (1858, 7-август) ылайык М. Вала­хия менен биригип, Румыния княздыгы түзүлгөн. 1918-ж. январда көз карандысыз М. Демокр. Респ. жарыяланып, апрелде Румыния менен бир союзга бириккен. Бессарабия Румыниянын бий­лиги астында калган (1918). Бул союз Париж тынчтык келишиминде (1920-ж. 28-октябрда Ру­мыния, Улуу Британия, Франция, Италия жана Япония тарабынан кол коюлган) таанылган. Бирок, бул чечимге СССР каршы чыгып, СССРдин курамындагы М. АССРин (өлкөнүн сол жээги) түзгөн (1924). 1939-ж. августта кол коюл­ган Молотов-Риббентроп пактысынын жы­йынтыгы менен 1940-ж. 28-июнда Вессарабия жана Буковина СССРге өтүп, Молдаван ССРи жарыя­ланган. 1941-ж. июндан - 1944-ж. августкаче­йин Молдаван ССРин немистик-фашисттик ас­керлер басып алган. 1945-жылдан 1991-ж. че­йин М. СССРдин курамында. СССРдин тарка­шы менен 1991-ж. 27-августтан М. - өз алдынча мамлекет. Румынияга ыктаган күчтөрдүн ара­кетинен өлкөнүн түш-чыгыш аймагында (жергиликтүү славян элдеринин арасында) сепаратисттик кыр­даал курчуп, аскердик куралдуу кагылышка чейин (1990-92) жеткен. Гагауздар менен днестр­дин сол жээгинде жашаган элдер (орустар, ук­раиндер) М-дан бөлүнүп, көз каранды эмес мам­лекет (Молдова Приднестр Респ-н) түзүү маселе­син көтөрүшкөн. 1994-ж. парламенттик шайлоо­до Агрардык демокр. партиянын өкүлдөрү бийликке келип, рынок реформасын баштаган. Гагауздар менен Днестрдин сол жээгинде жашаган элдерге конституцияга ылайык кеңири автономия уку­гун берүү жөнүндө мыйзам кабыл алган. 2009-ж. 7- апрелде өлкөнүн борборунда баш аламандыктар башталып, оппозиция күчтөрү президенттик са­райды, парламент имаратын ж. б. басып алып өрттөгөн. М-да шайлоолор өткөрүлүп, оппози­ция бийликке келген жана жаңы өкмөт түзүлгөн.

Экономикасы.

М-нын экономикасынын неги­зин ө. ж. жана а. ч. продуктуларын кайра иш­теткен ишканалар түзөт. Экономикасында чет­те иштеген мигранттардын акча которуусу да олуттуу мааниге ээ. ИДПнин көлөмү 9,96 миллиард доллар (2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 2,3 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% менен) 76,3 (2008), ө. ж-ныкы 15,8, а. ч-ныкы 7,9. 2008-ж. 1,1 миллиард кВт-с электр энергиясы өндүрүлгөн. Дан эгиндери (буу­дай, жүгөрү), техникалык өсүмдүктөр (кант кызылча­сы, күн карама, тамеки), картөшкө, жашылча, Дубоссар ГЭСи.

Молдавия акчасы - молдаван лейи.

мөмө-жемиш ж. б. өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк менен алектенип, шарап тартат. М-дагы Криков ш-нда­гы шарап сактоочу жер төлөсү чоңдугу боюнча дүйнөгө маалым. Бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. Тамак-аш (консерва, кант, май, сүт азыктары ж. б.) өндүрүшү ө. ж­да өндүрүлгөн продукциясынын '/_Зин түзөт. Ма­шина куруу (а. ч. машиналары жана тамак-ащ ө. ж. үчүн жабдуулар), текстиль, тигүү, куру-

Бендеры шаарынын борбордук базары.

луш материалдары, тамеки ө. ж. ишканалары иштейт. Автомобиль жолунун уз. 9,34 миң км (анын 95% и асфальтталган; 2008), т. ж-нуку 1150 км. Днестр жана Прут д-нда кеме жүрөт. Сыртка азык-түлүк, шарап чыгарат. Негизги соода шериктештери: Европа Союзуна кирген (не­гизинен Румыния, Италия) жана КМШ өлкөлөрү (Россия, Украина).

Маданияты.

Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 10 жылдык толук милдеттүү, орто, кесиптик-техникалык жана жогорку билим берүүнү кам­тыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулу­гу 94%ти түзөт (2008). Окутуу орус жана молда­ван тилдеринде жүргүзүлөт. Мамлекеттик жана мамлекеттик эмес окуу жайлары бар. Ири ЖОЖдору (ЗОдан ашык; Агрардык, И. Крянге атындагы Педагогикалык, Теоте­мицану атындагы Медицина жана фармацевтика, Мол­даван университеттери), илимий мекемелери (Молдавия ИАсы көптөгөн ИИИлер, илимий мекемелер бар), башкы музейлери (Улуттук көркөм ж. б.), ки­тепканалар (Улуттук ж. б.) Кишинёв ш-нда жайгашкан. «Молдава Суверанэ», «Независимая Молдава», «Цара», «Литература ши Арта» сыяк­туу коомдук-саясий жана көркөм-маданий гезит­тери бар. Радиоуктуруусу 1930-жылдан, теле­көрсөтүүсү 1958-жылдан, ошондой эле «Молдпресс» мамлекеттик маалымат агенттиги (1935-жылдан АТЕМ, азыркы атында 1994-жылдан) иштейт.

А д а б и я т ы. 14-15-к-да адабий жазма эстеликтер (славян тилинде) пайда болуп, 16- 17-к-да молдаван тилиндеги жыл баян адабияты (Г. Уреке, М. Костин, И. Неклуче, Д. Кантемир ж. б.) өнүккөн. Молдаван адабиятынын өнүгүшүнө Молдаван ССРинин түзүлүшү (1940) кенен жол ачкан. Натыйжада жаңы молдаван адабияты жа­ралып, ал социалисттик реализмдин эстетикалык прин­циптеринде өнүгө баштады. Жаңы адабияттын ал­гачкы этабында тап күрөш, коллективдештирүү темасы орчундуу орун ээлеген. Улуу Ата Мекен­дик согуштан кийин поэ'зия жанры ыкчам өнүк­тү. Буга А. Лупандын «Унутулган кыштак» (1940), «Бетме-бет» (1945), Е. Буковдун «Менин өлкөм» (1947), Иструнун «Карпаттагы жаз» де­ген эпикалык шаң менен жазылган көлөмдүү поэ­малары далил. Драматургияда А. Лупан («Жа­рык», 1948; «Мезгил кылдыреги», 1959), Е. Бу­ков («Буркандаган Дунай», 1957; «Бүгүнкү күн жана келечек», 1965), Корнян («Махабат ыза­сы», 1958) ж. б. драматургдардын пьесалары­нын мааниси чоң. 1960-70-жылдары көркөм адабият жаңы баскычка көтөрүлүп, И. Чобанунун «Көпүрөлөр» (1965) романы, Чиботарунун «Бас­кычтар» (1970) ыр жыйнак ж. б. басылып чык­кан. М. жазуучулар союзу 1940-ж. уюшулган.

Архитектура жана сүрөт искусствосу. М. искусствосунун алгачкы эстеликтери биздин заманга чейинки 3-2- миң жылдыкка таандык. Элдин жасалга-кол­донмо искусствосу (таш жана жыгач бедерлөө, ме­таллды иштетүү, сайма саюу, токуучулук ж. б.) эзелтен өнүккөн. 15-18-к-да монументалдуу сүрөт, кол жазма китептерди көркөм жасалга­лоо кеңири тараган. 19-к-дын акырында Ки­шинёвдо туңгуч сүрөт мектеби ачылган. Про­грессивдүү орус жана украин сүрөтчүлөрүнүн чы­гармалары Петербург, Москва (живописчилер В. Ф. Окушко, Е. М. Малешевская, скульптор А. М. Пламадяла ж. б.), ошондой эле Кишинёв, Буха­рест, Яссы ж. б. ш-ларда окуган молдаван сүрөт­чүлөрүнүн калыптануусуна зор таасир тийгизген. Живописте - М. Е. Гамбурд, Д. К. Севестьянов

ж. б.; графикада Б. Н. Широкорад, Л. П. Гри­горашенко ж. б.; скульптурада Л. И. Дуби­новский, К. С. Кобизева ж. б. иштеген. 1945-ж. М. ССР сүрөтчүлөр союзу негизделген.

М у з ы к а с ы. М-нын музыкалык маданияты коңшу­лаш славян жана башка элдердин чыгармачылыгы менен тыгыз байланышта өнүккөн. Профессионалдык музыкалык искусствосу Бессарабия Россияга кошулган­дан кийин пайда болгон. 1889-ж. Кишинёвдо орус музыкалык коомунун бөлүмү, 1901-ж. музыкалык окуу жайы ачылган. Бул мезгилде белгилүү музыкалык ишмери, композитор, дирижёр, педагог Г. Музическу болгон. М-нын профессионалдык музыка иск­восу Совет бийлигинин мезгилинде гана өнүгүп, атактуу «Дойна» хор капелласы (1930), музыкалык драма театры (1939), симфониялык оркестр (1935) ую­шулган. Молдаван ССРи түзүлгөндөн кийин (1940) Кишинёвдо респ. филармония, Композитор сою­зу, консерватория, музыкалык окуу жайы, музыкалык мек­теп, элдик бий ансамбли түзүлгөн. Согуштан ки-

йинки жылдары М-да «Флуераш» эл аспаптар оркестри (1946), кыл аспаптар квартети (1966), «Мучурел» элдик ыр ансамбли (1967), «Фольк­лор» элдик музыкалык ансамбли (1968) жана 1957-ж. М. опера жана балет театры ж. б. уюшулган. 3 музыкалык окуу жайы иштейт. Шт. Няга, Е. К. Кока, Л. С. Гуров, С. В. Златов, П. Б. Ривилис, Е. Д. Дога ж. б. композиторлору, Т. С. Чебан, М. Л. Биешу сыяктуу СССРдин эл артисттери өсүп чыккан.

Театры жана киносу. 1947-ж. М-да 7 драма театры (анын ичинде 4ү Кишинёвдо) иштеген. 1958-ж. М. театр коому уюшулган. Респ-нын театр ишмерлери (1974): СССР эл арт. Д. Т. Да­риенко, Е. В. Уреке, К. А. Штирбул ж. б.

М-нын аймагында алгачкы кино тартуу 1897-ж. башталган (оператор Ф. Месгиш аскер жүрүштөрүн тарткан). Биринчи толук метраж­ДУУ документ фильмдери - «Бессарабия комму­насы» (1928), «МАССРине беш жыл» (1929). 1952-ж. Кишинёвдо хроникалык документ фильмдеринин киностудиясы түзүлгөн. Бирин­чи көркөм фильм («Молдаван обондору», реж. А. В. Золотницкий) 1955-ж. коюлган. 1957-ж. Кишинёв хроникалык көркөм жана хроникалык­документ фильмдеринин киностудиясы «Молда­ва-фильм» болуп кайра түзүлгөн. Кинематогра­фисттер союзу 1962-ж. негизделген.

Ад.: Чемортан Л. М. Становление молдавского со­ветского театра. Киш., 1986; Андон В. Рождение молдавского кино. Киш., 1986; Рымбу Н. Л., Мыт­ку М. А., Сокаэ В. М. География Молдавской ССР. Киш., 1989; История Республики Молдова: с древней­ших времён до наших дней. 2-е изд. Киш., 2002; Степанюк В. Государственность молдавского народа. Киш., 2005; Королева Э. А. Театр. Классики. Стиль. Киш., 2011.