МАТЕРИАЛИЗМ: нускалардын айырмасы
vol5_>KadyrM No edit summary |
м (1 версия) |
||
| (5 intermediate revisions by 2 users not shown) | |||
| 1-сап: | 1-сап: | ||
<p> | <p> | ||
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп | <strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп таануучу<abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true">философиялык</abbr> багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) табигый<abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p> | ||
<p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em> | <p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em> | ||
</p> | </p> | ||
[[Category:5-том,_301-400_бб]] | [[Category:5-том,_301-400_бб]] | ||
1 ноябрь 2026, саат 20:13 учурдагы соңку нуска
МАТЕРИАЛЙЗМ (латынча materialis - заттуу, заттык) - материянын объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун жана дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп таануучуфилософиялык багыттардын бири. М. идеализм багыты менен каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) табигыйилимий М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык боюнча баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш менен байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо менен айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. менен диалектиканын принциптерин, анын ичинде коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик жана сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-географиялык жана хронол.. белгилер менен мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу менен өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, эволюциялык система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, революциялар менен бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим менен маданияттын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. илимий-техникалык ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын жана таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп жана конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат маданиятынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу менен ишке ашырылат.
Ад.: Ланге Ф.А. История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; он же. История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., Т. Эсенгелдиев.