| <p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОСКВА - </strong> Россия Федерациясынын борбору. РФтин субъекти. Федерациялык маанидеги шаар. Федерация округунун < abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true"> жана</ abbr> Москва обл-нун <abbr data-short=" адм." data-full=" администрациялык" data-extended="true"> администрациялык</abbr> борбору. Баатыр-шаар. Өлкөдөгү эң ири ( дүйнөдө эң маанилүү) саясий, ө. ж. , < abbr data-short="ил. " data-full="илимий" data-extended="true">илимий</ abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> маданий борбор. Россиянын Европа бөлүгүндө, Смоленск - Москва дөңсөөсүнүн кесилишкен жеринде, Мещёра түздүгүндө, Ока <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Волганын ортосунда, Москва д-нын боюнда, <abbr data-short=" деңиз деңг." data-full=" деңиз деңгээлинен" data-extended="true"> деңиз деңгээлинен</abbr> 120 <em>м</em> бийиктикте жайгашкан. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орт. <abbr data-short=" темп- ра" data-full=" температура" data-extended="true"> температура</abbr> сы - 10°С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан- чачыны 582 <em>мм- </em> ден 620 <em>ммге</ em> чейин. Экол. абалы жылдан-жылга өтө тездик <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> начарлоодо. Аянты 2561 < em>км<sup> 2 </ sup>< /em>(2012); шаардын негизги чек арасы Москва айланма автомобиль жолу аркылуу өтүп, шаардын аймагынын бир бөлүгү (аянты 877 <em>км<sup>2</sup>) </em>жайгашкан. М- га шаардан тышкары аймагы (<abbr data- short=" а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true"> анын ичинде</abbr> Бутово, Жулебино, Куркино, Митино, Новокосино), Зеленоград шаар- спутниги, бир нече өзүнчө аймактар (суу <abbr data-short=" м- н" data-full=" менен" data-extended="true"> менен</abbr> жабдуучу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> каналдар), Москва обл-нун (1480 км<sup>2</sup>аймагы (2011- 12-ж.; Троица, Щербинкаш., Киев, Кокошкин шаарчалары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бир нече айылдар) курамына киргизилди. Калкы 13,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2013). Орт. жыштыгы 1 <em>км<sup>2</sup></em> жерге 7901 киши туура келет. Шаар аймагы 12 <abbr data-short="адм." data-full="администрациялык" data-extended="true">администрациялык</abbr> округга (анын курамында 123 район бар) бөлүнөт. Орустар басымдуу (89,7%), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> украин (2,9), еврей (2,0) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Православие (243 диний уюму бар), протестант (200), иудей (25), будда (24), мусулман (18) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> католик (16) диндерин тутат. Учурда <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> москвалыктарга караганда келгиндердин саны тездик <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өсүүдө. Бул М-да социалдык чыңалууну пайда кылып, демогр.</p><div class="imageCaption">[[File:МОСКВА_1.jpg|thumb|Шереметьев аэропортунун «Д» терминалы.]]</div><p></p><p>абалы начарлоодо. Тогуз жолдун тоому (11 т. ж. түйүнү, 13 автомобиль жолу, 3 дарыя порту). Дүйнөдөгү эң түндүктөгү мегаполис. Эл аралык 4 аэропорту (Внуково, Домодедово, Шереметьев, Быков) бар.</p><p>М. - РФтин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> федерация округунун <abbr data-short="адм." data-full="администрациялык" data-extended="true">администрациялык</abbr> борбору укуктук статусу конституцияда бекитилген. М-ын <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> бийлигинин органдар системасы 1995-ж. кабыл алынган уставы аркылуу аныкталат. <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> бийликти Москва шаардык думасы М-ын мэриясы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирдикте ишке ашырат. М. - аткаруу бийлигинин, жогорку мыйзам чыгаруу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сот органдары жайгашкан жай.</p><p>М. аймагында адам таш доорунда эле жашаган. <abbr data-short="Б. з." data-full="Биздин замандын" data-extended="true">Биздин замандын</abbr> 1-миң жылдыктын аягынан М. аймагын славяндар (ветичтер, кривичтер) мекенде<abbr data-short="ген." data-full="генетикалык" data-extended="true">генетикалык</abbr> Жыл баяны <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> 1147-ж. М. - Суздаль князы Юрий Долгорукийдин ээлиги. 13-к-дын 2-жарымынан М. - Улуу Москва княздыгынын, 1325-40-ж. Владимир-Суздаль княздыгынын борбору. 14-к-дын 2-жарымында М-да Дмитрий Иванович Донской (1359-89) моңгол-татарлардын эзүүсүнө каршы күрөштү жетектеген (к. <em>Куликов салгылашы, 1380).</em> 1610-12-ж. М-ы поляктар ээлеген. 1712-ж. борбор Санкт-Петербургга көчүрүлгөнү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> М. 2-борбор маанисин жоготкон эмес. 1812-жылкы Ата Мек. согушта Наполеон I жетектеген француз аскерлери тарабынан (сентябрь-октябрь) катуу талкаланган. М-дагы Декабрь куралдуу көтөрүлүшү (1905) Орус <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>нын (1905-07) эң жогорку баскычы болгон. 1917-ж. Февраль <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Октябрь <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>ларынан (1917) кийин Совет өкмөтү Петрограддан М-га көчүрүлгөн (1918-ж. 12-март). 1918-жылдын 12- мартынан РСФСРдин, 1922-жылдан 1992-жылга чейин СССРдин борбору болгон. Улуу Ата Мекендик согушта (1941-45) М-ы коргоо үчүн айыгышкан сапгылаш [к. <em>Москва жанындагы салгылаш]</em> болгон. 1947-ж. М. ш-нын негизделгенинин 800 жылдыгына М-га баатыр-шаар (1965, 8-май) деген ардак наам ыйгарылган. Шаар 2 Ленин, Октябрь Революциясы ордендери, Алтын Жылдыз медалы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> сыйланган. 1992-жылдын 25-декабрынан Россия Федерациясынын борбору.</p><p>М. - өлкөнүн ири <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> финансы борбору. М-да 700дөн ашык кредиттик уюмдар (Россиядагынын 50% и) иштеп, өлкөдөгү 100 ири банктын 75и М-да жайгашкан. Ө. ж-дын бардык тармактары (тоо-кен <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> токойдон башка) өнүккөн. М-да Россияда өндүрүлгөн ө. ж. продукциясынын 6,7%и, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) телевизор (23,3), коньяк (38,5), шампан (30), кондитер азыктары (12,5), кыл торко (16,3), жибек кездеме (11,9), байпак (8,3), бут-кийим (6) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> трикотаж буюмдары (3,4) өндүрүлүп, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> тигилүү буюмдар, парфюмерия-косметика, дары-дармек, эмерек чыгарылат. Полиграфия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> басма иштеринин да борбору. Региондук дүң продукциясы 1,6 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> рублди түзөт. Андагы ө. ж-дын үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 9,4, курулуштуку 4,5, соода <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> товар сатуу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> коммерция иш кызматыныкы 50,4, байланыш 3,3 <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> транспорттуку 2,4. М-ын ө. ж-нын негизин машина куруу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> металл иштетүү түзөт. Авиация техникалары комплекси («Сухой», «МиГ», Ильюшин <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, «Туполев» фирмалары), автомобиль кураштыруу («ЗИЛ», Хурничев <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>, «Москва подшипниги» АК ж. б.), станок куруу («Кызыл пролетарий», С. Оржоникидзе <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> «Станок куруу» <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>дору, автоматташтырылган линия ж. б.), электр-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> («Динамо» <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>у ж. б.), прибор куруу (өндүрүш бирикмелери: «Манометр», «Геофизприбор» ж. б.); жылуулук автоматикасы, саат, подшипник, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> ө. ж. үчүн жабдуулар өндүрүшү, металлургия («Орок <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Балка» ж. б.), <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr>, нефть-<abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> («Синтез», «Спектр ЛК», «Москва шина <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>у», «Альфа-пластик бирикмеси» ж. б. ААКтары), электр энергетика (эң күчтүү ТЭЦ-21 <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ТЭЦ-26; Россияда өндүрүлгөн электр энергиясынын 5,5% и), курулуш материалдар, жеңил (комбинаттары: кебез-кездеме - «Трёхгорная мануфактура», жибек кездеме -«Кызыл Роза»; бут кийим чыгаруучу «Буревестник», «Париж Коммунасы» <abbr data-short="ф-ка" data-full="фабрика" data-extended="true">фабрика</abbr>лары ж. б.) ө. ж. ишканалары иштейт. Тамак-аш-татымал өндүрүштөрү (ири ишканалары: «Микоян» эт комбинаты, «Очаков ЛТД», «Лианозовский» сүт иштетүүчү ЖАК), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> кондитер азыктарын (ири фабрикалары: «Кызыл Октябрь», «Болыпевик», «Рот-Фронт», Бабаев <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> кондитер концерни, «Корнет», «Москва республика аралык» шарап <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>у; № 3 ун комбинаты), тамеки («Ява», «Дукат») чыгаруу өнүккөн.</p><p>М. - дүйнөдөгү эң ири маданий <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> борборлордун бири. Жалпы билим берүүчу 1584 <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 309 башталгыч <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> орто окуу жайы, 118 <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> М. В. Ломоносов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Москва <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и, П. Лумумба <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Эл достугу, Н. Э. Бауман <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> МТЖОЖ, И. М. Сеченов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> <abbr data-short="Мед." data-full="Медициналык" data-extended="true">Медициналык</abbr>, К. А. Тимирязов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> А. ч., С. Оржоникидзе <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> башкаруу, Г. В. Плеханов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> <abbr data-short="Экон." data-full="Экономикалык" data-extended="true">Экономикалык</abbr> академиялары), 140 <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> эмес ЖОЖ, Россия ИА (РИА), тармактык академиялар: Россия а. ч. (РАСХН), Россия медицина (РАМН), Россия билимдер (РАО), Россия көркөм (РАХ) академиялары, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> ЮОдөн ашык конструктордук бюролор, бир нече ири китепкана (Россия <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr>, чет элдик <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>, тарых), лицейлер, коллеждер, гимназиялар, 93 театр (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Чоң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Кичи, А. П. Чехов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, М. Горький <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> МХАТ, Евг. Вахтангов <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, М. Н. Ермолова <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, Вл. Маяковский <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, Моссовет <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, «Сатирикон», Сатира, «Современник», «Ленком», Таганкадагы театрлар; Россия Армиясынын <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr>, Жаштар, 4 куурчак), 109 кинотеатр, 31 концерттик зал, 141 көргөзмө </p><p>комплекстери, 78ден ашык музей (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> тарых, Пушкин <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Көркөм <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>, Мамлекеттик Третьяков галереясы музей бирикмеси, Курал-жарак палатасы, Чыгыш элдеринин <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су ж. б.), бир нече цирк бар.</p><p>Шаардын эски бөлүгү радиустук-айланма пландалган. М-ын тарыхый очогу - <em>Кремль </em>ансамблинин аянты 27,5 <em>га.</em> Анын ички курулуштары [Чоң Кремль ак сарайы, 19-к.; Мармар палатасы, 15-к.; Курал-жарак палатасы, 19-к.; Успенье (15-к.), Архангел (16-к.), Благовещенье (15-к.) соборлору, Арсенал, 18-к.] кыш дубалдар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айланта курчалып, ар кандай 20 <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>лык мунаралар чыгып турат. <abbr data-short="Арх-ра" data-full="Архитектура" data-extended="true">Архитектура</abbr>лык эстеликтеринен - Кызыл аянт, Василий Блаженный храмы, Вознесенье чиркөөсү Коломенскийдеги <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>лык монастырлар комплекси <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (Андроников, Донский, Ыйык-Данилов, Новодевичье, Симонов ж. б.), чарбак ансамблдери (Кусков, Останкино, Кузьминка, Царицын ж. б.), 16-17-к-дын кээ бир курулмалары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чиркөөлөр, коомдук <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> турак жайлар (18- 19-к-дын 1-жарымы), классика стилиндеги Пашковдун үйү (учурда китепкана), Москва <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>инин эски <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чоң театрдын имараты сакталган. 1920-30-ж. М-ын <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ири магистралдар реконструкцияланган, мунун натыйжасында бир топ тарыхый баалуу эстеликтер талкаланып кеткен. 1950-жылдардын орто ченинен типтүү долбоор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ири райондор, жаңы микрорайондор, ири коомдук курулуштар, бийик имараттар (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Воробьёв тоосундагы ММУ), Эл чарба жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн (ВДНХ) курулушу (1992-жылдан Бүткүл россиялык көргөзмө_борбору), Лужникидеги <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> стадион комплекси, <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> Кремль ак сарайы, Жаңы Арбат ансамбли, бир нече олимпиялык курулуштар, 1990-жылдан оюн-зоок-соода ири комплекстери ж. б. курулган. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> талкаланган храмдар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> башка <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>лык эстеликтер (Воскресенский дарбазасы, Кытай-шаардын дубалдары ж. б.) калыбына келтирилди.</p><div class="imageCaption">[[File:МОСКВА_2.jpg|thumb|Россия Федерациясынын Өкмөт үйү.]]</div><p></p><p>М. - эң кооз байыркы <abbr data-short="арх-ра" data-full="архитектура" data-extended="true">архитектура</abbr>лык курулуштары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> көптөгөн дүкөндөрү, заманбап мейманканалары («Эл аралык», «Измайлов», «Космос», отелдери «Союз», «Спутник» ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көңүл ачуучу комплекстери <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Европадагы эң кымбат борборлордун бири. <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> эс алуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> маданий парктары (М. Горький <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr>, Измайлов <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Александров ж. б.) уюштурулган. 1980-ж. ХХП олимпия оюндары өткөрүлгөн. М-ын айланасында Россиядагы эң ири шаар агломерациясы түптөлдү. Кремль, Кызыл аянт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Коломен-</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:МОСКВА_3.jpg|thumb|«Маяковский» метрополитен станциясы.]]</div><p>скидеги Вознесенье чиркөөсү <em>Буткул дуйнөлук мурастын</em> тизмесине киргизилген.</p><p>М. - ири жол тоому <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> т. ж. түйүнү. Т. ж-нун уз. 415,4 <em>км</em> (11 т. ж. тармагы бар). Шаарда 541 автобус (уз. 6083,8 <em>км),</em> 86 троллейбус (919,2 <em>км) </em><abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 37 трамвай (уз. 402,1 <em>км)</em> маршруттары, метрополитен (1935-ж. курулган, уз. 271,6 <em>км\ </em>186 бекети бар) иштейт. Шаар Каспий, Азов, Кара, Ак <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Балтика деңиздери <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> суу жолдору аркылуу (эки вокзал, 2 порт) байланышат. Туризм өнүккөн. Ага 167 мейманкана (ар кандай класстагы) кызмат көрсөтөт.</p><p>Ад.: <em>Саушкин Ю. Г.</em> Москва. Географиялык мүнөздөмө, Фр., 1956; История Москвы с древнейших времен до наших дней. М., 1997. Т. 1-3; <em>Глушкова В. Г. </em>Москва от центра до окраин. М., 2008; Москва . Энциклопедия. М., 1997; Экологический атлас Москвы. М., 2000; Москва//Большая Российская энциклопедия. М., 2013. </p><p><em>Т. М. Чодураев, Ж. Арзыкулов. </em></p> | | <p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОСКВА - </strong> Москва, айрым бөлүгү Смола обл. аркылуу аккан дарыя, Оканын сол куймасы. Уз. 473 < em> км,</em> алабынын аянты 17,6 миң <em>км<sup>2</ sup>.</em> Смола-Москва дөңсөөсүнөн башталат. Кар, <abbr data-short=" о. эле" data-full=" ошондой эле" data-extended="true"> ошондой эле</abbr> кыртыш, жамгыр сууларынан куралат. Негизги куймалары: Руза, Истра, Яуза ( сол), Пахра, Северка (оң). Орт. чыгымы 109 <em>м<sup>3< /sup>/сек. </ em> Ноябрдан апрелге чейин тоңот. Агымы суу сактагычтар (Можайск ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> плотиналар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жөнгө салынган. Москва <abbr data-short=" атн." data-full=" атындагы" data-extended="true"> атындагы</abbr> канал <abbr data-short=" ж- а" data-full=" жана" data-extended="true"> жана</abbr> Вазуза гидро<abbr data- short="тех. " data- full="техникалык" data- extended="true"> техникалык</ abbr> курулмасы аркылуу Волга <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туташат. Суу < abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true"> менен</ abbr> камсыз кылууда < abbr data-short="ж- а" data- full=" жана" data-extended="true"> жана</abbr> кеме каттоодо пайдаланылат. Москва ш- нын чегинде <abbr data-short=" ж- а" data-full=" жана" data-extended="true"> жана</abbr> андан төмөн кеме жүрөт, шлюздар курулган. Боюнан Можайск, Москва, Воскресенск, Коломна ж. б. шаарлар орун алган.</p> |