«НЕПАЛ» барагынын кодун көрүү

<p><strong data-text-type="type_1_article_title">НЕПАЛ, </strong>Непал Демократиялык Федерация Республикасы<abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Азиядагы мамлекет. Гималай тоосунун <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндө жайгашкан. Түндүгүнөн КЭР, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- батышынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чыгышынан Индия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аянты 147,2 миң кл«<sup>2</sup>. Калкы 30,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr></p><p>[[File:НЕПАЛ_1.jpg|thumb]]</p><p>(2011). Борбору - Катманду ш. <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 14 зонага (анчол) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 75 районго (дистрикт) бөлүнөт. Акча бирдиги - непал рупийи.</p><table><tr><td colspan="4"><p>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2011)</p></td></tr><tr><td><p>Зоналары</p></td><td><p>Аянты, мин <em>км<sup>2</sup></em></p></td><td><p>Калкы, <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr></p></td><td><p><abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p></td></tr><tr><td><p>Махакали</p></td><td><p>6,99</p></td><td><p>0,98</p></td><td><p>Махендранагар</p></td></tr><tr><td><p>Сетхи</p></td><td><p>12,56</p></td><td><p>1,58</p></td><td><p>Дхангадхи</p></td></tr><tr><td><p>Бхери</p></td><td><p>10,55</p></td><td><p>1,72</p></td><td><p>Непалгандж</p></td></tr><tr><td><p>Карнали</p></td><td><p>21,35</p></td><td><p>0,40</p></td><td><p>Жумла (Дзумла)</p></td></tr><tr><td><p>Рапти</p></td><td><p>10,48</p></td><td><p>1,48</p></td><td><p>Тулсипур</p></td></tr><tr><td><p>Гандаки</p></td><td><p>12,28</p></td><td><p>1,56</p></td><td><p>Покхара</p></td></tr><tr><td><p>Дхаулагири (Дзавалагири)</p></td><td><p>8,15</p></td><td><p>0,55</p></td><td><p>Баглунг</p></td></tr><tr><td><p>Лумбини</p></td><td><p>8,98</p></td><td><p>2,85</p></td><td><p>Бутвал</p></td></tr><tr><td><p>Багмати</p></td><td><p>9,43</p></td><td><p>3,85</p></td><td><p>Катманду</p></td></tr><tr><td><p>Жанакпур (Дзанакпур)</p></td><td><p>9,67</p></td><td><p>2,88</p></td><td><p>Синдхулимади</p></td></tr><tr><td><p>Нараяни</p></td><td><p>8,31</p></td><td><p>2,99</p></td><td><p>Хетауда</p></td></tr><tr><td><p>Коси</p></td><td><p>9,67</p></td><td><p>2,33</p></td><td><p>Дхаран</p></td></tr><tr><td><p>Мечи</p></td><td><p>8,2</p></td><td><p>1,44</p></td><td><p>Илам</p></td></tr><tr><td><p>Сагарматха</p></td><td><p>10,6</p></td><td><p>2,08</p></td><td><p>Тажбираж (Радзбирадз)</p></td></tr></table><p>Н. - БУУнун (1995), ЭВФтин (2004), Эл аралык эмгекти уюштуруу уюмунун (1966), Эл аралык саламаттык сактоо уюмунун (1953), ЮНЕСКОнун (1953), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун, Азия өнүктүрүү банкынын негиздөөчүлөрдүн бири. Эл аралык реконструкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүктүрүү банкынын (1961) ж. б. мүчөсү.</p><p>Мамлекеттик. түзүлүшү. Н. - унитардык мамлекет. Башкаруу формасы - парламенттик республика (2008-жылдан). Мамлекет башчысы - президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - Уюмдаштыруу чогулушу. Аткаруу бийлигин премьер-министр баштаган өкмөт ишке ашырат. Н-да көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги партиялары: Н. Коммунисттик партиясы (маочулук), Н. Коммунисттик партиясы (Бириккен марксчылар-ленинчилер), Мадхеси Джана Адхикар Форум ж. б. 2008-жылдан президенти - Рам Варан Ядав.</p><p><strong data-text-type="type_2_section_header">К а л к ы.</strong> Непалдыктар этностук жактан эки топко (тибет <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> непал) бөлүнөт. Калкынын көпчүлүк бөлүгүн непалдыктар (46%), чхетрилер (12,8%), тоо бахундары (12,7%), магарлар (7,1%) ж. б. түзөт. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> шерптер, тибеттиктер, гурунгдар ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Расмий тили - непал тили. Калкынын 80,6% и индуизм, калгандары буддизм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мусулман динин тутат. Орт. жыштыгы 1 кж<sup>2</sup>ге 199</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:НЕПАЛ_2.jpg|thumb|Локхару шаарынын жалпы көрүнүшү.]]</div><p>киши (2011). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 64,5 жаш, аялдарыныкы - 67. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 кишиге 37,3), өлүм-житим орт. (ЮООге 12,9). Шаар калкы 14%. Ири шаарлары: Катманду, Биратнагар, Лалитпур, Бхакатпур ж. б.</p><p>Т а б и я т ы. Жери тоолуу. Өлкөнүн аймагынын 40% тен ашыгы 3000 лгден жогору жайгашкан. Дүйнөдөгү эң бийик 8 чокунун 7си Н-да жайгашкан. Түндүгүндө Гималай тоо системасы жатат. Анда дүйнөдөгү эң бийик чоку - Жомолунгма (Эверест; бийикт. 8848 <em>м)</em> орун алган. Инд-Ганг ойдуңунда кум-чополуу жерлер <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> саздуу тераилер түндүгүндө адырларга алмашат. Алардын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> капталдары жасалма </p><p>террасалардан туруп, иштетилет. Чоң Гималайдан (<abbr data-short="деңиз деңг." data-full="деңиз деңгээлинен" data-extended="true">деңиз деңгээлинен</abbr> орт. бийикт. 4570 <em>м)</em> түштүктө орто бийиктиктеги Кичи Гималай орун алып, бир нече тоо тармактарынан турат. Анын негизгиси - Махабхарат (бийикт. 3000 лгге чейин) кырка тоосу. Чыгышта Гималайдын кыры аркылуу Н-дын Кытай <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек арасы өтөт. Табиятына бийиктик алкактуулук мүнөздүү. Климаты тоолуу субэкватордук муссондук. Түштүгүндө январдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 15°С, июлдуку 30°Сге чейин. Тоолору суук, бийик тоолору дайыма ызгаардуу.</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:НЕПАЛ_3.jpg|thumb|Госаинкунда көлү.]]</div><p>Жайы нымдуу, кышы кургак. Жылдык жаанчачыны 2000 <em>мм.</em> Дарыялары Гангдын алабына кирет. Ирилери: Кали-Гандаки, Арун, Карнали, Коси ж. б. Түштүгүндө тропиктик токой <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тераилер (саздашкан жунгли), дайыма жашыл жазы жалбырактуу токойлор (магнолия) өсөт. <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> бөлүгүндө Катманду өрөөнү жайгашкан. Банан, пальма, кактус, бамбук, акация ж. б. токойлор өсөт. Бир нече улуттук парктар (Сагарматха, Читван - Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген, Лангтанг ж. б.) уюштурулган.</p><p><strong data-text-type="type_2_section_header">Т а р ы х ы. </strong>Н-дын азыркы аймагында <abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 1-миң жылдыктын ортосунда эле уруу бирикмелери жашаган. <abbr data-short="Б. з." data-full="Биздин замандын" data-extended="true">Биздин замандын</abbr> 7-к-нда Н-да Ткакур династиясы негизделип, 13-к-га чейин башкарган. 15-к-да бир нече княздыктар пайда болуп, 18- к-да бир королдукка бириккен. 1814-ж. англ. Ост-Инд компаниясы Н-га согуш жарыялап, 1816-ж. Н. аймагынын бир бөлүгү Англиянын көзөмөлүнө өткөн. 1847-ж. Англия колдогон Джанг Бахадур Рана бийликке келген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин улуттук-боштондук кыймыл күчөп, Рана бийлигине каршы күчтөрдүн биримдик фронту түзүлгөн. 1951-ж. өлкөдөгү <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>нын натыйжасында Рананын бийлиги кулаган. Н-да конституциялык монархия орноп, королдун бийлиги калыбына келтирил<abbr data-short="ген." data-full="генетикалык" data-extended="true">генетикалык</abbr> 1959-ж. Н-да биринчи парламенттик шайлоо болуп, жаңы конституция кабыл алынган. 1960-ж. король парламент <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өкмөттү таркатып, өлкөдөгү саясий партияларга тыюу салган. 1962-ж. парламент ордуна улуттук панчаяттар (<abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> өзүн өзү башкаруу уюмдары) шайланып, өлкөдө орногон <abbr data-short="абс." data-full="абсолюттук" data-extended="true">абсолюттук</abbr> бийлик 28 жыл сакталган. 1990-ж. жаңы конституция кабыл алынып, көп партиялуу парламенттик демократия киргизилген. Н-дын королу Бирендра чексиз бийликтен баш тартып, партиялардын иштешине макул болгон. 1999-ж. парламенттик шайлоо өткөн. Тышкы саясаты <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Н. бейтараптык принципти карманып, бардык өлкөлөр <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> достук мамиле түзүүнү көздөйт. 1955-жылдан БУУнун мүчөсү.</p><div class="imageCaption">[[File:НЕПАЛ_4.jpg|thumb|НЕПАЛ]]</div><p><strong data-text-type="type_2_section_header">Экономикасы.</strong> Н. - дүйнөдөгү жакыр мамлекеттердин бири. ИДПнин көлөмү 33,2 млдр АКШ долларын (2009) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1,2 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 49, ө. ж-дыкы 16, а. ч-ныкы 35. Экономикасынын негизин а. ч. (анда эмгекке жарамдуу калктын <sup>3</sup>/<sub>4</sub>и эмгектенет) түзөт. Кирешенин башкы булагы - туризм (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> альпинизм). Негизги азыгы - күрүч. Кустардык жол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> көмүр, темир, жошо (охра), тальк, слюда, селитра, жез, алтын казылып алынат. Жыгач иштетүү, кагаз, химия, булгаары-бут кийим, металлургия, текстиль (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> кыл торко кездемелер токулат), а. ч. продуктуларын кайра иштетүү ишканалары иштейт. Дан эгиндери, жүгөрү, картөшкө, жашылча-жемиш, бал камыш, күрүч, жут (негизинен сыртка чыгарылат) ж. б. айдалат. Бодо мал, кой, эчки, чочко асыралып, үй куштары багылат. 2009-ж. 2,9 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с</em> электр энергиясы</p><p>өндүрүлгөн. Автомобиль жолунун уз. 17,3 миң <em>км</em> (2007; <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 60% и асфальтталган), т. ж-нуку 59 <em>км.</em> Сыртка килем, жуттан токулган буюмдар, кездеме, күрүч, буудай, май <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> булгаары, дары чөптөр, татымалдарды чыгарат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Индия (сырткы соодасынын <em><sup>1</sup>/<sub>г</sub>и),</em> Германия, Улуу Британия, Сингапур, Япония, Кытай ж. б.</p><div class="imageCaption">[[File:НЕПАЛ_5.jpg|thumb|Непал акчасы - непал рупийи.]]</div><p><strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты. </strong>Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, башталгыч, орто, атайын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 65% ти түзөт (2008). Окутуу англис <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> непал тилинде жүргүзүлөт. ЖОЖдору, китепкана, музейлери бар. Англ. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хинди тилдеринде «Горкхапатра», «Непали», «Райзинг Непал» ж. б. гезит-журнал чыгат. Радиоуктуруусу (1966-жылдан), телекөрсөтүүсү (1969-жылдан) иштейт.</p>

[[Category:5-том,_501-600_бб]]