«МОРФОЛОГИЯ (тил илими)» барагынын кодун көрүү

<p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОРФОЛОГИЯ </strong>(<abbr data-short="гр." data-full="грекче" data-extended="true">грекче</abbr> morphe - түр, форма <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>...логия) -</em> 1) сөздөрдүн жасалышы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> куралышы <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү эрежелердин жыйындысы; 2) <em>грамматиканын</em> сөздөрдүн өзгөрүү формаларынын системасы <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү бөлүгү. М-нын негизги түшүнүктөрү: <em>грамматикалык форма, грамматикалык маани, грамматикалык категория.</em> Граммат. маани турмуш (болмуш) көрүнүштөрүнүн түрдүү карым-катышын (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, жөндөмө мүчөлөрдүн мааниси) же сөздөрдүн чоң тобунун жалпыланган маанисин туюнтат (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, бардык сын атоочтор заттын сынын, сыпатын, касиетин, белгисин билдирет). <abbr data-short="Граммат." data-full="Грамматикалык" data-extended="true">Грамматикалык</abbr> маанилерди туюнтуунун түрдүү жолдору бар: 1) аффикстер аркылуу; бул жол өзгөчө индевропа <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> түрк тилдеринде өрчүгөн (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, бала+нын - иликтин мүчөсү аркылуу, китеп+и - III жактын таандык мүчөсү аркылуу; 2) уңгудагы фонемалардын алмашуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (орус тил: теч+ёшь, тек+у; берег+у, береж+ёшь); 3) басым аркылуу (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, серб тилинде). Сөздүн формасын туюнтуунун эки түрдүү жолу бар: 1) синтездик жол - <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> маани сөзгө мүчөнүн жалганышы аркылуу берилет (үй+лөр, шаар+га); 2) аналитикалык жол - <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> маани сөзгө кызматчы сөздүн кошулуп айтылышы аркылуу берилет (өтө алыс, мал го, ат <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>). Бирдей же ар түрдүү <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> формалар аркылуу берилүүчү окшош <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> маанилер - <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> категория (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, заттын үч жактын бирине таандык экенин билдирүүчү жалпы маани таандык категориясы болот). Дүйнөдөгү тилдердин <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> категориялары сан жагынан да, аларды туюнтуу жолдору жагынан да бири бирине туура келе бербейт. <abbr data-short="Мис." data-full="Мисалы" data-extended="true">Мисалы</abbr>, орус, немис, түрк тилдери үчүн мүнөздүү жөндөмө категориясы француз тилинде жок. Славян тилдериндеги род категориясы түрк тилдерине мүнөздүү эмес. Кээ бир <abbr data-short="граммат." data-full="грамматикалык" data-extended="true">грамматикалык</abbr> категориялар бир тилде мүчө аркылуу, биринде кызматчы сөздөр аркылуу туюнтулат. <abbr data-short="Мис." data-full="Мисалы" data-extended="true">Мисалы</abbr>, таандык маанини туюнтуу кыргыз тилинде атайын мүчөлөр аркылуу ишке ашат (ат+ым, ат+ың), орус тилинде - иликтин мүчөсү аркылуу (право человек+а), француз, англис тилдеринде болсо предлог аркылуу берилет.</p><p>Ад.: Кыргыз тилинин грамматикасы (Морфология). Ф., 1974; <em>Мелъчук И. А.</em> Курс общей морфологии. М., 1997-2006. Т. 1-5; <em>Плунгян В. А.</em> Общая морфология: введение в проблематику. 3-е изд. М., 2009.</p>

[[Category:5-том,_401-500_бб]]