«МАРС» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАРС </strong>(<abbr data-short="астр." data-full="астрономиялык" data-extended="true">астрономиялык</abbr> белгиси сГ) - <em>Күн системасындагы. </em>планета. <abbr data-short="Физ." data-full="Физикалык" data-extended="true">Физикалык</abbr> мүнөздөмөсү <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> <em>Жер</em> тобундагы планеталарга кирет. Күнгө чейинки орт. аралыгы 227,9 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> <em>км</em> же 1,5 <em>а. б.;</em> Күндү айлануу мезгили 1,88 жыл, өз огунда айлануу мезгили 24,5 с, 37 <em>мин;</em> массасы 6,4-1023 <em>кг</em> (0,1 Жер массасындай), орт. тыгыздыгы 3,97 <em>г/см<sup>2</sup>,</em> орт. диаметри 6780 <em>км. </em>М-тын спектринде суу буусунун сызыктары байкалган. Атм. басымы - 0,007 атм-радан (700 <em>Па)</em> ашпайт, <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> болжол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Жер бетинен 40 <em>км</em> бийиктиктеги атм. басымы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирдей. Мындай төмөнкү атм. басымда суу суюк абалда болушу мүмкүн эмес, суу +50°С <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>да бууга айлангандыктан, буу, кар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> муз түрүндө болот. Спектрдик байкоонун жыйынтыгы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> М-тын атм-сы 95% көмүр кычкыл газынан, 3% азоттон, 1,5% аргондон <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 0,15% кычкылтектен турат. М-тын атм-сында сейрек булуттар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> тумандар кездешет. Аларды уюлдарынан тез-тез байкоого болот. Бетинде көптөгөн кратерлер, тоо кыркалары, чокулар ж. б. бар. М-тын эң бийик жери Олимп жанартоосу (28 <em>км).</em> 0. эле туш. жарым шарында Маринераер өрөөндөрү - тереңдиги 6 клгден ашык коньондор тармагы батыштан чыгышка 4000 <em>км</em> узундукта созулуп жатат. Планетанын бетинде дайыма чаңдуу туманды пайда кылган шамал болуп, кээде[[File:МАРС_1.jpg|thumb]] катуу шамалдан Марстын бүткүл бетин коюу чаң каптап, көрүнбөй калат. Бетинин <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы -ЮОдөн 0°Сге чейин өзгөрүп турат. Уюлдарында -125°Сге жакын. М-та Жердегидей эле жыл мезгилдери болуп турат <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> климаттык алкактарга (уюлдук, мелүүн, тропиктик) бөлүнөт. М. жылы 687 </p>
<p>жер суткасына барабар. Планетага окшош туура эмес формадагы табигый эки <em>(Фобос</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Деймос) жандоочусу бар. 1877-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> <abbr data-short="амер." data-full="америкалык" data-extended="true">америкалык</abbr> астроном А. Холл ачкан. Планетага жакын жайгашкандыктан, аларды байкоо кыйын. Ай кратерлери сыяктуу Марстын бетинде ЗООдөн ашык кратер байкалган. Алардын диаметри 3 клгден 180 кжге чейин жетет. Магнит талаасы Жердикинен 500 эсе начар. Анын уюлдуулугу Жердин магнит талаасынын уюлдуулугуна карама-каршы, <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> магнит уюлу планетанын <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> жарым шарында, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> уюлу - <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> жарым шарында жайгашкан. Перигелийде М. Жерге өтө жакындайт, <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> андан 54,7 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> к.идей аралыкта болот. Ар бир 15 же 17 жылда кайталануучу улуу тогошуу мезгилинде М-тын жаркырактыгы <em>Чолпондон</em> кийинки орунда болуп, асманда балбылдап көрүнөт. Марстын акыркы улуу тогошуулары 1971, 1988-жылдары байкалган. Мындан 1200 жыл мурун Жерге М-тан келип түшкөн метеоритке НАСА (АКШ) тарабынан жүргүзгөн изилдөөлөр <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> качандыр бир мезгилде анда жашоо болгон деп божомолдонот.</p>

[[Category:5-том,_201-300_бб]]