«МАЛАВИ» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАЛАВИ </strong>(англ. Malawi, чичевача Mala-wi), Малави Республикасы (Republic of Malawi, Dziko la Malawi) - Африканын <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- чыгышындагы өлкө. <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr>-чыгышынан Танзания, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгышынан, түштүгүнөн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- батышынан Мозамбик, батышынан Замбия</p>
<p>[[File:МАЛАВИ_1.jpg|thumb]]</p>
<p>
<abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет; Танзания <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек арасынын басымдуу бөлүгү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Мозамбик <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек арасынын жарымы Ньяса көлү (Малави) аркылуу өтөт. М. деңиз <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешпейт. <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr>-чыгышынан Танзания (Ньяса көлү аркылуу), <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгышынан, түштүгүнөн, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-батышынан Мозамбик (Ньяса көлү аркылуу) батышынан Замбия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аянты 118,5 мин <em>км<sup>г</sup>
</em> (анын 24,2 миң клг<sup>2</sup>ин Ньяса көлүнүн акваториясы ээлейт). Калкы 15,4 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2010). Борбору - Лилонгве. <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 3 провинцияга, алар</p>
<p>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)</p>
<table>
<tr>
<td>
<p>Провинциялары</p>
</td>
<td>
<p>Аянты, мин <em>км<sup>2</sup>
</em>
</p>
</td>
<td>
<p>Калкы, миң</p>
</td>
<td>
<p>
<abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p>
</td>
</tr>
<tr>
<td>
<p>Борбордук</p>
</td>
<td>
<p>35,6</p>
</td>
<td>
<p>5 992</p>
</td>
<td>
<p>Лилонгве</p>
</td>
</tr>
<tr>
<td>
<p>Түндүк</p>
</td>
<td>
<p>27,0</p>
</td>
<td>
<p>1 862</p>
</td>
<td>
<p>Мзузу</p>
</td>
</tr>
<tr>
<td>
<p>Түштүк</p>
</td>
<td>
<p>32,0</p>
</td>
<td>
<p>5 947</p>
</td>
<td>
<p>Блантайр</p>
</td>
</tr>
</table>
<p>өз ичинен 28 округга бөлүнөт. Акча бирдиги - малави квачасы.</p>
<p>М. - БУУнун (1964), Шериктештиктин (1964), Африка биримдигинин (1964; 2002-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> чейин Африка биримдиги уюму), ЭВФтин (1965), Эл аралык реконструкция <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүгүү банкынын (1965), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.</p>
<p>Мамлекеттик түзүлүшү. М. - унитардык мамлекет. Конституциясы 1994-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> кабыл алынган. Башкаруу формасы - </p>
<p>президенттик республика. Өкмөт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мамлекет башчысы - президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - эки палаталуу парламент (Улуттук чогулуш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Сенат). Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат. М-да көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Демокр. прогрессивдүү партия, М. Конгресс партиясы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Бириккен демокр. фронт.</p>
<p>Т а б и я т ы. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын аймагынын көпчүлүк бөлүгүн тоо ээлейт. Аймагы Чыгыш Африка рифт системасына кирген Ньяса көлүнүн грабенин жээктей меридиан багытында созулуп жатат. Өлкөнүн кыйла бөлүгүндө цоколдук денудациялык (басымдуу <abbr data-short="бийикт." data-full="бийиктиги" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">бийиктиги</abbr> 1000-1500 <em>м</em> болгон) бөксө тоолор кездешет. Батышында Ньика (<abbr data-short="бийикт." data-full="бийиктиги" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">бийиктиги</abbr> 2670 <em>мте</em> чейин), <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндө Випья ж. б. платолор, түштүгүндө Дедза тоолору (2198 <em>м)</em> орун алган. Калган бөлүгүндө тоо этектей түздүктөр, көл жээктей аккумуляциялык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> денудациялык түздүктөр созулуп жатат. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин аймагы Африка платформасынын <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- чыгыш бөлүгүнөн орун алган. Кен байлыктары: боксит, ниобий, фосфор кенташтары, сейрек жер элементтери, уран, никель, таш көмүр, рубин, сапфир ж. б. М. субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Өлкөнүн климатына Ньяса көлүнүн акваториясында пайда болгон аба массасынын таасири өтө зор. Эң жылуу айы - ноябрдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 20-27°С, эң суук айы - июлдуку 14-19°С. Жайы жаанчыл, кышы кургакчыл. Жаан-чачындын жылдык орт. өлчөмү 700 лгаден 2500 лглгге чейин рельефтин өзгөчөлүктөрүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньяса көлүнө алыс же жакын жайгашуусуна жараша өзгөрөт. Өлкөнүн аймагынын 90% ке жакын аянты Инди океанынын алабына кирет. Гидрогр. тармактары дээрлик бүт Ньяса көлү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланыштуу. Эң ири дарыясы - <em>Шире,</em> Ньяса көлүнөн башталып, Замбезиге оң тараптан куят. Башка дарыялары: <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Рукуру, Двангва, Буа, Лилонгве ж. б. Эң ири көлү - <em>Нъяса,</em> чондугу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Африкадагы 3-көл, өлкөдөгү тузсуз суунун негизги булагы, <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин</p>
<div class="imageCaption">[[File:МАЛАВИ_2.jpg|thumb|Тоо этегиндеги калктуу конуш.]]</div>
<p>
</p>
<p>[[File:МАЛАВИ_3.jpg|thumb]]МАЛАВИ</p>
<p>социалдык-<abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> өнүгүүсүндө мааниси зор. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндө тоонун кызыл, Лилонгве платосунда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өлкөнүн <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> бөлүгүндө кызыл-сары ферралит, ири дарыя өрөөндөрүндө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көл ойдундарында аллювий, тропиктик саз топурактар таралган. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын аймагынын 20% ке жакынын токой ээлейт; <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr> бөлүгүндө сезондуу нымдуу, калган аймагында жалбырагы күбүлмө кургакчыл токой басымдуу. Тоолоруна бийиктик, алкактуулук мүнөздүү; дениз денг. 2000 .иден жогору тоо-шалбаа ландшафты таралган. Өлкөнүн аймагынын 37% ин саванна, сейрек токой <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кылкандуу өсүмдүктөр ээлейт. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын жеринин 16% и коргоого алынган. Алардын ирилери: Ньики, Ливонде, Ленгве, Касунгу улуттук парктары, Нкота-Кота, Вваза-Марш резерваттары. ЮНЕСКОнун Табият <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr> мурасынын тизмесине Ньяса улуттук паркы (1984), аскаларга түшүрүлгөн сүрөттөр кирген.</p>
<p>К а л к ы. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын элинин басымдуу бөлүгүн (99%тен ашыгын) бантулар түзөт; <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 53,1%и малавилер, 1,1%и - ньякьюся, ндали, ламбья (түндүгүндө), 11% и - нгони (батышында <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="борб." data-full="борбордук" data-extended="true">борбордук</abbr> бөлүгүндө), 2,1% и - тонга (чыгышында), 18% иломве (<abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгышында), 14% и - яо</p>
<p>
</p>
<div class="imageCaption">[[File:МАЛАВИ_4.jpg|thumb|Блантайр шаарындагы көчөлөрдүн бири.]]</div>
<p>ж. б. Расмий тилдери - англис, чичева (чева) тилдери. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин калкынын 51%ке жакыны протестант деноминациясынын өкүлдөрү, 29% и католиктер, 13% ке жакыны мусулмандар. Орт. жыштыгы: 1 <em>км<sup>2</sup>
</em> жерге 163,3 киши (2010). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 50,2, аялдардыныкы - 51,6 жаш. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 адамга 39,7), өлүм-житим ЮООге 11,8 (жаш балдардын өлүмү өтө жогору, ЮООге 83,5). Шаар калкы 20% (2010). Ири шаарлары: Лилонгве, Влантайр, Маузу, Зомба.</p>
<p>Т а р ы х ы. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 1-миң жылдыкта М. аймагын банту тил тобундагы уруулар мекендеп, <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> элдер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ассимиляцияланган. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин азыркы аймагына 11-14-к-да нгони <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ваяо уруулары отурукташып, кийинчерээк алар өзүлөрүн малавилер деп аташып, Марави мамлекетин түзүшкөн. Марави өкмөтү коңшу элдер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> соода-сатык (балык, пил сөөгүн, темир буюмдарын сатышкан) иштерин жүргүзгөн. 18-к-да ич ара согуштардын натыйжасында Марави ыдырап, малавилер бир нече топторго (</p>
<p>ньянджалар, чевалар, мангаджалар ж. б.) бөлүнгөн. 19-к-дын 2-жарымында Ньяса көлүнүн аймагы Улуу Британия, Германия, Португалиянын талашына түшүп, акыры ал Улуу Британиянын Ньясаленд протектораты деп жарыяланган (1893-1907). Ушундан кийин өлкөдө англ. үстөмдүккө каршы улуттук-боштондук күрөш башталып, ал экинчи дүйнөлүк согуштан кийин күчөгөн. 1944-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> М-де түзүлгөн алгачкы саясий уюм - Африка улуттук конгресси (АУК) <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> калктын социалдык укуктарынын кеңейиши үчүн күрөшкөн. Родезия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньясаленд Федерациясынын (1953) жоюлушун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньясалендге эркиндик берүүнү талап кылган. 1961-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> августтагы шайлоодо М. конгресс партиясы (1959-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> түзүлгөн) бийликке келген. Ньясаленд 1963-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> декабрда Родезия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньясаленд Федерациясынан чыгып, 1964-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 6-июлда М. Британ шериктештигинин курамындагы көз карандысыз мамлекет, 1966-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> республика болуп жарыяланып, президенттикке X. К. Банда шайланган. 1966-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> жаңы конституциясы кабыл алынган. 1970-жылдан X. К. Банда өлкөнүн түбөлүк президенти деп жарыяланган. М. 1964- жылдан ООНго мүчө. 1980-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> экспорттук товарларга (тамеки, чай ж. б.) дүйнөлүк баанын түшүшү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> кризистен М. начарлаган. Инфляция, жумушсуздуктун өсүшү элдин нааразылыгын туудурган. 1993-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> өткөрүлгөн референдумдун жыйынтыгы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өлкөдө көп партиялуу система киргизилип, 1994-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> президенттикке Б. Мулузи шайланган. Анын өкмөтү Банданын <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> курсун уланткан, натыйжада элдер жакырланып, өлкө оор абалда калган. 2004-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> президенттикке шайланган Б. ва Мутарика коррупцияга каршы активдүү күрөш жүргүзүп, өлкөнүн а. ч-н көтөргөн.</p>
<p>Чарбасы. М. — дүйнөдөгү начар өнүккөн <abbr data-short="агр." data-full="агрардык" data-extended="true">агрардык</abbr> өлкөлөрдүн бири. Экспортко чыгарылган а. ч. продукциясы өлкөгө түшкөн валютанын 90% ин камсыз кылат. ИДПнин көлөмү 13,51 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> долларды (2010, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) 44,9, а. ч-ныкы 33,4, ө. ж. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> курулуштуку 21,7. Боксит, уран, таш көмүр, курулуш таштары ж. б. казылып алынат. 2006-ж 1,5 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с</em> электр энергиясы өндүрүлгөн. Анын көп-</p>
<div class="imageCaption">
<p>Малави акчасы - малави квачасы.</p>
</div>[[File:МАЛАВИ_5.jpg|thumb]][[File:МАЛАВИ_6.jpg|thumb]]<p> чүлүгүн Шире д-нда орун алган ГЭС каскаддары («Nkula Falls» 214 миң <em>кВт-с,</em> «Tedzani Falls» 66,35 миң <em>кВт-с,</em> «Kapichira» 64,8 миң <em>кВт-с) </em>
<abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 10% ин ТЭС өндүргөн. А. ч. сырьёсун кайра иштетүүчү (ун, тамеки, чай ж. б.), тамак-аш, жыгач иштетүү, жер семирткич ж. б. ө. ж. ишканалары иштейт. Экспорттук а. ч. продуктулары: тамеки, чай, бал камыш, жер жаңгак, пахта ж. б. Негизги азыктары - жүгөрү, маниок, картөшкө, жашылча-жемиш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тропик жемиштери. Эчки, кой; бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. 0. эле балык уулоо жүргүзүлөт. Автомобиль жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 28,4 миң <em>км</em> (2008; а. '/<sub>4</sub> бөлүгү асфальтталган), т. ж-нуку 0,797 <em>км.</em> Шире д-нда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ньяса көлүндө кеме жүрөт. Ири порттору: Чипока, Монки-Бей, Нкота-Кота, Чилумба. Сыртка тамеки, кант, чай ж. <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> ч. продуктуларын чыгарат. Негизги соода шериктештери: Германия, АКШ, Россия, ТАР, КЭР, Нидерланд, Танзания ж. б.</p>
<div class="imageCaption">[[File:МАЛАВИ_7.jpg|thumb|Лилонгведеги тамеки сорттоо.]]</div>
<p>Маданияты. Билим берүү милдеттүү акысыз 8 жылдык башталгыч, 4 жылдык орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 4 жылдык жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 71,8% (2008). М. <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и (1964), Мзузудагы <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr> (1999), М. улуттук архиви (1947), Улуттук китепканасы (1968), М. музейи (1959) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> бир нече <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>- изилдөө мекемелери бар. Англис тилинде «Тйе ПаИу Т1тез», «Ма1а\¥1 Сгоуегптеп! СагеНе», англис <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чичева тилинде «Тйе Ма1а%п Хелуз», «Тйе Айлкап», «ТЫз 1з Ма1а\ү1» ж. б. гезит-журналдары чыгат. Радиоуктуруусу 1964-жылдан, телекөрсөтүүсү 1969-жылдан, улуттук маалымат агенттиги 1966-жылдан иштейт.</p>
<p>М. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы англис тилинде өнүгүүдө. Алгачкы чыгармалары агартуучулук мүнөздө: 1960-жылдардын ортосунда улуттук поэзия, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> прозада жанрындагы тарыхый чыгармалар жаралган.</p>
<p>20-к-дын орто ченинен М-де <em>модернизм</em> стилиндеги курулуштар салына баштаган (Зомбадагы Парламенттин имараты, 1957).</p>
<p>Профессионалдык сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунда жыгач, таш, зер буюмдарды жасоо ж. б. өнүгүүдө.</p>
<p>Музыкасы <em>малави,</em> нгони, яо, макуа ж. б. элдердин салттары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> батыш музыкасынын таасиринде өнүкөн.</p>
<p>Ад.: Малави//Большая российская энциклопедия. Т. 18. М., 2011; Малави//Географиялык энциклопедиялык сөздүк. Ф., 1987; Малави//Всё о странах мира, Санкт-Петербург, 2006.</p>

[[Category:5-том,_101-200_бб]]