«МАГМА» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАГМА </strong>(<abbr data-short="гр." data-full="грекче" data-extended="true">грекче</abbr> та^ша - коюу май) - Жердин терең бөлүгүндө пайда болуп, балкып турган ысык масса; ар кандай <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> элементтерден турган татаал эринди. Курамы негизинен силикаттан туруп, анда суу буулары, күкүрттүү суутек, метан сыяктуу газдар, фосфор, хлор, фтор ж. б-да кездешет. Кээде силикатсыз жегич-карбонаттуу же сульфиддүү түрлөрү кездешет (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Чыгыш Африкадагы жанар тоолор). Жер кыртышын жиреп чыгып, сууганда М. тектери пайда болот. Эгерде жер бетине көтөрүлүп чыкса, <em>лава</em>
</p>
<p>
</p>
<div class="imageCaption">[[File:МАГМА_1.jpg|thumb|Гранит магмасы жайгашкан жер кыртышынын схемалык кесилиши (А. Е. Ферсман боюнча).]]</div>
<p>түрүндө агат, жанартоо өзөктөрүндө экструзияларды пайда кылат же майда бөлүкчөлөр түрүндө газ <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге жер бетине атылып чыгып, туфтарды түзүүгө катышат. М.' жер бетине жетпей тереңде сууса түрдүү формадагы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өлчөмдөгү интрузияларга айланат. М. жалпысынан негиздүү (базальт) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> к ы ч к ы лД У У (гранит) болуп бөлүнөт. Базальттын курамында 40-55% 8Ю<sub>2</sub>, магний, темир, кальций</p>
<p>кездешет. Гранитте 8Ю<sub>2</sub> 65-78% ке жетет. Жегич металлдар көп санда жолугат. <abbr data-short="Физ." data-full="Физикалык" data-extended="true">Физикалык</abbr> касиеттери курамына көз каранды. <abbr data-short="Темп-ра" data-full="Температура" data-extended="true">Температура</abbr>сы 900- 1200°С. Ар кандай тереңдикте, түрдүү геол. мезгилдерде пайда болгондуктан, орун алуу тартиби, формасы да түрдүүчө. М. жер түпкүрүнүн кайсы бир бөлүгүндө <abbr data-short="тектон." data-full="тектоникалык" data-extended="true">тектоникалык</abbr> кыймылдардын тийгизген таасиринен, радиоактивдүү элементтердин ажырап бөлүнүшүнөн, ар кандай <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> реакциялардан, тереңдикте <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>нын көтөрүлүшүнөн, басымдын төмөндөшүнөн, <abbr data-short="физ." data-full="физикалык" data-extended="true">физикалык</abbr>-<abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> тең салмактуулуктун өзгөрүшүнөн, заттардын эриши <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> суюлушунан пайда болот. Курамындагы суу буулары, газдар магманы кыймылга келтирип, ал тереңдиктеги боштуктарды, терең жаракаларды толтурат. Акырындык <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> сууп, муздап, катуу түргө өтөт. Буга чейин бир топ өзгөрүүлөргө дуушар болуп, дифференциация процесси жүрөт. Суюк абалда оор элементтер чөгүп, жеңилдери жогору көтөрүлөт. Сууганда түрдүү курамдагы кристаллдуу массага айланат. Үстүнкү бөлүгүндө жегич металлдар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кремнийден турган кычкыл тектер, асты жагында кальций, магний, темир элементтерине бай негиздүү тектер кристаллдашат. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын кристаллдашуу мезгилинде хромит, платина, титан, никель, апатит ж. б. кендер пайда болот. Вольфрам, калай, молибден, сейрек <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чачыранды кендер гранит интрузиясы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>, ал эми халькофилдик элементтер базальт, хром, алмаз ультранегиздүү магма <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышкан. М. тоо тектери (гранит, диорит, сиенит, базальт, туф ж. б.) эң негизги курулуш материалы болуп эсептелет.</p>
<p>■Ад.: Магматические горные породы. М., 1983-1984. Т. 1-2; <em>Шкодзинский В. С.</em> Фазовая эволюция магм и петрогенезис. М., 1985.</p>

[[Category:5-том,_101-200_бб]]