«ЛИТВА (уландысы)» барагынын кодун көрүү

<p>
<strong data-text-type="type_1_article_title">101-БЕТ, 2-БӨЛҮК</strong> иштетүү, женил <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тамак-аш ө. ж. ишканалары. Л-нын отун ресурстары дээрлик жок (бир аз гана чым-көң өндүрөт); табигый газды <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> нефтини Россиядан алат. Мажейкяй ш-ндагы нефть ажыратуу <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>у - Балтика бою өлкөлөрүндөгү жалгыз ишкана. 2008-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 13,9 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> <em>кВт-с</em> электр энергиясы өндүрүлгөн (ички муктаждыкты толук камсыз кылат). Нямунас д-нда Каунас ГЭСи, Круонис гидроаккумуляция станциясы курулган. Машина куруу ө. ж-нын негизги тармактары - станок куруу, ө. ж. жабдуулары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> приборлор, электр-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> электроника ө. ж. ишканалары. Станок куруу ө. ж. жыгач иштетүүчү станокторду <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жабдууларды, фрезалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сайкалдоочу станокторду чыгарат. Тамак-аш ө. ж. үчүн жабдууларды (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> товар таңгактоочу, суюк тамак-аш продуктуларын кайра иштеп чыгаруучу технол. жабдуулар), жылыткыч казан, вентиляция жабдууларын, ө. ж-лык электр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> газ мештерин, лазердик, <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr>, ченегич <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> оптикалык приборлорду, муздаткыч, телевизор, компьютер <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> аларга тетиктерди даярдоочу ишканалары бар. Машина куруу <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>унун базасында Россиянын микроавтобустарын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жүк ташуучу ГАЗ жеңил автомобилдерин кураштыруу ишканасы иштейт. Литва-Беларуссия биргелешкен «МАЗ-Балтия» ишканасы оор жүк ташуучу автомобилдерди кураштырат. Клайпеда - кеме куруу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ремонттоо борбору. Металл иштетуү ө. ж. өнүккөн. <abbr data-short="Хим." data-full="Химиялык" data-extended="true">Химиялык</abbr> ө. ж. азот-фосфат жер семирткичтерин, желим, сыр, ө. ж. газын, пластмасса, жасалма була, косметика продукцияларын ж. б., жыгач иштетүү ө. ж. жыгач материалдарын, эмерек, кагаз, картон чыгарат. Цемент, бетон <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> темир-бетон, кыш, карапа такта ж. б. даярдайт. Женил ө. ж-нан кебез-кездеме, жүн, кендир, тор кездемелерди чыгаруучу ишканалары иштейт. Көркөм промысели (янтардан, карападан буюм жасоо, жыгач оймо-чиймелеп кооздоо, булгаарыга наар салуу ж. б.) өнүккөн. Тамак-аш ө. ж. эт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сүт продуктуларын өндүрүүгө адистешкен; <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> кант, кондитер <abbr data-short="ф-ка" data-full="фабрика" data-extended="true">фабрика</abbr>лары, пиво, алкоголь продукцияларын (арак, бренди, ликёр, настойка) чыгаруучу <abbr data-short="з-д" data-full="завод" data-extended="true">завод</abbr>дору бар.</p>
<p>Өлкө а. ч. продуктулары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзүн толук камсыз кылат. Чарбаларынын жалпы саны 230 миңден ашык, анын 60%тен ашыгы - чакан (5 гага чейинкилер) үй-булөлүк фермалар. А. ч-га жарактуу жеринин аянты 3,5 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> <em>га</em> (өлкөнүн аянтынын ’7<sub>2</sub>и), анын 84% и айдоо жер, 14%тен ашыгы шалбаа <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жайыт, 2%тейи көп жылдык өсүмдүктөр. Өсүмдүк өстүрүүчулук <abbr data-short="агр." data-full="агрардык" data-extended="true">агрардык</abbr> продукция наркынын 57,6% ин түзөт (2008). Мал чарбасы үчүн тоют өндүрүүнүн мааниси зор. Дан эгиндерин (негизинен күздүк буудай, арпа), картөшкө, жашылча, кант кызылча, мөмө-жемиш, чанактуулар, зыгыр ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасы сүт-эт багытындагы уй, бекондук чочко, үй канаттууларын асыроого адистешкен. Токой чарбасы өнүгүүдө.</p>[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_1.jpg|thumb]][[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_2.jpg|thumb]]<div class="imageCaption">
<p>Литва акчасы - лит.</p>
</div>
<p>Транспорттук тейлөө, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> соода, банк-кредиттик сектор, байланыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> телекоммуникация, туристтик бизнес жолго коюлган. Вильнюс фонд биржасы иштейт. Туризм, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> маданий-таанып билүү (борборлору - Вильнюс, Каунас), курорттук-ден соолукту чындоо (Паланга, Друскининкай ж. б.) өнүккөн. 2008-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Л-га 4,5 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> турист келген. Мейманкана чарбасы, ресторан бизнеси <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> аларга байланыштуу тейлөөлөр өнүккөн.</p>
<p>Л-нын транспорттук тармагы Чыгыш - Ватыш (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Россиянын Калининград обл. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Туш. - <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> (<abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Европаны Балтия, Скандинавия өлкөлөрү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланыштырат) багыттарында транзиттик йсүк <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жүргүнчү ташыйт. Жүктүн 50% ке жакыны автомобиль, 45%тен ашыгы т. ж., 5%тен ашыгы суу жолдору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ташылат. Жүргүнчү ташуунун 98% и автомобиль транспортуна туура келет. Автомобиль жблунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 81 миң <em>км.</em> Л. аркылуу эл аралык маанидеги - Варшава (Полыпа) - Каунас - Рига (Латвия) - Таллин (Эстония), Минск (Беларуссия) - Вильнюс - Мариямполе - Калининград (Россия), Псков (Россия) - Рига - Калининград - Варшава ж. б. автомагистралдары өтөт. Т. ж-нун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 1746 <em>км,</em> анын 122 <em>кми</em> электрлештирилген (2009). Негизги т. ж-дору: Санкт-Петербург (Россия) - Даугавпилс (Латвия) - Вильнюс - Варшава (Полыпа), Минск - Вильнюс - Каунас - Калининград, Рига - Шяуляй - Вильнюс - Барановичи (Беларуссия). Деңиз соода флоту 45 кемени камтыйт, анын бсы чет өлкөлүк кеме ээлерине таандык; 28 кеме башка </p>
<p>өлкөлөрдүн желеги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жүрөт. Жалгыз деңиз порту - Клайпеда. Ички суу жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 441 <em>км-, </em>кеме Нямунас д. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын куймасы - Нярис д-нда, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> Тракайс көлүндө жүрөт. Нефть куурларынын <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 500 <em>км.</em> Вильнюс, Каунас, Паланга ш-нда эл аралык аэропорттору бар.</p>
<p>Экспорттун ‘Дин нефть продуктулары түзөт; <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> сыртка машина <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жабдуулар, тамакаш, химия, жеңил ө. ж. продукциялары, жыгач <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> андан жасалган буюмдар чыгарылат. Сырттан нефть <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> нефть продуктулары, минералдык сырьё, машина куруу, химия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жеңил ө. ж. продукцияларын сатып алат. Ири соода шериктери: Россия, Латвия, Германия, Полыпа, Эстония, Улуу Вритания, Нидерланд.</p>
<p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Билим берүү. </strong>==
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбиялоону, 4 жылдык башталгыч, 6 жылдык базалык (толук эмес орто мектеп), 2 жылдык толук, орто, кесиптик орто (3 жылдык - кесип алуу үчүн, 4 жылдык толук орто билим <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> квалификация алуу үчүн) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. Окутуу <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> мекемелерде акысыз. Калктын сабаттуулугу 99,7%ти (15 жаштан жогору) түзөт. 48 ЖОЖ (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 31 <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr>, 17 менчик) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> мекемелери, Л. ИА, ири музейлери (улуттук, янтарь ж. б.) китепканалары бар.</p>
<p>
====<strong data-text-type="type_2_section_header">Массалык-маалымат каражаттары. </strong>==
==
Жалпы элдик ири гезиттери: «Ые1пуо8 гуЬаз», «ЕезрпЬИка», «Каипо &lt;Пепа» <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> орус тилинде: «Экспресс-неделя», «Обзор», «Литовский курьер» ж. б.; «Уе1&lt;1аз», «Сууешшо Ьибаз», «ТУ ап!епа» ж. б. у. с. журналдары бар. Радиоуктуруусу 1926-жылдан, телекөрсөтүү 1957-жылдан иштейт. 48 радиостанцияж-а «ЬТУ», «ЬТУ-2» <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> телеканалдары, «М 1», «М 1+» ж. б. менчик радиостанциялары, «ТУ 3», «ВТУ», «ШК» ж. б. менчик телеканалдары бар. Улуттук маалымат агенттиги (1920-жылдан) ж. б. агенттиктер иштейт.</p>
<p>
====<strong data-text-type="type_2_section_header">Адабияты. </strong>==
==
Л-нын алгачкы жазма эстеликтери 14-17-к-да орус (белорус), латын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> поляк тилдеринде жаралган. 17-18-к-да латын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> поляк тилиндеги <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr> <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> катар - Л. тилиндеги чыгармалар жаралган, алардын эң маанилүүсү К. Донелайтистин «Жыл мезгилдери» (1760- 75-ж. чен, 1818-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> жарыкка чыккан). 19-к-дын 1-жарымындаС. Валюнас, А. Клемантис, Д. Пошка, С. Станявичюс, С. Даукантас ж. б. акындар Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ын өнүктүргөн. Л. лирикасынын баштоочусу катары А. Страздас («Жарандык жана диний» ырлар жыйнагы, 1814), Л. көркөм прозасынын негиздөөчүсү деп М. Валанчюс («Балдар үчүн китеп», «Чондор үчүн китеп», экөө тең 1860, «Палангалык Юзе», 1869) эсептелет, А. БаранауСкастын «Аникщяй токою» лирикалык поэмасы (1860-61) - Л. романтикалык поэзиясынын төл башы. 19-20-к-дын биринчи Л. романы В. Петаристин «Альгимантас» романы жарыкка чыккан (1904), драматургия пайда болгон (Кетуракис, «Америка мончодо» комедиясы, 1895). Биринчи Л. Респ-касынын мезгилинде (1918-40) <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка авангардизм идеялары кирет, бирок элдик ыр салттары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> терең байланышты сактап калган. Модернизм <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында неоромантизм өзгөчө таасирлүү болгон. 20-к-дын 1-жарымындагы Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> символизм (Ю. Балтруштайтис, Ф. Кирши), футуризм (К. Банкикс, П. Тарулис), экспрессионизм (Г. Радускас, Ю. Савщикс) нугунда өнүккөн. Реалисттик багыт прозада өзгөчө өрүш алган (А. Венуалис, М. Пячкаускайте, П. П. Оринтайте). <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ында (1940-90) негизинен <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> реализм үстөмдүк кылган: А. Гудайтис-Гузявичюс («Уста Иснотастын чындыгы», 1-2-бөлүк, 1948-49), Ю. Балтушис («Сатылган жылдар», 1-2-бөлүк, 1957-69), А. Беляускас ж. б. жазуучулардын романдары. 1960-70-жылдары Л. адтына жазуучулардын лирикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> психол. салттарды уланткан жаңы муун келген: И. Мерастын «Тең чыгуу тез бүтөт» (1963) романы; Ю. Апутис, М. Слуцкис, С. Шадонис ж. б-дын новеллалары. <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true">Советтик</abbr> мезгилдеги Л. поэзиясына идеол. багыттуулук <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> пафос мүнөздүү (Э. Межелайтис, Т. Тильватис, А. Йиникас ж. б. 1950- жылдардын ортосунан неоромантизм кайра жанданса (Ю. Марцинкявичюс, Я. Дягутит, А. Макдонис, Й. Стрелкунас), 1960-70-жылдарда модернисттик поэзия өрүш алган (Т. Венцлова, В. Миколайтис-Путинас, А. Венуолис ж. б.). 20-к-дын 2-жарымында драматургиянын ири өкүлү Ю. Грушас тарыхый драмаларды («ГеркусМантас», 1952; «БарбораРадвилайте», 1971; «Швитригайла», 1975) жараткан. 0. эле Ю. Глинкис («Грастын үйлөрү», 1970; «Тараза жылдыз», 1977), Г. Грауяскас, М. Ивашкявичюс, Г. Кунчюс, К. Остраускас, К. Сай ж. б. драматургдардын <abbr data-short="чыг-лыг" data-full="чыгармачылыг" data-extended="true">чыгармачылыг</abbr>ы кеңири белгилүү болгон. 2-дүйнөлүк согуш учурунда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> согуштан кийин көп акын-жазуучулар Германияга, ал жактан Австралия, АКШ, Улуу Британияга эмиграцияга кетишкен. Улуу муундагы жазуучуларга (Й. Айстис, Б. Браздджёнис, А. Вайчюлайтис, Ф. Кирша, В. Креве, И. Шейнюс) өткөндү сагынуу, неоромантизм мүнөздүү болсо, орто муундагылар (К. Брадунас, М. Катилишкис, Ю. Кекштас, Г. Нагис, А. Ника-Нилилюнс, Б. Пукялявичют) экзистенциализм багытындагы <abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true">философиялык</abbr> прозаны улантышкан. Кичүү муундан А. Шкем, «Ак кепин» (1954) романын модернизм багытында жаратса, Люне Сутем, А. Мацкус, Ю. Мачюнас, Й. Мякас йостмодернистик багытта ырларды.жазышкан. Эмиграцияда төрөлгөн жазуучулар И. Мачюлите-Гуилфорд, А. Шилейк <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> акын Р. Филип ж. б. чыгармаларын англис тилинде жазышат. 1990-жылдардагы Л. прозасына фантасмагормониялуулук мүнөздүү (И. Скаблаускайте, Г. Береснявичюс, </p>
<p>Д. Кайокас), <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> тоталитардык режимди постмодернизмге таандык ирония <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гротеск <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> сүрөттөгөн романдар (Ю. Кунчинас, Р. Гавялис [«Вильнюстук покер», 1989; «Жаш адамдын мемуары», 1991], Ю. Иванускайте («Мастан жана жамгыр», 1993), Ю. Эрлицкас («Китеп», 1996; «Литва тарыхы», 2000), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> М. Ивашкявичюс, С. Т. Кондротас, В. Юкнайтенин чыгармалары пайда болду. 20-21-к-да документалдык стилдеги чыгармалар жаралган (Юкнайте, «Өзундү үнүндөн таануу», 2002). 3. Чяпайте, У. Барускайте, Д. Язукявичюте феминистик тематикага кайрылган. Заманбап прозада жан дүйнөнү ачып берген очерктик стилге умтулуу байкалууда; эссе жанры өрүш алууда. 20-к-дын аягы - 21-к-дын башында Л. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы адам <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жаратылыштын байланыш мотиви, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> неоромантизмдин салттарын сактаган постмодернизм багытына көңүл бурууда. Орус тилиндеги <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы да өнүгүүдө.</p>
<p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Архитектура жана сүрөт искусствосу. </strong>==

Л. аймагындагы алгачкы <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr> эстеликтери палеолиттин акыры, мезолит, айрыкча неолит (<abbr data-short="б. з. ч." data-full="биздин заманга чейинки" data-extended="true">биздин заманга чейинки</abbr> 4-миң жылдыктын ортосу, 2-миң жылдык) дооруна таандык. 1-миң жылдыкта чыңдалган калктуу конуштар - пилякальнистер пайда болуп,</p>
<p>
</p>
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_3.jpg|thumb|Ыйык Екатерина костёлу. Вильнюс. 17-18-к.]]</div>
<p>көбү 9-12-к-да феодалдардын жыгач сепилдерине айланган. 13-14-к-да жыгач <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таш замоктор курулган. Л-да айрыкча 15-к-да шаар куруу тез өнүгөт (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Каунастагы Перкуностун үйү, 15- 16-к.). 16-к-да Л. <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <em>Кайра жаралуу</em> доорунун көркөм <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ына эриш-аркак өнүккөн. Анын үлгүсүндөгү турак үйлөр, чиркөөлөр, сепилдер коргонууга ыңгайланып салынган (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Шяуляйдагы Ыйык Пётр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Павел чиркөөсү, 1595-1625). 17-18-к-да <em>барокко</em> стилинде католик чиркөөлөрү, ак сарайлар курулган. 18-к-дын акырынан классицизм принциптери тарай баштап (Каунастагы мунара, 1777-80 <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ратуша, 1786-99). Шаар курулушу кеңири кулач жайып, орус адистери Вильнюс, Каунас, Шяуляй ш-н долбоорлоого <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> курууга катышкан. 19- к-дын 2-жарымы - 20-к-дын башында Л. архрасында эклектизм (Бяздонистеги «Миндоза» вилласы, 20-к-дын башы) басымдуулук кылган,</p>
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_4.jpg|thumb|Вильнюстагы Филармониянын имараты.]]</div>
<p>
</p>
<p>
<abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> неоренессанс (Таурагедеги замок, 1847- 64), неоготика (Рокишкистеги костёлдор, 1868- 83), соңку классицизм (Вильнюстагы филармониянын имараты, 1899-1902), необарокко (Каунастагы <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> театрдын имараты, 1890-92) стилдери да өнүккөн. 1900-30-жылдарда модерн стили өрүш алган (Вильнюстагы Вилейшистер ак сарайы, 1904-06 ж. б.). 1945-жылдан кийин шаарлар калыбына келтирилип, жаңы посёлкалар курулган. 1950-60-жылдары <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> неоклассицизм стилинде курулган үйлөр пайда болгон (Окумуштуулар үйү, 1950; Улуттук китепкана, 1963, экөө тең - Вильнюста). 1959-жылдан ири панелдүү курулуш кеңири кулач жайган. 1960- 80-ж. Вильнюс, Каунас, Клайпеда ж. б. шаарларда жаңы турак үйлөр тургузулган (арх-торлор Касперавичене, В. Чеканаускас, В. Бредикис ж. б.). Л. архитекторлорунун долбоорлору <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> СССРдин Ташкент, Минск, Ростов-на-Дону ж. б. шаарларында курулуштар жүргүзүлгөн. 1990-2000-жылдарда Пакальняй кыш. Ыйык Троица костёлу, Палангадагы Ивердик Кудай Эне иконасынын урматындагы чиркөө (2000-02), Клайпедада Покров-Николь чиркөөсү (2000-05), Каунастагы «1000» Ишкер борбору (2008) ж. б.</p>
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_5.jpg|thumb|М. К. Чюрлёнис <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Улуттук көркөм сүрөт музейинин имараты. 1930-36. Каунас. Архитектор В. Дубенецкис.]]</div>
<p>
</p>
<p>курулган. Л. <abbr data-short="арх. Союзу" data-full="архитекторлор Союзу" data-extended="true">архитекторлор Союзу</abbr> 1945-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> негизделген. Л. аймагынан адамдардын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айбанаттардын неолит дооруна таандык тулкулары, жыгач скульптуралар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> карапа буюмдар табылган. О. кылымда сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунун Батыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Европанын <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өз<sup>г</sup> ара тыгыз байланышта өнүгүп, диний <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жарандык тематикадагы живопись таралган. 16-к-дын 1-жарымынан китеп басып чыгаруунун башталышы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ксилография пайда болгон. 20-к-дын башындагы Л. <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунда М. К. Чюрлёниске өзгөчө орун таандык. Көп Л. сүрөтчүлөрү СанктПетербургдан, Москвадан таалим алган. Реалисттик <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>нун өнүгүшүнө Каунас көркөм сүрөт мектебинин (1922-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> негизделген) окуучуларынын «Көз карандысыз сүрөтчүлөр коому», «Арс» ж. б. бирикмелери(1930-жылдардауюшулган) чоң роль ойногон. Согуштан кийинки жылдарда тарыхый <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жанрдык живопись (С. Вейверите, В. Дилка ж. б.), пейзаж (В. Гячас, Й. Шважас ж. б.), портрет (А. Гудайтис, П. Стаускас ж. б.) <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су өнүккөн. 1960-70- жылдары сүрөтчүлөр В. Кисараускас, абстракционисттер В. Жилюс, К. Зимблите, Л. Катинас; скульпторлор Т. Валайтис, В. Вилжюнас; 1980-жылдары - скульпторлор Г. Каралюс, С. Кузма, П. Мазурас, М. Навакас, В. Урбанавичюс, К. Ярошевайте; живописчилер В. Жукас, Ш. Шаушка, Р. Шлицис; графикчи М. Вилутистер таанымал болушкан. Л. сүрөтчүлөр союзу 1951-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> түзүлгөн.</p>
<p>

==<strong data-text-type="type_2_section_header">Музыкасы. </strong>==
Л. элинин <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ы байыркы классикалык салт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> фольклордун негизинде калыптанган. Эмоциялуу, токтоо элдик ырлар диатоникалык маанайда ырдалат. Көп үндүү музыка - сутартинес бөтөнчө кызык. Элдик аспаптары: үйлөмө - рагас (мүйүз), даудитес (узун түтүк), скудучяй (көп өзөктүү флейта), лумздялис (сыбызгы флейта), бирбине; канклес - чертме; скрабалай - урма ж. б. 14-к-дан костёлдордо, соборлордо органдар орнотулуп, анда ойноого <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хорго зор көңүл бурулган. 1667-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Ж. Ляуксминастын «Музыкалык искво жана практика» деген туңгуч окуу китеби жарык көргөн. 17-к-да князь сарайында итал. опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет труппасы, оркестр болгон. 18- 19-к-да ак сарай театрларында опералар коюлган. Аспаптык музыка өнүккөн (М. Казимир Огиньский). 1840-58-ж. поляк <abbr data-short="комп." data-full="композитор" data-extended="true">композитор</abbr> С. Монюшко Л-да иштеп, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ка кыйла таасир тийгизген. Элдик хор кеңири кулач жайган (уюштуруучулар - С. Шимкус, А. Ясенаускас, Ю. Неймонтас, В. Видунас). 1906-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> «Вильняус канклес» коомунун күчү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туңгуч улуттук опера М. Петраускастын «Бируте» операсы коюлган. М. К. Чюрлёнис, Ю. Карнавичюс, Ю. Груодис, С. Шимкус ж. б. сыяктуу классиктер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирдикте органчы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> педагог Ю. Науялис, хор дирижёру Ч. Саснаускас, М. Петраускастар Л. профессионал музыкасына негиз салган. 1919-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Вильнодо <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr> оркестр түзүлгөн. 1920-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста опера театры (1998-жылдан Литва опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры) ачылып, 1948- жылдан Вильнюска которулган. 1956-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста карийон музыкасынын концерттери, М. К. Чюрлёнис <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true">атындагы</abbr> Эл аралык пианисттер конкурсу (1965, Вильнюс) өтүп турат. 1968-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> СССРде орган музыкасынын биринчи Эл аралык конкурсу (Вильнюс, Каунас) өткөн. «Клайпеда музыка жазы» (1976-жылдан), «Вильнюс фестивалы» (1977-жылдан), «8а1үе шизхса» рождестволук (2004-жылдан), «Музыкалык өзгө-. рүүлөр» заманбап музыка (2005-жылдан, экөө тең Клайпедада), И. С. Вах музыкасы (2007, Вильнюс) ж. б. көптөгөн <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> фестивалдар өткөрүлөт. Л. композиторлор союзу 1948-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> уюшулган.</p>
<p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Балети. </strong>==
Л-да профессионал балетинин өнүгүшү 17-к-да башталган. 1785-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Вильнодо ачылган шаардык театрда туруктуу балет труппасы болгон эмес, бирок артисттердин күчү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> балет оюндары коюлуп келген («Ойцоведеги үйлөнүү тою», Я. Стефани, 1858). 19-к-да Вильнодо гастролго келген чет өлкөлүк артисттер оюн көрсөтүшкөн. 20-к-дагы балет <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>сунун өнүгүшү</p>
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_6.jpg|thumb|А. Шандеровастын «Дездомона» балетинен бир көрүнүш. Литва опера <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет театры.]]</div>
<p>О. Дубенецкененин ишмердигине байланыштуу. Ал 1921-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста балет студиясын ачкан. 1924-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаска чакырылган П. Н. Петров бир нече балет койгон (1925, Л. Делиба «Коппелия»; 1927, П. И. Чайковский «Ак куу көлү» ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балет студиясын жетектеген. 1928-30-ж. Каунаста В. А. Караллинин студиясы иштеген. 1931-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> театрдын труппасына орус балетинин чеберлери чакырылган. 1948-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> театр Вильнюска которулуп, анда хореограф Ф. В. Лопухов, М. Л. Сатуновский иштеген. Заманбап темадагы биринчи литва балётин В. Гривицкас койгон. 20-к-дын 30-жылдарынын акырында классикалык мектептин, улуттук салттардын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> заманбап бий техникасынын айкалышуусу хореографтар Э. Букайтистин («Эгле - жыландар ханышасы», Э. Бальсис, 1976), В. Браздилистин («Коппелия», Л. Делиба, 1983), Ю. </p>
<p>Сморигинастын («Макбет», И. О. Балакаускас, 1989), Э. Домейкинин <abbr data-short="чыг-лыг" data-full="чыгармачылыг" data-extended="true">чыгармачылыг</abbr>ынан көрүнөт.</p>
<p>20-21-к-дын чегинде Л. балетинин өнүгүшүнө В. Васильев, Б. Я. Эйфман, А. 0. Ратманский, К. Симонов, А. Анастос салым кошту. Балет спектаклдери Каунас (1948-жылдан) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Клайпеда (1989-жылдан) <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> театрларында <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Вильнюстагы менчик театрларда («Вильнюс балети», 1999; «Көркөм академиянын бий театры», 2000) коюлат. Балет <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>суна Г. Сакалаускайте, Л. Ашкеловичюте, Р. Миндерис, В. Кужма, И. Катакинас, П. Скирмантас, И. Валейкайте, И. Цибулските ж. б. салым кошкон. Заманбап бий 1939-жылдан өнүгүүдө. 1969-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Каунаста «Соната» бий ансамбли, 1980-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> «Аура» заманбап бий студиясы уюшулган. 0. эле бир нече бий коллективдери бар. Эл аралык «Жаңы балтика бийи» фестивалы өткөрүлүп турат.</p>
<p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Киносу.</strong>==
 Вильнодо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ковнодо 1905-жылдан туруктуу кинотеатрлар иштей баштаган. Туңгуч документалдуу фильмди 1909-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> оператор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> реж. В. А. Старевич тарткан («Немандын боюнда»). 1920-жылдары операторлор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> режиссёрлор (С. Уздонас, С. Вайналавичюс, А. Жибас ж. б.) хроникалык фильмдерди жараткан. Л. киностудиясынын өз алдынча тарткан биринчи толук метраждуу фильми - В. Микалаускастын балдарга арналган «Көгүлтүр горизонт» киносу. Төрт новелладан турган «Тирүү баатырлар» (4 режиссёр койгон) фильми Л. киносун чет элге белгилүү кылды (Литва ССРинин <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> сыйл., 1960; Карлова-Вары ЭКФтин сыйл.). 1960-70-жылдары Л. киносунун өрүш алган учуру болду. 1970-80-жылдардын чегинде муундардын алмашуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жаш режиссёрлор активдүү түрдө улуттук <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка кайрыла башташты: Г. Лукшас - «Менин балалыгымдын күзү» (Ю. Апутистин «Теофиль» новелласы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1978), «Жай күздө бүтөт» (Р. Гранаускас <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1982), А. Пуйпа - «Шайтан урук» (П. Цвиркинин новеллалары <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1980), «Аял жана анын төрт эркеги» (1984), «Түбөлүктүү жаркыроо» (Р. Шавялистин «Өчпөгөн жарык» повести <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1987) ж. б. 1980-жылдары Жалак Явичюстун - «Кечирип коюңузчу» (1983), «Тозоктогу жекшемби» (1988, Грикявичюс <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Квирикашвилинин катышуусу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr>), Вабаластын «Атлантика океанынын үстүнөн учуп өтүү» (1983); Р. Банионистин «Менин кичинекей жубайым» (1985), «Сенин жүзүң жадымда жок» (1988); Р. Лилейкистин «Мен бармын» (1989) фильмдери олуттуу окуялардан болуп калды. 1990-жылдарда кинолордун чыгарылышы кыскартылып, көптөгөн жеке менчик студиялар пайда болду. Көркөм киносунда маанилүү орунду Г. Лукшастын «Жыландын карашы» (1990), «Жердин жолоочулары» (1991), «Айлуу Литва» (1997) ж. б. тарыхый фильмдери ээледи. Реж. А. Пуйпанын «Таж-Махалга чейинки билет» («Фабийонас» Шавялистин аңгемеси <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1990), «Карышкыр тишинен тизилген шуру» (Л. Гутаускастын романы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>, 1997) ж. б. фильмдери улуттук <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ка өзгөчө көз карашы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кеңири белгилүү болгон. Ш. Бартастын адамдын өзү, жакындары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> татаал мамилелерин чагылдырган фильмдери («Үч күн», 1991; «Коридор», 1995; «Үй», 1997; «Эркиндик», 2000; «Жети көзгө көрүнбөс», 2005) эл аралык аренада таанылды. Л. кинематографиясы 20-21-к-дын чегинде</p>
<p>
</p>
<div class="imageCaption">[[File:101-БЕТ,_2-БӨЛҮК_7.jpg|thumb|«Күнөөнү кечирүү» тасмасынан бир көрүнүш. 2007.]]</div>
<p>көркөм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> даректүү жанрлардын ширелиши, стилдик көп түрдүүлүгү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. Автордук документалистика салтын 1990-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> жаңы муундун режиссёрлору улантышты: А. Стонис «Антигравитация», (1995), «Жалгыз» (2001), «Уку укай» (2006), «Коңгуроо» (2007). А. Матялистин балдар онкол. ооруканасы <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> «Жерге конор алдында» (2005) фильмдери дүйнөлүк атакка ээ болду. Л-нын Вильнюс, Каунас, Клайпеда, Паневежис, Шяуляй ж. б. ш-нда жыл сайын эл аралык «Кино павасарис» («Кино жазы», 1995-жылдан), «Сканорама» (2003-жылдан) кинофорумдары, кыска метраждуу фильмдердин эл аралык «Тинклай» («Сети», 1999-жылдан) фестивалы өткөрүлөт. Л. кинематографисттер союзу 1928-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> ачылган.</p>
<p>Ад.: <em>Червонная С. М., Богданас К. А.</em> Искусство Литвы. Л., 1972; <em>Глемжа И.-Р. И.</em> Памятники архитектуры Литвы. Л., 1978; Композиторы и музыковеды Советской Литвы. Вильнюс, 1978; Заповедники Прибалтики и Беларуссии. М., 1989; Наступление на бедность: Доклад о мировом развитии 2000/2001 г. М., 2001; Борьба с изменениями климата: Доклад о развитии человека 2007/2008 г. М., 2007; <em>Шлевис Г. </em>Православные храмы Литвы. Вильнюс, 2006; <em>Idem. </em>A concise history of Lithuanian ballet. Vilnius, 2009; Литва // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 17. М., 2010.	<em>М. Молдалиева, Э. Кылычев.</em>
</p>

[[Category:5-том,_101-200_бб]]