«ЛЕСОТО» барагынын кодун көрүү

<p><strong data-text-type="type_1_article_title">ЛЕСОТО, </strong>Лесото Королдугу - <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Африкадагы мамлекет. ТАРдын аймагы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> толук курчалган. Аянты 30,4 миң <em>км<sup>2</sup>.</em> Калкы 2,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2009). Борбору - Масеру. Расмий тилдери - сесото (сото) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> англис тилдери. Акча</p><p>[[File:ЛЕСОТО_1.jpg|thumb]]</p><p>бирдиги - лоти (<abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr> африкалык ранд да пайдаланылат). <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 10 округга бөлүнөт (к. таблицаны).</p><table><tr><td colspan="4"><p>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)</p></td></tr><tr><td><p>Округ</p></td><td><p>Аянты, <em>км<sup>2</sup></em></p></td><td><p>Калкы, миң</p></td><td><p><abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p></td></tr><tr><td><p>Береа</p></td><td><p>2222</p></td><td><p>251,9</p></td><td><p>Теятеяненг</p></td></tr><tr><td><p>Бутха-Бутхе</p></td><td><p>1767</p></td><td><p>109,3</p></td><td><p>Бутха-Бутхе</p></td></tr><tr><td><p>(Ботха-Ботхе)</p></td><td></td><td></td><td><p>(Ботха-Ботхе)</p></td></tr><tr><td><p>Лерибе</p></td><td><p>2828</p></td><td><p>297,2</p></td><td><p>Хлоце</p></td></tr><tr><td><p>Масеру</p></td><td><p>4279</p></td><td><p>452,5</p></td><td><p>Масеру</p></td></tr><tr><td><p>Мафетенг</p></td><td><p>2119</p></td><td><p>188,7</p></td><td><p>Мафетенг</p></td></tr><tr><td><p>Мокхотлог</p></td><td><p>4075</p></td><td><p>98,2</p></td><td><p>Мокхотлонг</p></td></tr><tr><td><p>Мохалес-Хук</p></td><td><p>3530</p></td><td><p>171,8</p></td><td><p>Мохалес-Хук</p></td></tr><tr><td><p>Тхаба-Цека</p></td><td><p>4270</p></td><td><p>130,3</p></td><td><p>Тхаба-Цека</p></td></tr><tr><td><p>Цгачаснек</p></td><td><p>2349</p></td><td><p>72,0</p></td><td><p>Цгачаснек</p></td></tr><tr><td><p>Цгутхинг</p></td><td><p>2916</p></td><td><p>118,7</p></td><td><p>Цгутхинг (Моени)</p></td></tr></table><p>Л. - БУУнун (1966), Африка союзунун (1966; 2002-ж. чейин Африка Биримдиги уюму), ЭВФтин (1968), Эл аралык реконструкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүктүрүү банкынын (1968), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Африканын түштүгүн </p><p>өнүктүрүү жамааттыгынын, <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Африка бажы союзунун, Кызматташтыктын ж. б. мүчөсү.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Мамлекеттик түзүлүшү. Л. </strong>==
- унитардык мамлекет. Конституциясы 1993-ж. 2-апрелде кабыл алынган. Башкаруу формасы - конституциялык монархия. Мамлекет башчысы - король. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - эки палаталуу (сенат <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> улуттук ассамблея) парламент. Сенат 22 уруу башчысынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> «өкмөттүн кенеши <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr>» король дайындаган 11 сенатордон, Улуттук ассамблея 5 жылга шайланган 120 депутаттан турат. Ал мыйзамдарды кабыл алат <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> иштеп чыгат, премьер-министрди тандайт <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> министрлер кабинетинин курамын бекитет, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> аткаруу бийлигинин ишин көзөмөлдөйт. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Л-до көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Лесото демокр. конгресси, Улуттук көз каранды эмес партия, Басуто бириккен конвенциясы, Васуто улуттук партиясы, Лесото жумушчу партиясы.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Табияты. </strong>==
Л. - жери <abbr data-short="деңиз деңг." data-full="деңиз деңгээлинен" data-extended="true">деңиз деңгээлинен</abbr> 1400 <em>м</em> бийик жайгашкан тоолуу өлкө. Өлкөнүн батыш чек арасы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> кууш тилкени түзүп, денудациялык түздүктөр <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> платолор (Бийик Велддин бир бөлүгү; бийикт. 1400-1800 <em>м)</em> созулуп жатат. Алар чыгышта Малути (бийикт. 3262 лгге чейин) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жанартоолуу Лесото тайпак тоосунун батыш бөлүгүн түзгөн Тхаба-Пуцоа кырка тоолоруна (3096 <em>м)</em> такалат. Платолор Сенцгу (Оранж) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Макхаленг д-нын өрөөндөрү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> терең тилмеленген. Өлкөнүн чыгышында <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> түштүгүндө Дракон тоолору созулуп жатат; андан өлкөнүн эң бийик жери (3482 <em>м) -</em> ТхабанаНтленьяна чокусу орун алган. Өлкөнүн аймагы байыркы платформанын терең синеклизасында жайгашкан. Эн маанилүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөдөгү эң кымбат кен байлыгы - алмаз; <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> уран, отко чыдамдуу чопо, курулуш материалдары (таш, кум, шагыл), көмүр, сланец кендери бар.</p><p>Л. субтропиктик климаттык алкакта жайгашкан, бирок жеринин бетинин бийиктигине байланыштуу <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>лык көрсөткүчтөрү <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> мелүүн континенттик климаттуу аймакка киргизүүгө болот. Январдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 25-26°С (кээде 30°Стан ашат), тоолордо 15°С; июлдуку 15°С, үшүк да болот, тоолордо -20°Ска чейин төмөндөшү мүмкүн, бурганак да байкалат, бийик тоолордун кыр бөлүктөрүнө кар катмары пайда болот. Түздүктөрүндө 300 лглгден тоолорунда 1600 <em>ммге</em> чейин жаан-чачын жаайт. Жаанчыл мезгили (85%тен ашыгы) октябрдан майга чейин созулат. Чыгышында алаамат нөшөр жүрүп, дарыялары ташкындайт. Дарыя тармагы жыш, суусу <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> Бардыгы Атлантика океанынын алабына кирет, эң ирилери: Сенцгу (Оранж) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын куймалары - Макхаленг, Каледон (Мо-</p><div class="imageCaption">[[File:ЛЕСОТО_2.jpg|thumb|ЛЕСОТО]]</div><p></p><p>хокаре). Дарыялары босоголуу, гидроэнергияга бай.</p><p>Өлкөнүн батыш бөлүгүнө кумдуу, жука катмарлуу, чыгышына күрдүү, жанартоо топурактары мүнөздүү. Эрозия - өлкөнүн эң негизги экол. проблемаларынын бири. Аянтынын дээрлик <sup>4</sup>/<sub>5</sub> бөлүгүн бадалдар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кылкан өсүмдүктүү талаа ээлейт. Батышында Бийик Вельддин кылкандуу-дүйүм чөптүү талаа өсүмдүктөрү таралган. Токойдун чакан массивдери дарыя өрөөндөрүндө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терең капчыгайларында кездешет. Коргоого алынган аймак өлкөнүн аянтынын 0,2%ин ээлейт. Дракон тоолорунда, ТАР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чек арасында Сехлабатхебе улуттук паркы жайгашкан, ал трансчекара резерватынын курамына кирет. Ал - антилопа, көк жору, балта жутар ж. б. сейрек кездешүүчү жаныбарлардын мекени.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Калкы. </strong>==
Л-нун калкынын басымдуу бөлугү - <em>бантулар.</em> Калктын табигый өсүүсү 0,12% (2009). Төрөлүү (1000 адамга 24,1 бала) өлүм-житимден (1000 тургунга 22,2 адам) бир аз ашат. Калктын 90% ке жакыны - христиандар, анын 50% и - католиктер, 40% тейи протестант деноминациясынын өкүлдөрү (негизинен лютеран, англикандар), 9%тейи <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> диндерди туткандар. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орт. узактыгы 40,4 жыл (эркектики 41,2, аялдыкы 39,5 жыл). Миграциялык сальдо терс мааниде (1000 тургунга -0,78); эмгекке жарамдуу калктын ^/^и ТАРга иштөөгө кетет. Калктын орт. жыштыгы: 1 км<sup>2</sup>жерде 62</p><p>адам. Шаар калкы 25% (2010). Эң ири шаары - Масеру; башка шаарлары: Хлоце, Мафатенг, Теятеяненг.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Тарыхы. </strong>==
Сан (бушмендер) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кой-коин (готтентоттор) уруулары Л-нун <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> калкы болуп эсептелет. Аларды 17-к-да түндүктөн келген көчмөн суто (басуто) уруулары сүрүп чыгып, алардын бир жамаатын башкарган Мошеш I 1820-30-ж. ар кыл уруудан бирикме түзгөн. 1830- жылдары суто <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бурлардын ортосунда кагылышуулар башталган. 1856-68-ж. бурлар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> болгон согушта сутолор маанилүү аймактарынан ажыраган. 1884-ж. Л. Улуу Британиянын Басутоленд протектораты деп расмий түрдө жарыяланган. Британ бийлиги протекторатка башкаруу системасын киргизген, натыйжада комиссар-резидентке баш ийген уруу башчылар кеңеши <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true">институт</abbr>у сакталган. 1910-ж. Басутолендде алгачкы саясий <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> коомдук уюмдар (Басутоленддин прогрессчил ассоциациясы, Жардылар лигасы ж. б.) пайда болуп, коомдук реформалардын жүргүзүлүшүнө жетишкен, коом турмушун демократташтыруу, колониялык бийликти жоюуну, чет элдик компаниялардын иштерин чектөөнү талап кылган. 2-дүйнөлүк согуштан кийин африкалык саясий партиялар: Басутоленддйн африкалык конгресси (1952-ж.), 1959- жылдан Басуто конгрессинин партиясы (БКП), Басуто улуттук партиясы (БУП) түзүлүп, өлкөдө улуттук-боштондук кыймыл күчөгөн. Басутоленд 1965-ж. ички иштерин өзү башкаруу укугун алган. 1965-ж. парламенттик шайлоодо жеңген Басуто улуттук партиянын (БУП) лидери Ж. Л. Жонатан премьер-министрликке дайындалган. 1966-ж. 4-октябрда улуттардын Британ шериктештигинин курамындагы көз карандысыз Л. королдугу түзүлгөн. Ошол эле жылы Л-нун конституциясы кабыл алынып, БУУга <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Африка биримдиги уюмуна мүчө болгон. 1970-80-ж. ТАР <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Лесотонун ортосунда мамилелер начарлап, 1986-ж. 20-январда өлкөдө <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> төңкөрүш болгон. Бийликти Аскердик кеңеш басып алып, бардык саясий партиялардын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> коомдук уюмдардын ишине тыюу салган. 1993-ж. Л-до жүргүзүлгөн парламенттик шайлоодо БКП жеңишке жетип, Н. Мохехле башында турган өкмөт түзүлгөн. Апрелде өлкөнүн жаңы Конституциясы кабыл алынган.</p>[[File:ЛЕСОТО_3.jpg|thumb]][[File:ЛЕСОТО_4.jpg|thumb]]<div class="imageCaption"><p>Лесото акчасы лоти.</p></div><p>1998-ж. майда өткөн парламенттик шайлоодо Лесото демокр. конгресси (ЛДК) партиясы жеңишке жеткен. Декабрда конституциялык тартипти калыбына келтирүү үчүн партиянын лидери Б. П. Мосисили жетектеген 12 партиянын өкүлдөрүнөн турган Убактылуу саясий орган түзүлгөн. Бул орган Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизип, жаңы парламенттик шайлоолорду өткөрүүнү даярдаган. Натыйжада 2002- <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 2007-ж-да өткөрүлгөн шайлоолор ЛДК партиясынын жеңиши <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> аяктаган.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Чарбасы. </strong>==
Л-нун чарбасы ТАРдын экономикасы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалышкан. Кирешенин басымдуу бөлүгү Йоханнесбург шаар агломерациясына (ТАР) сууну (ө. ж., тиричилик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> а. ч. үчүн) экспорттоодон түшөт. ТАРда иштеген эмгек мигранттарынан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Африка бажы союзунун бажы алымынан түшкөн акчанын мааниси да зор. <abbr data-short="О. эле" data-full="Ошондой эле" data-extended="true">Ошондой эле</abbr> Л-го АКШ, Европа союзу өлкөлөрү (Улуу Британия, Германия ж. б.), ТҮРДҮҮ уюмдар (Бүткүл дүйнөлүк банк, Африка өнүктүрүү банкы ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> фондулар кыйла жардам берет.</p><p>ИДПнин көлөмү 3,3 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> доллар (2008), аны киши башына бөлүштүргөндө 1,8 миң доллардан туура келет. ИДПнин структурасында ө. ж-нын үлүшү 46% , тейлөө чөйрөсүнүкү 39%, а. ч-ныкы 15% (2008). ИДПнин реалдуу өсүүсү 6,8% (2008). Сенцгу (Оранж) д-нда эл аралык долбоордун чегинде бир нече суу сактагыч <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гидроэлектр станция курулууда. Өндүрүлгөн электр энергия (2007-08-ж. 514 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> <em>кВт-с)</em> ички муктаждыктын 90% ин канааттандырат, калган бөлүгүн ТАРдан алат. 2007-ж. 114 миң <em>кар</em> алмаз өндүрүлгөн. Иштеп чыгаруучу ө. ж-нын башкы тармактары - текстиль <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тигүү ишканалары. Жинси, спорттук кийим тигүүчү <abbr data-short="ф-ка" data-full="фабрика" data-extended="true">фабрика</abbr>лар иштейт. Айрым ишканалары бут кийим ултарып, азык-түлүк чыгарат.</p><p><abbr data-short="Агр." data-full="Агрардык" data-extended="true">Агрардык</abbr> өндүрүшү - өлкөнүн калкынын жарымына жакынынын кирешесинин негизги булагы болуп саналат. А. ч-нын негизги тармагы - мал чарбачылыгы (продукциясынын жарымы экспорттолот). Өлкө аймагынын 11% аянты иштетилет, күрдүүжери 1%кечейин; кургакчылык кайталанып турат. Негизги а. ч. өсүмдүгү - жүгөрү (айдоо аянтыңын <sup>2</sup>/<sub>3</sub>син ээлейт); <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> ак жүгөрү, буудай, төө буурчак, нокот өстүрүлөт.</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:ЛЕСОТО_5.jpg|thumb|Летсенг алмаз кени.]]</div><p>Автомобиль жолунун уз. 2370 <em>км;</em> эл аралык аэропорту Масеру ш-на жакын жайгашкан. Экспортко суу, кийим, бут кийим, жүн, тыбыт, азык-түлүк, тирүү мал чыгарып, сырттан азыктүлүк, курулуш материалдарын, машина <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жабдууларды, дары-дармек, нефть продуктуларын алат.</p><p>
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты. </strong>==
Вилим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону; милдеттүү акысыз башталгыч <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кесиптик-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> даярдоону; орто <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кесиптик-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 84,8%ти түзөт (2012). 20 <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr>, 15 <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> эмес ЖОЖ бар, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Лесото улуттук <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и (1945) Рома ш-нда, Политех. <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true">институт</abbr>у (1906), Айыл чарба коллежи (1955), Л. улуттук архиви (1958), Л. улуттук китепканасы (1976), музейлери Масеру ш-нда жайгашкан. Англис <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сесуто тилдеринде гезит-журналдары чыгат.</p><p>Ад.. <em>Богомолов В.А.</em> Лесото - прошлое и настоящее. М„ 1990; Лесото // Большая Российская энциклопедия. Т. 17. М„ 2010.</p>

[[Category:5-том,_50-100_бб]]