«ЛЕНИН (Ульянов) Владимир Ильич» барагынын кодун көрүү

<p><strong data-text-type="type_1_article_title">ЛЕНИН </strong>(Ульянов) Владимир Ильич [10 (22). 4. 1870, Симбирск, азыркы Ульяновск - 21. 1. 1924, Москва губерниясы Горки кыш.] - орустун коомдук-саясий ишмери, <abbr data-short="Сов." data-full="Советтик" data-extended="true" data-static="true">Советтик</abbr> Союз. коммунисттик партиясын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> Совет мамлекетин (к. <em>Советтик Социалисттик Республикалар Союзу)</em> негиздөөчү, Совет өкмөтүнүн алгачкы жетекчиси (1917-24), К. <em>Маркс,</em> Ф. <em>Энгельс</em> тарабынан негизделген <em>коммунизм</em> <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true" data-static="true">жөнүндө</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true" data-static="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true" data-static="true">теориялык</abbr> окуунун улантуучусу. 1887-ж. Симбирск гимназиясын алтын медаль <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> бүтүрүп, 1887-ж. Казан <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true" data-static="true">университет</abbr>инин <abbr data-short="юрид." data-full="юридикалык" data-extended="true" data-static="true">юридикалык</abbr> <abbr data-short="ф-т" data-full="факультет" data-extended="true" data-static="true">факультет</abbr>ине өткөн. Ошол эле жылы декабрь айында студенттердин <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true" data-static="true">революция</abbr>чыл жыйындарына катышканы үчүн <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true" data-static="true">университет</abbr>тен чыгарылып, Казан губерниясынын Кокушкино кыш-на айдалган. 1891-ж. Санкт-Петербург <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true" data-static="true">университет</abbr>инин укук <abbr data-short="ф-т" data-full="факультет" data-extended="true" data-static="true">факультет</abbr>ине экзаменди экстерн тапшырып, Самарада адвокаттын жардамчысы болуп иштеген. 1893-ж. Петербургга келип, марксисттик ийримдерге катышкан. Анын түздөн-түз демилгеси <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> жетекчилиги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> 1895-ж. күзүндө Петербург ш-ндагы марксйсттик ийримдер бир уюмга - «Жумушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзуна» бириккен. Падышалык бийликке каршы кыймылдарга катышып, бийликти кулатууга үндөгөнү үчүн 1895-ж. декабрда камакка алынып, 1897-ж. Енисей губерниясынын Шушенский кыш-на 3 жылга сүргүнгө айдалган. Сүргүндөн кийин 1900-ж. чет өлкөгө кетүүгө мажбур болуп, В. Г. Плеханов, П. Б. Аксельрод, В. И. Засулич, Ю. О. Мартов <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> А. Н. Потре-</p><p></p><div class="imageCaption">[[File:ЛЕНИН_1.jpg|thumb|В. И. Ленин Кызыл аянтта чогулган элдин алдында сүйлөп жаткан учур. 25-март. 1919-ж. Москва.]]</div><p>сов <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> бирге «Искра» гезитин чыгара башташкан. 1900-ж. декабрь айында «Искра» гезитине басылган бир макаласын «Ленин» деген псевдоним <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> чыгарып, бул анын түбөлүк ысмына айланган (мындан тышкары В. Ильин, В. Фрей, Ив. Петров, К. Тулин, Карпов ж. б. псевдонимдери болгон). 1903-ж. РСДРПнин 2-съездинде (Брюссель, Лондон) добуш берүүдө социал-демокр. кыймыл <em>болыиевиктер</em> (көп добуш бергендер) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> <em>меныиевиктер</em> болуп бөлүнүп, мындан ары болыпевиктер партиясын Л., меньшевиктерди Мартов жетектей баштаган. 1904-ж. Л-дин демилгеси <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> жетекчилиги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> Женевада болыпевиктердин биринчи «Вперёд» гезити (1904-05) чыгарыла баштаган. Бул мезгилде Л. РСДРП БКнын курамынан чыгарылган [7 (20). 2. 1905]. 1905-ж. 8 (21)-ноябрда Л. эмиграциядан Петербургга келип, болыпевиктер партиясын куралдуу көтөрүлүшкө даярдоо планынын үстүндө иштеп, «Жаңы турмуш» гезитин чыгара баштаган. Полициянын куугунтугуна байланыштуу 1906-08-ж. кайрадан чет өлкөлөрдө (Финляндия, Швейцария, Франция) эмиграцияда болгон. 1917-ж. <em>Февраль революциясынан </em>кийин Л. эмиграциядан Петроградга кайтып келип, 4-апрелде <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true" data-static="true">социалисттик</abbr> <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true" data-static="true">революция</abbr>нын жеңиши <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true" data-static="true">жөнүндө</abbr> сүйлөгөн («Апрель тезистери»). 1917-ж. июль айында өлкөдө кош бийлик жоюлуп, бийликке келген Убактылуу өкмөт Л-ди камакка алуу тууралуу буйрук берген. 1917-ж. 7-октябрда жашыруун түрдө Выборгдон Петроградга келип, Смольныйда штаб уюштуруп, 24-октябрда башталган куралдуу көтөрүлүштү жетектеген. Советтердин бүткүл россиялык 2-съездинде Л. ЭКСтин төрагалыгына шайланып, 1918-жылдан жумушчу-дыйкандардын коргонуу советинин төрагасы, Бүткүл союздук БАК (ВЦИК) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> БАКтын (ЦИК) мүчөсүнүн кызматын аткарган. 1918-ж. Германия <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> Брест-Литовск тынчтык келишимин түзүүдө чоң салым кошкон. Мындан тышкары Л-дин жетекчилиги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true" data-static="true">менен</abbr> СССР мамлекети, Совет өкмөтү, Кызыл Армия (к. <em>Советтик армия)</em> ж. б. түзүлгөн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> жаңы </p><p>бийликти чындоо үчүн «согуш коммунизми», жаңы <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true" data-static="true">экономикалык</abbr> саясат (НЭП) ж. б. иш-чаралар жүргүзүлгөн. 1918-19-ж. Германия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> Австрия-Венгриядагы монархиялык бийликтин кулашын Л. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> анын тарапкерлери дүйнөлүк пролетардык <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true" data-static="true">революция</abbr>нын башталышы катары эсептешкен. Л. башка мамлекеттерде <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true" data-static="true">революция</abbr>лык процесстерди күчөтүү үчүн Коммунисттик интернационалды түзүүнү сунуштап, 1919-жылдын 2-6-июнунда Москвада өткөн Коммунисттик интернационалдын 1-конгрессинин ишин жетектеген. 1923-жылдан кийинки негизги эмгектерине «Эл достору деген эмне <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> алар социал-демократтарга каршы кандай күрөшүп жатат» (1894), «Россияда капитализмдин өнүгүшү» (1899), «Эмне кылуу керек?» (1902), «Бир кадам алга, эки кадам артка» (1904), «Материализм <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> эмпириокритицизм» (1909), «Империализм - капитализмдин жогорку стадиясы» (1916), «Мамлекет <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> революция» (.1917), «Биздин революция жөнүндө», «Аз болсо да жакшы болсун» ж. б. макалалары <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> «Съездге кат», «Улуттар жөнүндөгү же “Автономиялаштыруу” жөнүндөгү маселеге карата» ж. б. каттары кирет. Л-дин өмүр таржымалын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> жасаган иштерин изилдөө үчүн РСФСРде <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> СССРде атайын мекемелер түзүлгөн: В. И. Ленин <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true" data-static="true">атындагы</abbr> Коомдук-тарыхый музей (1919), Партиянын тарыхы алдындагы Лениндин музейи (1920), В. И. Ленин <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true" data-static="true">институт</abbr>у [1923; 1931- жылдан ВКП(б) БКнын алдындагы Маркс - Энгельс - Ленин <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true" data-static="true">институт</abbr>у, 1956-жылдан КПСС БКнын алдындагы Марксизм-Ленинизм <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true" data-static="true">институт</abbr>у], кийин Москвада ушул <abbr data-short="ин-т" data-full="институт" data-extended="true" data-static="true">институт</abbr>тун алдында В. И. Лениндин <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true" data-static="true">Борбордук</abbr> музейи ачылган. СССРде Л. жашаган үйлөр музейлерге айланган. Мындай үй-музейлер Ульяновскиде (1923), Казанда (1937), Татарстан Респ-нын Пестречинск р-нунун Ленино-Кокушкино айылында (1939), Куйбышевде (азыркы Самара, 1939), Шушенский кыш-нда (1938) ж. б. жерлерде ачылган. Л-дин эмгектери дүйнө жүзүндө эң көп нускада жарык көргөн. СССРде Л-дин чыгармаларынын биринчи басылышы 1920-26-жылдары (1-20-т.) чыккан. Л-дин атынан Ленин чокусу, Ленин мөңгүсү, Ленинакан платосу, Москвадагы Ленин (азыркы Воробьёвы) дөңсөөсү, Ленинград (Санкт-Петербург), Ульяновск, Ленинск, Ленинск-Кузнецк, Лениногорск, Ленинабад (азыркы Хожент), Ленинакан (азыркы Гюмри) шаарлары, көптөгөн кыштактар, Москва метрополитени ж. б. аталган. Л-дин урматына Ленин ордени <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true" data-static="true">жана</abbr> Ленин <abbr data-short="атн." data-full="атындагы" data-extended="true" data-static="true">атындагы</abbr> сыйлык түзүлгөн.</p><p>Эмг.: ПСС. 5-е изд. М., 1958-1965. Т. 1-55.</p><p>Ад.: Лениниана: Библиографический указатель произведений В. И. Ленина и литературы о нём. М., 1971-1990. Т. 1-10.</p>

[[Category:5-том,_50-100_бб]]