«Колдонуучу:Кытай» барагынын кодун көрүү

аскер башчысы И. Петлин жетектеген биринчи орус дипл. делегациясы Пекинге келген. 17-к-да К-дын түндүгүнөн чыккан көчмөн уруулар дын көтөрүлүштөрү Мин империясын кулаткан. Кытай феодалдары көтөрүлүштөрдү басуу үчүн манжур феодалдарынан жардам суроого маж бур болгон. Бул К-да манжурлардын Цинь ди настиясынын (1644-1911) орношуна алып кел ген. Дыйкандар согушу ж-а манжур каратуула рынан К-да экон, кризистер башталып, калк тын саны кыскарган. 18-к-дын аягынан гана К-дын экономикасы калыбына келип, элдин саны 300 млиго жеткен. Империяда күчтүү ар мияга ж-а бюрократтык аппаратка таянган дес поттук режим түзүлгөн. Жогорку бийлик орган дары ж-а армияны жетектөө манжурлардын ко лунда болгон. Түн. К-га бийлигин орноткон сон, Цин К-дын коңшу мамлекеттерине кол сала баштаган. Россия Цин империясы м-н болгон мамилелерин жөнгө салуу максатында 1689-ж. Аргунь д-нын он жээгин ж-а Амур д-ный он сол жээгинин бир бөлүгүн берген (к. Нерчин не лишими). 1727-ж. Кяхта келишими Цинь им периясы м-н Россиянын ортосундагы Монголия б-ча өтүүчү чек араны тактап, 17-к-дын аягын да Цинь династиясы Түн. Монголияны (түптүгүн 1636-ж.), 1728-ж. Тибетти, 1755-57-ж. Жунгар хандыгын, 1757-59-ж. Чыгыш Түркстанды (Кашкар) басып алып, Синьцзян деген ат м-н Цинь империясына кошкон. Ошол учурда Чы гыш Түркстанда Цин империясынын басып алуу чулук саясатына каршы кыймыл (5 минден ашык ойрот, бурут же кыргыз, илелик уйгур дардан турган кол жыйналган) башталган. Мындан чочулаган Цин империясы түндүктөгү коншусу кыргыздар м-н расмий мамиле түзгөн (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилеле ри). 18-к-дын аягында Цин империясынын ички абалы начарлай баштаган. 19-к-дын 1-жары мында европалыктардын, айрыкча Улуу Бри-таниянын К-га экспансиясы күчөгөн. 1840-42, 1850-60-ж. Улуу Британия ж-а Франция м-н «апийим» согуштары болуп, К. жеңилип кал гам. Нанкин келишими (1842) б-ча К. Англия үчүн 5 порт ачып, Сянган (Гонконг) а-н берген. Португалия 1851-ж. Аомынь ж. а-и, Данцзы дао (Тайпа) а-н, 1864-ж. Цаюводно (Коловне) а-и басып алган. 1844-ж. К. Франция ж-а АКІШ м-н түзүлгөн келишимдердин негизинде жарым колониялык өлкөгө айлана баштаган. Россия кытайлык Пекин трактаты (1860) . Чыгыш тагы эки мамлекеттин ортосундагы чек ара (Амур, Уссури д.. Ханка колу ж-а кырка тоо пор аркылуу өтүп, Тумыньцзян д-на чейин жет-кен) маселесин чечкен. К. калкынын социал дык-экон. абалы оордоп, манжурларга ж-а жо горку бийликтегилерге каршы дыйкандардын Тайпын (1850-64) ж-а Няньдан (1959-68), о. эле 1862-77-ж. дунгандар м-и уйгурлардын котору







аскер башчысы И. Петлин жетектеген биринчи орус дипл. делегациясы Пекинге келген. 17-к-да К-дын түндүгүнөн чыккан көчмөн уруулар дын көтөрүлүштөрү Мин империясын кулаткан. Кытай феодалдары көтөрүлүштөрдү басуу үчүн манжур феодалдарынан жардам суроого маж бур болгон. Бул К-да манжурлардын Цинь ди настиясынын (1644-1911) орношуна алып кел ген. Дыйкандар согушу ж-а манжур каратуула рынан К-да экон, кризистер башталып, калк тын саны кыскарган. 18-к-дын аягынан гана К-дын экономикасы калыбына келип, элдин саны 300 млиго жеткен. Империяда күчтүү ар мияга ж-а бюрократтык аппаратка таянган дес поттук режим түзүлгөн. Жогорку бийлик орган дары ж-а армияны жетектөө манжурлардын ко лунда болгон. Түн. К-га бийлигин орноткон сон, Цин К-дын коңшу мамлекеттерине кол сала баштаган. Россия Цин империясы м-н болгон мамилелерин жөнгө салуу максатында 1689-ж. Аргунь д-нын он жээгин ж-а Амур д-ный он сол жээгинин бир бөлүгүн берген (к. Нерчин не лишими). 1727-ж. Кяхта келишими Цинь им периясы м-н Россиянын ортосундагы Монголия б-ча өтүүчү чек араны тактап, 17-к-дын аягын да Цинь династиясы Түн. Монголияны (түптүгүн 1636-ж.), 1728-ж. Тибетти, 1755-57-ж. Жунгар хандыгын, 1757-59-ж. Чыгыш Түркстанды (Кашкар) басып алып, Синьцзян деген ат м-н Цинь империясына кошкон. Ошол учурда Чы гыш Түркстанда Цин империясынын басып алуу чулук саясатына каршы кыймыл (5 минден ашык ойрот, бурут же кыргыз, илелик уйгур дардан турган кол жыйналган) башталган. Мындан чочулаган Цин империясы түндүктөгү коншусу кыргыздар м-н расмий мамиле түзгөн (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилеле ри). 18-к-дын аягында Цин империясынын ички абалы начарлай баштаган. 19-к-дын 1-жары мында европалыктардын, айрыкча Улуу Бри-таниянын К-га экспансиясы күчөгөн. 1840-42, 1850-60-ж. Улуу Британия ж-а Франция м-н «апийим» согуштары болуп, К. жеңилип кал гам. Нанкин келишими (1842) б-ча К. Англия үчүн 5 порт ачып, Сянган (Гонконг) а-н берген. Португалия 1851-ж. Аомынь ж. а-и, Данцзы дао (Тайпа) а-н, 1864-ж. Цаюводно (Коловне) а-и басып алган. 1844-ж. К. Франция ж-а АКІШ м-н түзүлгөн келишимдердин негизинде жарым колониялык өлкөгө айлана баштаган. Россия кытайлык Пекин трактаты (1860) . Чыгыш тагы эки мамлекеттин ортосундагы чек ара (Амур, Уссури д.. Ханка колу ж-а кырка тоо пор аркылуу өтүп, Тумыньцзян д-на чейин жет-кен) маселесин чечкен. К. калкынын социал дык-экон. абалы оордоп, манжурларга ж-а жо горку бийликтегилерге каршы дыйкандардын Тайпын (1850-64) ж-а Няньдан (1959-68), о. эле 1862-77-ж. дунгандар м-и уйгурлардын котору

лүштөрү болуп, англ., фр. ж-а амер-дын колдоо су ми басылган. 19-к-дын аягында К-да капи талисттик о. ж. өндүрүшү пайда болуп, улут тук буржуазия м-и жумушчу табы калыптана баштаган. 1870-80-ж. батыш державалар Цин империясына кысым көрсөтүүнү күчөткөн. Бир катар согуштардан [Кытай-француз согушу (1884-85), Кытай-япон согушу (1894-95] сон. К-ды коз каранды кылуучу келишимдер тануу ланган. 1897-98-ж. ири державалар Цин импе риясын бөлүштүрүүгө киришкен. Цин өкмөтүнүн багынуучулук саясаты өлкөдөгү прогрессчил күчтөрдү кыжырланткан. Өлкөнү сактап калуу үчүн К-да Сунь Ятсен жетектеген рев-ялык-де-мокр. кыймыл пайда болуп, 1894-ж. Синчжун хой уюмун уюштуруп, радикалдуу реформалар-ды жүргүзүү аракеттерин жасаган. 1898-ж. Шаньдун, Чжили ж. б. провинцияларда Цин династиясын колдогон ж-а чет өлкөлөрге кар шы багытталган Ихэтуань кыймылы күч ал ган. Чжу Хундан, Чжан Дэчэн, Цао Футянь ж-а Ли Лайчжун жетектеген ихэтуандар мань-чжурлар м-н биригип, т. ж-дорду, в-ддорду, хрис тиан чиркөөлөрүн талкалап, европ, товарлар-ды ж-а китептерди өрттөп, чет элдик өкүлдөргө кол салып, Пекиндеги дипломаттар кварталын курчоого алышкан. 1901-ж. Улуу Британия, Франция, Германия, АКШ, Россия, Япония, Италия ж-а Австро-Венгрия өлкөлөрү Ихэтуань кыймылын басып, оз таасирин чындоо үчүн К-га интервенция жасашкан. Анын натыйжа сында бул державалар м-н Цин империясынын ортосунда «Корутундулоо токтомуна» (1901) кол коюлуп, ал Цин империясынын жарым коло-ниялык абалын бекемдеген. 1911-ж. октябрь 1912-ж. мартта К-да Синьхай рев-ясы болгон. Цин династиясы тактыдан кулап (1912-ж. 12. февралда), монархия жоюлган. Бийликке аскер чөйрөсүнүн жетекчиси Юань Шикай келип, ас-кердик диктатура орноткон. 1-дүйнөлүк согуш убагында (1914-18) Япония К-га экспансиясын күчөтүп, 1915-ж. январда К-ды өзүнө кез ка ранды кылуу үчүн жаңы талаптарды койгон. Юань Шикайдын өкмөтү ал талаптардын көбүн орундаткан, бирок Япония өкмөтүнө каршы наа разылыктарын билдирген.

Орус революциясынын (1917) жеңинши К-га зор таасир тийгизген. К-да жумушчу кыймылы күчөп, 1921-ж. К. Коммунисттик партиясы не гизделген (ККП). 1921-ж. апрелде К. Респ-нын убактылуу президенттигине Сунь Ятсен шай ланган. Анын «империалисттерге» каршы бир-гелешип күрөшүү өтүнүчү б-ча 1923-ж. Сов. Сою зунан Гуанчжоуга саясий ж-а аскер кенешчиле ри (М. М. Бородин, В. К. Блюхер ж. б.) келип, Улуттук-рев-ялык армиясын (УРА) түзүүгө жа курал-жарак жагынан ж. б. жардам беришкен. Кытайлыктардын империалисттерге каршы массалык күрөшү бурж.-демокр. рев-яга (1925-