«КЫРГЫЗ ТИЛИНИН ТАРЫХЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗ ТИЛИНИН ТАРЫХЫ</b> «Кыргыз тили»
деген жалпы түшүнүктүн мазмунун анын жеке
өзүнүн азыркы мезгилдеги грамматика-лексика&shy;лык өзгөчөлүктөрү гана түзбөстөн, анын алыс&shy;кы жана жакынкы тектеш түрк тилдерине бир&shy;дей мүнөздөгү өзгөчөлүктөрү түзөт. Анткени ти&shy;либиздин пайда болуп жана кылымдар бою
өркүндөп жашап келиши да бирдей болбостон,
ички жана сырткы таасирлердин натыйжасында
өзүнүн негизги грамматикалык белгилерин сак&shy;тап калуу менен бирге лексика байлыгы улам ар&shy;бып, грамматикалык айрым бир кубулуштары
өзгөрүүгө дуушарланган. Дагы бир белгилөөчү кырдаал – тарых, социология, философия, коом
таануу жана тил илимдерде «урук», «уруу», «эл»,
«улут» түшүнүктөрү жалпы идеологиялык көз-караш&shy;тын өзгөрүүсү менен ар түрдүү колдонулуп жүр&shy;гөндүгү байкалат: мисалы: Байыркы Кытай жыл&shy; баяндарында (б. з. ч. 2-к.) «кыргыз эли» – «кыр&shy;гыз мамлекети» дегенди билдирген. Жалпы кыргыз тилинин тарыхы жөнүндө айтуудан мурда анын «жалпы элдик тил», «жалпы элдик ада&shy;бий тил» жана «жазма адабий тил» деген тер&shy;миндер менен аталып айырмалангандыгы туура&shy;луу жана алардын кыргыз тил таануу илиминде бири-биринен айырмаланып, колдонула баш&shy;ташы, анын себеби тууралуу да айтылганы бар.<br>Бул маселелер алгач 1950–60-жылдары кыр&shy;гыз тил илиминин теоретиги академик Б. М. <i>Юну&shy;салиев</i> тарабынан козголуп, Кыргызстан боюнча изил&shy;денген жана «кыргыз диалектологиясынын не&shy;гиз салынышына байланыштуу болгон. Тилдин тарыхый өнүгүшүнүн бардык этаптарында анын жазма түрүндө сакталып калбагандыктан, аны башка тектеш тилдер менен салыштыруу аркы&shy;луу гана чындыкка жетишүүгө болорун изилдөөлөр тастыктайт: болгондо да тилдин
байыркы – «жансыз» деп эсептелген фактыла&shy;рын тектеш тилдерге мүнөздүү фактылар жана алардагы жандуу көрүнүштөр менен салыштыруу аркылуу гана чындык айкындалат. Кыргыз тили Алтай тобундагы тилдердин (б. а. түрк, моңгол-манжур жана финн-угор) катарына ки&shy;рери белгилүү. Ал эми анын өнүгүү тарыхы академик Б. М. Юнусалиевдин пикири боюнча 3 мез&shy;гилге: Байыркы, Орто жана Жаңы мезгил деп бөлүнөт. 1. Байыркы (Енисей-моңгол) мезгили
7–12-кылымды камтып, кыргыздардын Енисейден
батышты көздөй жер которуп, Иртыш д-нын аралыгындагы аймактарга (б. а. Минуса ойду&shy;ңуна) акырындап жайгашкан убактарды ичи&shy;не алат да, тилдик белгилердин «д» атоочтор&shy;дун ортонку муунунан [адак – бут (нога)], этиш&shy;терде сөз аягынан [«код» – кой (поставь)] маа&shy;нисиндеги сөздөр сымал ал кезде ушундай фор&shy;мада болуп, рун жазуусунун түрк тилдеринде адабий форма катары колдонулуп жүргөн мез&shy;гилин мүнөздөөчү тилдик белги деп аталат. Ошол учурда мындай көрүнүш азыркы хакас, шор,тыва жана тофалардын байыркы ата-бабалары&shy;нын тилдерине да мүнөздүү болгон. Ошентип
«д»чыл тилдик көрүнүш ошол учурда кандай&shy;дыр бир саналган тилдердин ал кездеги диалек&shy;тилик өзгөчөлүктөрүнөн айырмалуу – бардыгы&shy;нын жалпы адабий тили катары эсептелген жана «д» тилдүүлүк адабий жазма жалпылык&shy;тын белгиси болгон. Ал эми ал мезгилдеги оозе&shy;ки кыргыз тили үчүн «з»чылдык мүнөздүү бо&shy;луп, жогорудагы сөздөр «азак» (нога) жана «коз» (положить) түрүндө болгон. Мындай тилдик айырмачылыктын издерин Кытайдын Хэйлун&shy;цзян провинциясын мекендеген фуюй кыргыз&shy;дарында сакталып калышы жогорудагы пикир&shy;ди дагы бир жолу бекемдейт. Бул көрүнүштүн издери учурда тилибизде кездешүүчү «коз: коз&shy;го, козут» жана «кой» – поставь; «айак» (орф.
«аяк») – нога сыяктуу кубулуштар да күбөлөйт.<br>
Жогоруда аталган фуюй кыргыздарынын тили&shy;нен келтирилген фактылар байыркы Енисей кыргыздарынын жеке өзүнүн ал замандагы оозе&shy;ки тилинин издеринин моңгол басырыгынын мезгилинде деле сактала берген тилдик өзгөчө&shy;лүгү экендигин күбөлөйт. Ал эми 9-кылымдын орто
ченинде кыргыздар байыркы уйгур каганды&shy;гын өзүнө каратып алган мезгилде «з» тилдүүлүк байыркы уйгурлардын «д»чыл тилинин ордуна
өздөштүрүлүп, чындыгында тилдик алмашуу болгондугун азыркы учурда кытайда тибет бөксө тоолорун мекендеген сарыг-югурлардын тилиндеги тилдик айырмачылыктар далилдеп турат. Ошентип, байыркы кыргыз тили жөнүндө сөз болгондо анын абалы жөнүндө негизинен «з»чыл тилдердин тобуна жатуучу тилдерден (фуюй кыргыздары, сарыг-югурлар, хакастар менен шор&shy;лордун тилдери) байкалат. Ошондой эле байыркы кыр&shy;гыз элдик тилинде созулма үндүүлөр да болгон эмес; эриндүүсү өтө күчтүү келип, жеке эле ичке
үндүүлөр гана эмес, кең үндүүлөр да эриндеш&shy;кен: «тогос» – девять, «козон» – заяц, «тухул» (монг. «тугал») – телёнок (салышт.: азыркы
кырг. «токол» безрогий); сөз башында жалаң жумшак «б»: «бүзөг» – высокий; «бир» – один;
«ж»: «жол» – дорога, «жи» – «же» – кушать.<br>
Бул мезгилге сөз ортосунда жумшак «г» мүнөздүү болгон: «агыр» – тяжёлый; «агыс» – рот; сөздүн аягында деле – ошол тыбыш: «са&shy;рыг» – жёлтый; «суг» – вода ж. б. Бул мезгил&shy;дин аяк ченинде (11–12-к.) кыргыз тилинин
кыпчак тилдери менен аралашуусу башталат.
2. Кыргыз тилинин Орто (Алтай) мезгили 13–
14-кылымды камтып, бул аралыкта кыргыз уруула&shy;рынын бир бөлүгү моңголдордун сүргүнүнүн на&shy;тыйжасында Түш. Алтайды көздөй көчүп, жерг. Алтай урууларынын тилдеринин таасирине (б. а.
өз-ара таасирге) дуушарланып, ал эмес кыпчак тилдеринин таасирине да учурап, кыргыз тили
батыш «й»чыл тилге айланат, мисалы: «айак» –
нога; «кой» – класть, положить. Бул мезгилде
жалпысынан алтай-кыргыз тилдик жалпылык&shy;тар менен бирге ар биринин өзүнө гана таандык тилдик өзгөчөлүктөрү да катар жашай берген&shy;диги байкалат. Ушул Орто мезгилдин эң ба&shy;шында кыргыз-алтай уруу аралашмаларынан кыргыздардын чакан бөлүгү түштүктү көздөй жылып, Лобнор көлүнүн жээгине барып жай&shy;гашып калып, тилдик жагынан тигилерден айырмалуу, С. Е. <i>Маловдун</i> аныктамасы боюнча байыркы Енисей кыргыздарынын урпактарынан турган бул эл (лоптуктар) тилинде кыргыз ти&shy;линин ошол байыркы мезгилиндеги белгилерин сактап калган. Ал тилде негизинен орто кыр&shy;гыз тилдик айырмачылыктардан башка созул&shy;ма үндүүлөр жок. Лобнорчодо эриндешүү сакта&shy;лып, «а, э» үндүүлөрү «у, щ» ичке үндүүлөрүнөн кийин эриндешет. Бул белги алтай тилинде тап&shy;такыр жок; кыргызчада сейрек кездешип, лоб&shy;нор тилин кыргыз тили менен жакындаштырат. Сөз башындагы «й» болсо, уйгур тилинин жеке белгиси болуп, анын байыркы жана азыркы түрүнө да, ошондой эле сарыг-югур тилине да мүнөздүү:
«йол» – дорога, «йаз» – весна, «йел» – ветер.<br>
Сөз ортосунда – «г»: «агыз» – рот, уста; «агый» – хворать, «таг» – гора. Ал эми бардык кыргыз
диалектилерине мүнөздүү «с\\з» алмашуулары болсо тилибизди алтайлыктар менен гана эмес, хакас, тыва жана якут (саха) тилдерине окшош&shy;турат: «кыз\\кыс»; «сөз\\сөс» ж. б. тилибиздин байыркы мезгилине тиешелүү болуп, анын жо&shy;горуда белгиленген «з» мезгилинен калган ра&shy;ритеттерден. 3. Кыргыз тилинин жаңы (Тянь-
Шань) мезгили 15–16-кылымга туура келип, элибиз&shy;дин Енисейден Батышка жылып отуруп, Тянь- Шанга көчүп келип, андагы жергиликтүү уруулар менен аралашкан мезгилин камтыйт да, алардын тил&shy;дик өзгөчөлүктөрүн өзүнө сиңирип алуунун на&shy;тыйжасында (мисалы: «чекилдек» жана «чекир саяк» сыяктуу этнонимдер байыркы Енисей мезгили&shy;не мүнөздүү «чигил», муну менен семантика түзүлүш жагынан «чийкил» жана «чийкил сары» сын атоочтору сыктуу тектеш сөздөр) азыркы кыргыз жалпы элдик тили өзүнүн бардык диа&shy;лектилик жана айтымдык белгилери камтылган
өзгөчөлүктөрү менен	калыптана баштайт. Бол&shy;гондо да эң байыркы белгилери көбүнчө түндүк диалектилери сакталгандыгы байкалат. Ал эми азыркы кыргыз тили жалпысынан «й»чыл тил; орунбасар ( б. а. кийин пайда болгон) созулма&shy;лар; эриндешүүсү өтө күчтүү; сөз башы «ж»чыл; сөздүн ортосунда жана аягында «г»нын дифтонг&shy;дошуусу же үндүүгө айланышы мүнөздүү. Ал эми лобнор тилинде «г» бардык позицияларда сак&shy;талып калгандыктан, кыргызчада анын жого&shy;рудагыдай өзгөрүүгө дуушарланышы кыргыз тилинин тарыхынын орто мезгилинин аяк че&shy;нине туура келет деп болжолдоого негиз берет.


Ад.: <i>Юнусалиев Б. М.</i> К вопросу о формировании обшенародного языка //Труды Института языка и литературы АН Киргизской ССР. Ф., 1956; <i>Малов С. Е.</i> Енисейская письменность тюрков. Тексты и переводы. М.-Л., 1952; <i>Убрятова Е. И</i>. Вопросы диа&shy;лектологии тюркских языков. Баку, 1963; <i>Кычанов Е. И</i>. Сведения в «Кань-ши о переселениях киргизов в 13 в. (публикация источников)\\ Известия АН Киргизской ССР. Серия обществ. наук-5 (история). Ф., 1963; <i>Петров К. И</i>. К истории движения киргизов на Тянь-Шань и их взаимоотношение с ойротами в
13–15 вв. н. э. Ф., 1961; <i>Тенишев Э. Р., Орузбаева Б. О</i>.
Формирование киргизского языка. //История Кир&shy;гизии (5-е изд.). Т. 1.<p align='right'><i type='author'>Б. Ө. Орузбаева.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]