«КЫРГЫЗ КАГАНДЫГЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗ КАГАНДЫГЫ</b> – болжол м-н б. з. ч. 1-к-дан мурда түзүлгөн Борб. Азиядагы ири мам&shy;лекеттин бири. Тан династиясынын (б. з. 618–907) тарыхында (Тан-шу) кезиккен К. к. ж-дө алгачкы маалымат б-ча байыркы мезгилде <i>хунн&shy;дардын</i> батыш чек арасынан орун алган Хакянь&shy;сы, Хагас, Хягас, Гяньгунь (кээде Гюйву, же Гйегу) деп аталган (к. <i>Ге-гун</i>) мамлекет Хами&shy;нин (Комул) батышында, Кара-Шаардын түндүгүндө ж-а Ак-Тоонун (Ала-Тоо) жанында жайгашкан.<br>
Б. з. ч. 50-жылдары хунн башкаруучуларынын (шанүй) бири <i>Чжичжы</i> түндүктө <i>динлиндерди</i> жеңип, батыштагы Гяньгунь мамле&shy;кетин талкалаган. Б. з. 3-к-нда гяньгундардын ээлиги <i>Кангүйдүн</i> түн.-батышынан орун алып, 30 миң тандамал аскери болгон. 5-к-дын башын&shy;да аны <i>жужаңдар</i> басып алган. <i>Түрк кагандыгы</i> түзүлөрдүн (552) алдында К. к. (Хягас) кайра&shy;дан күчтүү мамлекетке айланып [чыгыштагы чек арасы гулигандар турган жер (Байкал), түштүгү Тибет, түш.-батышта гэлолуга (карлуктар) че&shy;йин созулган деп түшүндүрүлөт], аймак жагы&shy;нан <i>түрктөргө</i> (тукюе) тең тайлашкан. К. к-нын жүз миң түтүн эли, 80 миң аскери болгон. Түрк кагандыгы күч алганда (553-жылдан кийин), Муюй хан Корей булуңунан Батыш деңизге (Жер Ортолук же Каспий) чейинки аймакты багын&shy;дырып, түндүктө кыргыздарды (Цигу) да жеңип алган. Ушул мезгилден баштап жазма булак&shy;тарда Түш. Сибирдеги К. к. ж-дө маалыматтар пайда болгон (к<i>. Енисей кыргыздары, Кыргыз&shy;дар</i>). Бул учурда кыргыздардын мамл. адм. баш&shy;каруу түзүлүшү калыптана баштаган. Кагандын мамлекет башкара турган үч министри (Гйеси&shy;бей, Гюйшабо-бей, Ами-бей) болгон. 648-ж. кыр&shy;гыз элтебери (Сылифа) Шибокюй Ачжанды Кытай императору Тайцзундун кабыл алганы ж-а кыргыздар ээлеген аймак Гянь-гунь деп аталган маалыматтар бар. К. к. Кытайга 650–83-ж. 2, 713–55-ж. 4 жолу элчи жиберген (к.
<i>Кыргыз-кытай дипломатиялык алакалары</i>). 758-ж. уйгурлардын басып алышы м-н хягас элчилери Кытайга барбай калган, бирок араб ж-а карлуктар м-н соода мамилесин күчөткөн. 820-ж. К. к. м-н <i>Уйгур кагандыгынын</i> ортосун&shy;да согуштар башталып, 840-ж. кыргыздар уй&shy;гурлардын борбору Ордо-Балык ш-н басып алган. 9-к-дын орто чени – 10-к-дын башында К. к. кайрадан күчтүү мамлекетке айланып, бул мез&shy;гил илимде «Улуу Кыргыз державасы» деп аталып калган. 11–12-к-да К. к-нын ээли&shy;ги Саян-Алтай ай&shy;магы м-н гана чек&shy;телген. 1207-ж. кыр&shy;гыз бийлери (инал) моңгол баскынчы&shy;ларына согу шс уз багынып беришкен. 1291-ж. к ыпчак - тардын б ашчысы Тутуха енисейлик кыргыздарды ба&shy;сып алып, аларга жардамга жиберил&shy;ген Хайдунун ко&shy;лун кошо талкала&shy;ган. Бул жактагы кыргыздар ж-дө акыркы кабар 1295-ж. кезигет. Анда кыргыздардын бир тобу Алтайдан Шань&shy;дун аймагына көчүрүлгөнү тууралуу маалыматтар айтылат.


Ад.: <i>Кюнер Н. В.</i> Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока, М., 1960; <i>Худяков Ю. С</i>. Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; <i>Бартольд В. В.</i> Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; <i>Бернштам А. Н.</i> Избранные труды по археологии, истории кыргызов и Кыргызстана (в 2-х томах). Б., 1998; <i>Бичурин Н. Я. (Иакинф).</i> Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. А., 1998; <i>Абрамзон С. М</i>. Кыргыз ж-а Кыргыз&shy;стан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; <i>Аристов Н. А</i>. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы, Б., 2001.
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]