«КЫРГЫЗСТАНДЫН РОССИЯГА КАРАТЫЛЫШЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗСТАНДЫН РОССИЯГА КАРАТЫЛЫШЫ</b> – Россия империясынын 19-к-дагы коло&shy;ниялык саясатынын бир бөлүгү. 19-к-дын орто
ченинде Россия м-н Англиянын ортосунда О. Азия үчүн атаандаштык күчөгөн. Англиянын Ост-Индия компаниялары Түш., Түш.-Чыгыш Азияга алып келген товарларынын наркын ар&shy;зандатуу үчүн Кавказдан Мешхед, Мерв ш. ар&shy;кылуу О. Азияга өтүүнү көздөгөн. Натыйжада
18-к-дын аягы – 19-к-дын башында О. Азия
Европадан Кытай-Индияга өтө турган маанилүү стратегиялык жолдордун бирине айланган. Орус
өкмөтү бул маанилүү соода жолун көзөмөлдөө
үчүн Сибирь ж-а Сыр-Дарыя аскер линиясын курууга киришкен. Омск–Кулжа [Омск – Семи&shy;палатинск – Көкбекти – Чугунчак (Чөйчөк) –
Кулжа] жолу 2711ден 2376 <i>км</i>ге узартылган. Түш. Казакстан м-н Түн. Кыргызстан, кийин Ко&shy;кон, Бухара, Хива хандыктарын өз курамына киргизүү Россиянын башкы геосаясаты болгон. Ушундан улам орус өкмөтү 1813-жылдан кыр&shy;гыздар тууралуу кеңири маалымат чогултууга
өткөн (к. <i>Бубенов</i> А. Л., <i>Зиббернштейн</i> Ф. К.). 19-к-дын 40-жылдары Копол, 1854-ж. Верный
чеби (азыркы Алматы ш.) курулган. Ушул жыл&shy;дары Кокон хандыгынын эзүүсүнөн тажаган бугу уруусунун бийи Боронбай бир нече жолу Рос&shy;сия империясынын курамына кирүү ниетинде кат жолдогон; 1855-ж. 7-январда бугу уруусу&shy;нун атынан Качыбек Шераалы уулунун ант берүүсүнөн кийин К. Р. к. башталган. Орус бий&shy;лиги Кырг-нды каратууну ар кыл айла-амал м-н ишке ашырган. Мис., орус аскерлери улам казактарды кыргыздарга каршылаштырып, кыргыз манаптарынын (к. <i>Ормон хан, Жан&shy;тай, Жаңгарач</i>) ынтымагын ыдыратуу үчүн улуу жүз казактарына атайы жашыруун көрсөтмө да берген. Натыйжада Жантай башкарган тынай уруусу орус бийлигин кабыл алууга макулдук
<br type=PH info="764 КЫРГЫЗСТАНДЫН САЯСИЙ ПАРТИЯЛАРЫ"/>

берсе, Үмөтаалы Ормон уулу буга каршы бол&shy;гон. Бишкек чебинин беги Рахматуллага кар&shy;шылашкан Байтик Канай уулу орус бийлигине жакындашса, Жаңгарач орус бийлигине каршы
чыккан. Ошентсе да 1862-ж. Токмок, Пишпек&shy;ти, 1863-ж. Куртка чебин караткан; Нарында&shy;гы чериктер орус бийлигин тааныган. 1864-ж. 5-июнда полковник М. Г. Черняевдин отряды (2500 аскер) Олуя-Атаны алып, отряддын бир бөлүгү Талас аркылуу өтүп, Чаткалды ээлеген. Жумгал, Суусамыр, Кетмен-Төбө, Нарынды жер&shy;деген саяк уруулары орус бийлигине 1865-ж. ант берген. Ушундан улам 1867-ж. Үмөтаалы да орус бийлигин тааныгандан кийин, Түн. Кырг-н то&shy;лук Россия империясынын карамагына өтүп, Жети-Суу обл-на баш ийген Токмок уезди түзүлгөн (к. <i>Кыргызстандын падышачылык мез&shy;гилдеги администрациялык бөлүнүшү</i>). Кокон хандыгынын чептеринин (Олуя-Ата, Түркстан,
Чымкент, Ташкент) алынышы м-н Сибирь ж-а Сыр-Дарыя аскер линиясы биригип, Түш. Кырг&shy;нды каратууга ыңгайлуу шарт түзүлгөн. 1867- ж. Түркстан генерал-губернаторлугу уюшулуп, Кудаяр хан Россия м-н тынчтык келишим түзүүгө аргасыз болуп, иш жүзүндө Кокон хан&shy;дыгы да Россияга көз каранды болгон. Ушул кырдаалда Кокон бийлигине каршы кыргыздар&shy;дын көтөрүлүшү башталып (к. <i>Искактын көтөрүлүшү, Кокон көтөрүлүштөрү</i>), Кокон ш. көтөрүлүшчүлөрдүн колуна өткөн. Кудаяр хан&shy;дын ордунда такка отурган Насирдин хан орус бийлигинен жардам сурап кайрылган, натый&shy;жада орус өкмөтү 1875–76-ж. аскер киргизген.<br>
Туруктуу орус аскери тез эле Анжиян (1876, 10- январь), Кокон (1876, 18-февраль), Асаке, Үч- Коргон ш-н ээлеген, Россиянын курамына кирүүдөн баш тарткан кыргыздар Алайга чегин&shy;ген. Наманган уездинин начальниги 1876-ж. жай айларында алайлык кыргыздарды багындыруу
үчүн уюштурган куралдуу экспедициянын («Алай экспедициясы») натыйжасында алайлык кыргыз уруулары аргасыздан Россиянын кара&shy;магына өткөн (к. <i>Курманжан датка</i>). Алайлык кыргыздардын багынышы м-н Түш. Кырг-ндын Россиянын курамына кирүүсү аяктаган.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]