«КРАСНОЯР КРАЙЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КРАСНОЯ&#769;Р КРАЙЫ – </b>Россиянын Азия бө&shy;лүгүндөгү субъектиси. Чыгыш Сибирдин борб. бөлүгүндө, Енисейдин алабында жайгашкан. Түндүгүн Кара (Карск) жана Лаптевдер деңиздери
чулгайт. Край Түндүк Жер, Норденшельд архи&shy;пелагдарын жана бир нече аралды да камтыйт. Анын курамына Таймыр (Долган-Ненец) жана Эвенк р-ндору (өзгөчө статуска ээ) кирет. Аян&shy;ты 2366,8 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 2,9 млн (2008). Адм.- айм. жактан 48 районго бөлүнөт. К. к-нда 23
шаарча, 41 шаар бар. Борбору – Красноярск ш.
Сибирь федерация округунун курамына кирет. Мамл. бийликтин органдар системасы крайдын 1996-ж. кабыл алынган уставы аркылуу анык&shy;талат.<br>
Табияты адамдын жашоосуна эң четки түн&shy;дүктө (Таймыр ж. а-нда) жагымсыз болсо, түш&shy;түгүндө жагымдуу. Экол. абалы канааттанды&shy;рарлыктан өтө курч абалга чейин жетет. Ал жер&shy;суунун, абанын комплекстүү бузулушуна, тоң&shy;дун аракетинен топурактын жакырданышына, жер алдында ядролук жардыруулардын кесепе&shy;тине байланыштуу. Красноярск, Ачинск, Канск ш-нын айланасы өтө булганган. Край Россияда 1980-жылдан атменены зыяндуу заттар менен бул&shy;гоо б-ча 1-орунда турат.<br>
К. к. Түн. Муз океандын жээгинен Түш. Си&shy;бирь тоолоруна чейин (3 миң <i>км</i>ге) созулат. Түн&shy;дүгүн <i>Таймыр жарым аралы</i> (анын борб. бөлү&shy;гүндө <i>Бырранга тоолору</i> жатат) жана <i>Түндүк Си&shy;бирь ойдуңу</i> ээлейт. <i>Енисей</i> д. крайды экиге бө&shy;лүп агат. Батышы жапыз <i>(Батыш Сибирь түз&shy;дүгү),</i> чыгышында <i>Орто Сибирь бөксө тоосу</i>
(орт. бийикт. 500–700 <i>м</i>, эң бийик жери <i>Ени&shy;сей токол тоосу,</i> 1104 <i>м</i> жана Путорана плато&shy;су, 1701 <i>м</i>) жатат. Түш. бөлүгүндө <i>Чыгыш Саян</i> (край чегинде бийикт. 2922 <i>м</i>; Грандиозный чо&shy;кусу), <i>Батыш Саян</i> (2930 <i>м</i>), о. эле Абакан кыр&shy;ка тоолору жана <i>Кузнецк Ала-Тоосу</i>нун чыгыш капталдары жайгашкан. Тоо аралык өрөөндөр бар. Климаты кескин континенттик. Январдын
орт. темп-расы түндүгүндө –30°Сден –36°Сге,

[[File:КРАСНОЯР КРАЙЫ7.png | thumb | Енисей токол тоосу.]]түштүгүндө –18––20°С. Июлдуку 13–20°С. Жыл&shy;дык жаан-чачыны түндүгүндө 200–300 <i>мм,</i> борб. бөлүгүндө 400–600 <i>мм,</i> түштүгүндө тоо каптал&shy;дарында 800–1200 <i>мм.</i> Төмөнкү Тунгуска д-нан
түндүктү карай түбөлүк тоң кеңири таралган. Негизги дарыясы – Енисей, анын ири куймала&shy;ры: Туба, Мана, Кан, Ангара, Абакан, Сым ж. б. Ири көлдөрү: <i>Таймыр, Пясино,</i> Лама, Шира. Негизинен күл, түштүгүн кара топурак ээлейт. Аймагынын басымдуу бөлүгүндө кызыл кара&shy;гайлуу тайга өсөт. Түндүгүндө мамык чөп, эңил&shy;чек жана бадалдуу тундра, түштүгүндө токойлуу тундранын ичке тилкеси бар. Түштүгүндө тоо арасындагы өрөөндөрдө талаа жана токойлуу та&shy;лаа өсүмдүктөрү өсөт. Кен байлыктарынан күрөң көмүр, нефть, никель, кобальт, платина, темир, алтын казылып алынат. «Столбы», Борб. Си&shy;бирь, Тунгуска, Таймыр, Саян-Шуша, Путора&shy;на, Чоң Арктика жана Шуша улуттук парктары уюштурулган.<br>
Калкы негизинен орустар (89%), о. эле украин (2,3), татар, немис, беларустар да жашайт. Орт. жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 1,2 киши (2008). Право&shy;славныйлар, протестанттар, католиктер, му&shy;сулмандар, иудейлер бар. Шаар калкы 75,8%. Ири шаарлары: Норильск, Ачинск, Канск, Же&shy;лезногорск, Лесосибирск, Минусинск, Зелено&shy;горск.<br>
Региондун дүң продукциясынын көлөмү 238,2 млн рубль, андагы ө. ж-дын үлүшү 63,2%, а. ч-ныкы 5,2%. Край түстүү металлургия (а. и. аллюминий ө. ж.) продукциясын өндүрүүгө, ма&shy;шина курууга (муздаткыч, тоңдургуч, Россияда 2-орунда, дан эгиндерин жыйноочу комбайндар&shy;дын 33%ин чыгарат) адистешкен. Россияда то&shy;кой ө. ж. комплекси менен өзгөчөлөнөт. Башкы
ө. ж. тармактары: түстүү металлургия, машина
куруу жана металл иштетүү, электр-энергетика

[[File:КРАСНОЯР КРАЙЫ8.png | thumb | none]]
Красноярск ГЭСи.
(Красноярск, Саян-Шуша ГЭСтери, Назаровск, Красноярск жана Берёзовск ГРЭСтери), тамак-аш, токой, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз. Крайдын а. ч. жакшы өнүккөн эмес. Дан эгиндери, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт-эт багытын&shy;дагы мал чарбачылыгы өнүккөн. Кой асыралып,
үй куштары багылат. А. ч-га жарактуу жери
5041,1 миң <i>га</i> (жер фондусунун 7,1%), а. и. айдоо аянты 1887,1 миң <i>га</i>, анын 57,7%ин дан эгиндери, 37,1%ин тоют өсүмдүктөрү ээлейт.<br>
Табигый шартынын катаалдыгынан ички ав&shy;томобиль магистралдары жокко эсе. Крайдын түндүктөгү аймактары менен аба, суу жолдору аркылуу катташат. Т. ж-нун уз. 2067 <i>км</i>, ас&shy;фальтталган автомобиль жолу 13,2 миң <i>км</i>, суу жолунуку 7515 <i>км</i> (автономия округдарын кош&shy;погондо). Башкы дарыя порттору: Красноярск, Ачинск, Минусинск, Енисейск, Лесосибирск. Жалпы билим берүүчү 1553 мекеме, 154 баштал&shy;гыч жана атайын окуу жайлары, 31 ЖОЖ (а. и.
11 мамл., филиалдары менен), РИАнын Сибирь ил. бөлүмү, 14 театр (а. и. 3 муз., 2 куурчак), живописчи В. И. Суриковдун музей-чарбагы, китепканалар бар.


Ад.: Красноярский край // Большая Российская
энциклопедия. Спец. том. Россия. М., 2004; Краснояр&shy;ский край // Большая Российская энциклопедия. Т.
15. М., 2010. 
<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p>
[[Категория:4-том, 547-596 бб]]