«КООРДИНАТАЛАР (математикада)» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КООРДИНАТАЛАР</b> м а т е м а т и к а д а –тегиздикте, бетте же мейкиндикте чекиттин (вектордун) абалын аныктоочу сандар. Түз сы&shy;зыктагы, тегиздиктеги, мейкиндиктеги чекит&shy;тин абалын анык&shy;тоочу шарттар жы&shy;йындысы координаталар система&shy;сы деп аталат. Астрономиялык ж-а географиялык    координаталар – кең&shy;дик ж-а узундук де&shy;линип пайдаланыл&shy;ган. 14-кылымда франциялык   ма&shy;тематик Н. Орем координаталарды тегиздикте график түзүү

[[File:КООРДИНАТАЛАР28.png | thumb | 1-чийме]]
үчүн пайдаланган ж-а координата сызыктарын узундук ж-а кеңдик (азыркы абсцисса ж-а <i>ор&shy;дината</i>) деп атаган. 17-кылымда Р. <i>Декарт</i> координаталар  ме&shy;тодунун маанисин кеңири талдап, геометриялык масе&shy;лелерди алгебралык ж-а математикалык анализдин тилине ко&shy;торгон. Тегиздиктеги чекиттин тик бурчтуу (де&shy;карт) координаталарынын (1-чийме) мааниси + же – белги&shy;лери м-н белгиленген өз ара перпендикуляр <i>Ох</i> ж-а <i>Оу</i> (координата  окто&shy;ру) эки түз сызы&shy;гынан турат. <i>М</i>  чекитинин коор&shy;динаталары <i>ОМ<sub>х</sub><sub> (</sub>х</i>, абсцисса) ж-а <i>ОМу (y</i>, ордина&shy;та). Мейкиндик&shy;теги коордитната система&shy;сын өз ара пер-

[[File:КООРДИНАТАЛАР29.png | thumb | 2-чийме
]]пендикуляр үч тегиздик аныктайт (2-чийме). Ага  салыштырмалуу алынган М чекитинин абалы <i>х, у</i> ж-а <i>z</i> (апликата) координатары  м-н аныкталат. <i>О</i> чекити эки учурда тең координаталар башталмасы деп ата&shy;лат. Тегиздиктеги чекиттин уюлдук координаталары төмөн&shy;күчө аныкталат: белгиленген <i>О</i> (уюл) чекити&shy;нен <i>М</i> чекитинин <i>ОМ –r</i> аралыгы <i>ОМ</i> ж-а <i>ОР</i> уюлдук огунун ортосунда&shy;гы <i>РОМ=</i>q> бурчу боюнча бе-[[File:КООРДИНАТАЛАР30.png | thumb | 
3-чийме
]]рилет (3-чийме; <i>r</i> – радиус-вектор, q> – уюлдук  бурч). Мейкиндикте - уюлдук координаталардын аналогу (типтеши) болуп ци&shy;линдрдик координаталар ж-а сфералык координаталар кызмат кылат. Бетте ийри сызыктуу координаталар аныкталат (мисалы, георграфиялык  координаталар  – сферадагы узундук ж-а кеңдик).
[[Категория:4-том, 403-452 бб]]