«КОМОР АРАЛДАРЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КОМО&#769;Р АРАЛДАРЫ</b> , К о м о р А р а л д а р С о ю з у – Инди океанындагы мамлекет. Мо&shy;замбик кысыгынын түндүгүндө, Африканын чыгыш жээгине жакын жайгашкан. Аянты 1862 <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 883,0 миң (2024). Административдик-аймактык

[[File:КОМОР АРАЛДАРЫ30.png | thumb | none]]
жактан 3 аралга [Нгазижа (Гранд-Комор), Нжуа&shy;ни (Анжуан), Мвали (Мохели)] бөлүнөт. Борбо&shy;ру – Морони шаары (Нгазижа аралында). Акча бирди&shy;ги – комор франкы.<br>Комор аралдары – БУУнун (1975-жылдан), ЭВФтин (1976), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү бан&shy;кынын (1976), Араб өлкөлөрү лигасынын (1993) ж-а Африка Союзунун (1975; 2002-ж. чейин ОАЕ) мүчөсү.<br>Комор аралдары – союздук мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы ж-а аткаруу бийлигин президент аткарат (Ко&shy;мор-Аралдар Союзуна караган аралдардын би&shy;ринен ротациялык негизде 4 жылга шайланат).<br>Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – бир пала&shy;талуу парламент (33 депутаттан турат). Көп партиялуу. Башкы партиялары – Автономия аралдар партиясы, Комордун кайра жаралышы үчүн конвенция партиясы.<br>Калкынын негизин анталоатра (95%; жергиликтүү африкалыктар м-н арабдардын, малагасилер м-н европалыктардын никелешүүсүнөн пайда болгон) түзөт; ошондой эле арабдар, индейлер, кытай&shy;лар, француздар да жашайт. Расмий тили – ко&shy;мор (аралдын диалекти м-н), француз ж-а араб тилдери. Ислам динин тутат. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 300 киши. Ири шаарлары: Морони (22 миң), Муцамуду (14 миң).<br>Аралдары тоолуу; аракеттеги бир нече жа&shy;нартоо бар. Эң бийик жери – Картала тоосу (би&shy;йиктиги 2360 <i>м</i>). Климаты тропиктик [нымдуу ж-а ысык (ноябрь–май)] ж-а пассаттык (кур&shy;гак, салыштырмалуу салкын). Эң суук айынын орточо температурасы 23–24°С, эң ысык мезгилде –27...–28°С, тоолорунда 14–15°Сге чейин төмөндөйт.<br>Жылдык жаан-чачыны 1100 <i>мм</i>ден 3000 <i>мм</i>ге
чейин (жанартоо массивинин айдарым беттерин&shy;де). Нгазижа аралында туруктуу аккан суусу жок, башка аралдарында кыска ж-а тез-тез соолуп ка&shy;луучу агын суулары бар. Кратерлерде көлдөр кез&shy;дешет (суусу таза). Флора м-н фаунасы эндемик&shy;тер. Айдарым капталдарында бийик өскөн тро&shy;пиктик токойлорунда лианалар м-н жыгач сы&shy;мал папоротниктер ж-а орхидеялар, токойло&shy;рунда жылаңач уруктуулардын байыркы өкүл&shy;дөрү, тоолордун этегинде ж-а түздүктөрүндө сей&shy;рек токой, саванна, жаш платолорунда чөп ж-а суу жээктеринде мангр өсүмдүктөрү өсөт. Сүт эмүүчүлөрдүн 20дан ашык (анын ичинде мангуст лему&shy;ру, тенрек), канаттуулардын 100гө жакын (анын 40%тейи эндемик; комор ача куйруктуулары, комор ак көзү ж. б.), сойлоп жүрүүчүлөрдүн 20дан ашык түрү (хамелеондор, жашырын көздүүлөр, фельмузалар) ж-а Нгазижа аралынын жээктеринде жоголуп бараткан латимерия (чеңгел канаттуу балык) кездешет. Мохели деңиз паркы уюшту&shy;рулган.<br>Анжуан аралында калк б. з. 5-кылымында эле отурук&shy;ташкан. Архипелаг 12-кылымда Килвы султанды&shy;гынын (Танзаниянын аймагында арабдар уюш&shy;турган) бийлигинин астында болгон. Арал жөнүндө алгач 1598-жылы голландиялык саякатчы К. Хаутман жазган. 1600-жылы Африкадан, Чыгыш Араб өлкөлөрүнөн, Индонезия ж-а Мадагаскар&shy;дан элдер көчүп келип отурукташа баштаган. 15-кылымдан 19-кылымга чейин мусулмандардын ээлиги болуп келген. 1912-жылы Франциянын колониясы деп расмий жарыяланган. 1946-жылы Франциянын «деңиздеги алыскы аймагы» статусун алган. 1975-жылы арал көз каранды эместикке ээ болуп, бирок Майотта аралы Франциянын бийлигинин ас&shy;тында калган. 1978–79-жылдарда бир нече жолу мамлекеттик төңкөрүштөр болгон. 1978-жылы октябрда жаңы конституция кабыл алынып, Комор аралдары Ислам Республикасы (ФИРКО) аталган. 2007-жылы кайрадан шайлан&shy;ган президент аралдардын баарына көз каран&shy;ды эместикти берген. Комор аралдары – агрардык өлкө. Экономи&shy;касы чет өлкөлүк жардамга көз каранды. Жар-




[[File:КОМОР АРАЛДАРЫ31.png | thumb | none]]
дамды негизинен Франция, Япония, Сауд Ара&shy;биясы, Бириккен Араб Эмирликтери ж-а Кувей&shy;ттен алат. ИДПнин көлөмү 1,26 млрд доллар (2007; аны киши башына бөлүштүргөндө 1100 доллардан туура келет), андагы айыл чарба секторунун үлүшү 40%, өнөр жайыныкы 4%, тейлөө чөйрөсүнүкү 56%. Өнөр жайы начар өнүккөн. Эфир май, копра, тамак-аш өнөр жай ишканалары иштейт. Самын кай&shy;натылат. Сыртка эфир майын (иланг-иланг, жылына 45 тга жакын эссенция алынат, дүйнө&shy;дө 1-орунда), чеге гүл (дүйнөдө 4-орунда), ваниль (6-орунда), кокос пальмасы (Мвали аралында; 77 миң т, жаңгагы), корица (татымал), кофе ж-а какао чы&shy;гарат. Керектөөлөрү үчүн банан, маниок, күрүч, таро, батат, ямс, жүгөрү ж-а бал камыш өстүрү&shy;лөт. Аймагынын 7%ин жайыт ээлейт. Бодо мал, эчки, кой ж-а эшек асыралат. Балык карма&shy;лат. Жыгач даярдалат. 2006-жылы 20 млн <i>кВт.с</i>

[[File:КОМОР АРАЛДАРЫ32.png | thumb | Комор акчасы.]]
электр энергиясы өндүрүлгөн. Айыл чарба продуктула&shy;ры экспорттолот. Автомобиль жолунун узундугу 880 <i>км</i> (анын ичинде 673 <i>км</i>и асфальтталган). Негизги портто&shy;ру: Морони, Муцамуду. Деңиз соода флоту 144 кемени камтыйт (анын ичинде 70и башка өлкөнүн же&shy;леги м-н жүрөт). Морони шаарында эл аралык аэро&shy;порт бар. Туризм өнүгүүдө (жылына 20 миң ту&shy;рист келет). Негизги сырткы соода шериктеш&shy;тери: Нидерланд, Франция, Италия, АКШ, Син&shy;гапур, Түркия ж-а Пакистан.

Ад.: Коморские острава / /Всё о странах мира, ат&shy;лас-справочник, М., 2006; Коморы // Большая Рос&shy;сийская энциклопедия. Т. 14. М., 2009.

<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p>
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]