«КОММУНИЗМ (коомдук-экономикалык көрүнүш)» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КОММУНИ&#769;ЗМ</b> (лат. kommunic – орток, жал&shy;пы) – маркстик концепцияда капитализмди
алмаштыруучу ж-а өндүрүш каражаттарына болгон жалпы менчикке негизделген коомдук-&shy;экономикалык көрүнүш; коммунизм өндүрүш каражаты жалпы элдик менчикке айланган, коомдун бардык мүчөлөрү социалдык теңчиликке жетишкен, «ар кимдин жөндөмүнө жараша, ар кимге керегине жараша» деген принципти ишке ашыруучу тап&shy;сыз коомдук түзүлүш. Коммунизм – социализмдин өнүк&shy;көн, жогорку баскычы катары каралат. Учурда бул термин мурдагы Советтер Союзунун ж-а анын өнөктөштөрүнүн саясий ж-а экономикалык түзүлүшүн мүнөздөгөнгө колдонулат. Коммунизм идеясы пайда бол&shy;гондон эле (байыркы Кытай, Грек, Рим ж. б. өлкөлөрдө) мүлктүн орток ж-а адамдардын тең укуктуу болушу талап кылынган. Бул талап&shy;ты 15-кылымда Чехияда гусчулар кыймылынын (М. Гуска), 16-кылымда Германияда дыйкандар со&shy;гушунун (Т. <i>Мюнцер</i>), 17-кылымда Англияда, 18- кылымда Францияда буржуазиялык революциянын катышуучула&shy;ры (Ж. Уинстэнли, Г. Бабёф) революциялык күрөштүн урааны катары жарыялашкан. 16–17-кылымдарда көптөгөн гуманисттер (Т. <i>Мор, Платон</i> ж. б.), 18-кылымда француз агартуучулары (Морелли, Г. Маб&shy;ли ж. б.) коммунизм идеясы жөнүндө көз караштарды иш&shy;теп чыгышкан. 19-кылымда А. Сен-Симон, Ш. Фу&shy;рье, Р. Оуэн сыяктуу утопист-социалисттер коммунизм жөнүндөгү түшүнүктөргө эмгек, адам муктажды&shy;гын канааттандыруу, эмгекке  жараша  бөлүштү&shy;рүү ж. б. идеяларды киргизген. Бирок, утопия&shy;лык коомдо жеке менчикке, мүлк теңсиздигине жол беришкен. 19-кылымдын 40-жылдарында К. Маркс м-н Ф. Энгельс коммунизмдин илимий теориясын (пролетар&shy;дык революциянын негизинде капитализмди кула&shy;тып, социализмге өтүү ж-а коммунисттик коомду куруу мыйзам ченемдери ж. б.) иштеп чыгыш&shy;кан. Марксизм теориясы коомдук өнүгүүнүн мыйзам ченемдүүлүгүн түшүндүрүп гана тим бол&shy;бой, аны өзгөртүү жолдорун аныктап, социа&shy;лизмди утопиядан илимге айландырган. В. И. Ле&shy;нин коммунизм теориясын андан ары өнүктүргөн, бирок коммунисттик идеяны коомдук турмуштун бар&shy;дык чөйрөлөрүндө башкаруучу партия мамлекеттик органдарды такыба көзөмөлгө алышына жол берген доктринага айландырып жиберген. Бул доктринанын 2 негизги элементи болгон. Би&shy;ринчиден, жумушчу табынын кызыкчылыкта&shy;рын көздөгөн коммунисттик партия жетекчи&shy;лик ролду ойногон. Партия «демократиялык централизм» принцибинин негизинде иш жүргү&shy;зүп, мамлекеттик башкаруу органдарын көзөмөлдөгөн. Экинчиден, коомдук менчик ж-а экономиканы пландоо болгон. Эл чарбасы, өнөр жай тармагы пландуу экономика аркылуу ишке ашырылып, аны кеңири алкакта борбордоштуруу саясаты жүргүзүлгөн. Айыл чарба ишканаларына, завод-фабри&shy;каларга алдын ала өндүрүш тапшырмалары бе&shy;рилип, баалар түзүлүп, эмгек нормалары анык&shy;талган. Рынок экономикасына ж-а өндүрүш ка&shy;ражаттарынын жеке менчикке өтүүсүнө тыюу салынган. Бирок, бул принцип толугу м-н ишке ашкан эмес. Мисалы, Советтер Союзунда пролетариат диктатурасынын принцибине ылайык тотали&shy;тардык бийликтин орношуна жол берилген. Коммунисттик моделдин натыйжасыздыгынан ж-а демократиянын жоктугунан Батыш Евро&shy;пада (марксизмдин жактоочулары тарабынан деле) көп айыптала баштаган. 1970-жылы евроком&shy;мунизм идеялары м-н куралданган батыштагы коммунисттик партиялар лениндик «пролета&shy;риат диктатурасы» теориясынан баш тартып, демократиялык институттарды кабыл алган. Кийинки он жылдыкта коммунизмди ортодокстук ревизиялоо Советтер  Союзуна ж-а Чыгыш Европа өлкөлөрүнө кеңи&shy;ри жайылган; натыйжада, тынчтык революциялары&shy;нын негизинде коммунисттик партиянын бий&shy;лиги жоюлуп, рынок экономикасына ж-а эр&shy;кин демократияга жол ачылды. Агрардык коомдон индустриялаштырууга өтүүдө коммунизмдин ойногон ролуна тарых келечекте өз баасын бериши мүмкүн, бирок коммунизм жөнүндөгү идеялар адам тарыхы&shy;нын акыркы максаты болуп эсептелбейт, би&shy;рок ыймандуу салымдары м-н коммунизм кандайдыр бир деңгээлде коомдо жашай берет.<p align='right'><i type='author'>Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]