«КЕНИЯ (мамлекет)» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КЕ&#769;НИЯ</b> , К е н и я Р е с п у б л и к а с ы – Чыгыш Африкадагы мамлекет. Түштүк-чыгышы&shy;нан Инди океаны, түштүк-батышынан Виктория көлү м-н чулганып, түндүгүнөн Судан ж-а Эфио&shy;пия, чыгышынан Сомали, түштүгүнөн Танзания, батышынан Уганда м-н чектешет. Аянты 581,8

[[File:КЕНИЯ32.png | thumb | none]]
миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 53,3 млн (2025). Борбору – Най&shy;роби. Расмий тили – англис ж-а суахили тилде&shy;ри. Акча бирдиги – кения шиллинги. Административдик-аймактык жактан 8 провинцияга бөлүнөт.
<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)
</table>

[[File:КЕНИЯ33.png | thumb | none]]
Кения – БУУнун (1963), Шериктештиктин (1963), Африка союзунун (1963), ЭВФтин (1964), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Кения – унитардык мам&shy;лекет. 1963-жылы 12-декабрда Конституциясы ка&shy;был алынган. Башкаруу формасы – президент&shy;тик республика. Мамлекет башчысы – прези&shy;дент (5 жылга шайланат). 35 жаштагы Кениянын жараны президенттикке шайланууга укуктуу. Мыйзам чыгаруу бийлиги – бир палаталуу пар&shy;ламент – Улуттук ассамблеяга таандык (5 жылга шайланып, 224 депутаттан турат). Өкмөт прези&shy;дент, премьер-министр (2008-жылдан) ж-а ми&shy;нистрлерден турат. Кенияда көп партиялуу система орун алган. Саясий партиялары – Улуттук би&shy;римдик партиясы, Сары кызыл демократиялык кый&shy;мылы.  

'''Табияты.''' Кениянын аймагынын басымдуу бөлүгү Чыгыш Африка бөксө тоосунун түндүк-чыгыш бө&shy;лүгүндө жайгашкан. Деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги чыгышында 500 <i>м</i>ден, батышында 1500 <i>м</i>ге че&shy;йин. Бөксө тоонун борбордук бөлүгү аркылуу тек&shy;тоникалык ойдуңдардын кууш тилкеси (Чыгыш Аф&shy;рика риф системасынын чыгыш тармагы) өтөт; ал ойдуңдардын айрымдарына суу толуп, көлдөр (Рудольф, Баринго, Магади) пайда болгон. Ойдуң&shy;дар чыгышынан ж-а батышынан бийик кырка тоолор (чыгышынан Абердэр, эң бийик жери 4000 <i>м</i>; батышынан Мау ж-а Элгейо, 3000 <i>м</i>), жанартоо массивдери (5199 <i>м</i>, Кения чокусу – Кениянын эң бийик жери) ж-а лава платолору м-н торолгон. Кениянын батыш бөлүгүн калдык тооло&shy;ру бар бийик келки бөксө тоо ээлейт. Чыгы&shy;шында бөксө тоо аккумуляциялык жээк түз&shy;дүгүнө (жазылыгы 50–200 <i>км</i>) тепкичтенип түшөт.<br>Кениянын аймагы кембрийге чейинки кристалл&shy;дык ж-а метаморфизмделген тоо тектерден (гра&shy;нит, гнейс, кварцит, кристаллдык сланец) түзү&shy;лүп, жаракалар зонасы кайнозой лавалары м-н капталган. Жээк түздүктөрү мезозойдун ж-а нео&shy;ген-төртүнчүлүк мезгилдин деңиз чөкмөлөрүнөн турат. Табигый сода ж-а флюорит кендеринин запасы мол; цемент, курулуш акиташ теги, диа&shy;томит, бентонит, каолин, вермикулит, гипс, та&shy;лаа шпаты, айнек ж-а курулуш куму, баалуу таштардын (аметист, аквамарин, кордиерит, жа&shy;шыл гранат, рубин, сапфир, турмалин) өнөр жайлык мааниси бар. Алтын, темир, ниобий, сейрек жер элементтери, коргошун, күмүш, никель, титан&shy;циркондуу оор кум чачыранды кендери да бел&shy;гилүү. Геотерм ресурстарынын запасы да мол.<br>Кенияда субэкватор климаты үстөмдүк кылат; аймагы кыйла бийик жайгашкандыгына бай&shy;ланыштуу өтө ысык эмес, ным салыштырма&shy;луу жетишсиз. Тайпак тоодо температуранын сут&shy;калык өзгөрүүсү зор, климаттын бийиктик ал&shy;кактуулугу даана байкалат. Июлдун орточо темп&shy;расы жээк бөлүгүндө 24–25°С, тоолуу аймактын борбордук бөлүгүндө 12–15°С, батышында 22°С; ян&shy;вардыкы ошол эле тартипте 27°С, 14–18°С, 24°С. Экваторго жакын жаан-чачындуу 2 сезон (март– апрель ж-а ноябрь–декабрь) болот; түндүгүндө ж-а түштүгүндө жаан-чачындын жайкы макси&shy;муму даана байкалат. Жаан-чачындын жылдык орточо өлчөмү өлкөнүн эң кургакчыл түндүк-чыгы&shy;шында 250 <i>мм</i>ден батышында ж-а түштүк-баты&shy;шында 1500–2000 <i>мм</i>ге чейин. Кения тоосунда (4700–4800 <i>м</i> бийикте) төр ж-а өрөөн тибиндеги ондон ашык чакан мөңгү бар. Мөңгүлөрүнүн бардыгы чегинип баратат. Дарыялары сейрек, суусу аз; түндүгүндө ж-а түндүк-чыгышында агым айрым сезондо же мезгил-мезгили м-н пайда болот. Ири дарыялары – Тана, Галана Инди океанынын алабына кирет. Өлкөнүн борбордук бөлү&shy;гүндөгү ойдуң суусу сыртка агып чыкпаган туюк облуска кирет. Көлдөрүнүн Викториядан баш&shy;калары (Викториянын акваториясынын чыгыш бөлүгү Кениянын чегинде) туюк, тектоникалык кыймыл&shy;дан пайда болгон (Рудольф, Баринго, Магади ж. б.) көлдөр.<br>Аймагынын басымдуу бөлүгүн феррозём топу&shy;рактары ээлейт, чыгышында ж-а түндүк-чыгы&shy;шында шор жерлер да кездешет. Тоолоруна кы&shy;зыл ферралит, Инди деңизин жээктей күңүрт түстөгү силитозём топурактары мүнөздүү. Фло&shy;расынын курамында татаал өсүмдүктөрдүн 6000 түрү бар; алардын  150дөн ашуун түрү сейрек ж-а жоголуп бараткандар. Токой ж-а сейрек то&shy;кой өлкөнүн аймагынын 30%ин ээлейт. Эң кур&shy;гакчыл түндүк ж-а түндүк-чыгыш бөлүктөрүнө тикен&shy;дүү токой ж-а бадалдар, ксерофилдик сейрек то&shy;кой мүнөздүү. Алар түштүктү карай өлкөнүн ба&shy;сымдуу бөлүгүн ээлеген чөлдөшкөн саваннага (ньикага) өтөт. Өлкөнүн нымдуу батыш бөлүгүн&shy;дө негизинен экинчи жолку өскүлөң саванна ж-а парк сымал тараган токой басымдуу. Кениянын борбордук бөлүгүндө баалуу дарактарга бай дайыма жашыл нымдуу тоо токою, Кения ж-а Элгон тоолорунун кырларында африка-альп өсүмдүк&shy;төрү өсөт. Жээктей мангр токойлору кездешет. Кениянын жаныбарлар дүйнөсү өтө ар түрдүүлүгү м-н өзгөчөлөнөт; анда сүт эмүүчүлөрдүн 400дөн, куштардын 1100дөн, сойлоочулардын 360тан,

[[File:КЕНИЯ34.png | thumb | Саванна.]]

[[File:КЕНИЯ35.png | thumb | Богория көлү – эл аралык маанидеги суу-саздуу жер.]]
жерде-сууда жашоочулардын 75тен ашык түрү мекендейт. Саванналарда ар түрдүү туяктуулар көп; алар көңдөй мүйүздүүлөр (африка буйволу, гну антилопасы, орикс, топи, стенбок, бушбок, жейрен ж. б.), ошондой эле африка пили, кара керик, жираф, зебра ж. б.; жырткычтардан арстан, кабылан, кара кулак шер, каракал ж. б. кезде&shy;шет. Саваннанын орнитофаунасына африка төө кушу, бүркүт-турна, тоодак ж. б. мүнөздүү. Ру&shy;дольф көлүндө нил крокодилинин эң ири попу&shy;ляциясы бар.<br>Коргоого алынган көптөгөн табигый аймак&shy;тар өлкөнүн 6% аянтын ээлейт; резерваттары: Амбосели, Масаи-Мара, Нгонг, улуттук парк&shy;тары: Маунт-Кения, Найроби, Цаво ж. б.; де&shy;ңиз фаунасын ж-а коралл рифинин экосистема&shy;сын коргоо максатында деңиз акваториясын коргоого алган 11 участок уюшулган. <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине Рудольф көлүн&shy;дөгү 3 улуттук парк, Маунт-Кения улуттук пар&shy;кы кирет. Эл аралык маанидеги суулуу-саздак жерге 6 көл киргизилген. 1980-жылдын аягы&shy;нан баштап Кениядагы жоголуп бараткан жаны&shy;барлардын (африка пили, кара керик, хантер бубаласы ж. б.) түрлөрүн коргоо боюнча улуттук программа ишке ашырылууда.  '''Калкы.''' Кениянын калкынын басымдуу бөлүгү (64,6%) – <i>бантулар</i>; алар негизинен өлкөнүн түштүгүн ж-а түштүк-чыгышын мекендейт. Батыш&shy;та нилоттор (калктын 30,4%и), чыгышта ж-а түштүк-чыгышта кушиттер жашайт. Арабдар 0,3%ти, Европадан ж-а Америкадан келгендер 0,2%ти, Түштүк-Чыгыш Азиядан келгендер 0,5%ти түзөт. Калктын табигый өсүүсү 2,8% (2007). Төрөлүү (1000 адамга 39 бала) өлүм-жи&shy;тимден (1000 тургунга 11 адам) 2 эсе ашык. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 42,1%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 55,3%ти, 65 жаштан ашкандар 2,6%ти түзөт. Калктын орточо курагы 18,6 жыл. Эркектер м-н аялдардын саны тең чамалаш. Күтүлгөн орточо жашы 55,3 жыл (эркектердики 55,2, аялдарды&shy;кы 55,4). Калктын орочо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 60,4 адам (2007); Түндүк-Чыгыш провинциясында сейрек (11,2 адам), Батыш провинциясында эң жыш (524,9 адам) отурукташкан. Шаар калкы 30%тей. Ири шаарлары (2007): Найроби (3038,6 миң), Момбаса (867,0 миң), Накуру (271,0 миң), Элдорет (239,7 миң), Кисуму (225,5 миң). Адам&shy;зат өнүгүүсүнүн индекси 0,521 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 148-орунда; 2005).   

'''Тарыхы.''' Кения аймагынан адамзат тарыхынын эң байыркы эстелиги – Кооби-Фора тургун жа&shy;йы, көп катмарлуу ашель маданиятына ж-а неолит дооруна таандык тургун жайлар табылган. 1- миң жылдыктын ортосу ченде Кения аймагына <i>бан&shy;тулар</i> отурукташып, эң жөнөкөй дыйканчы&shy;лык, аңчылык ж-а мал чарбачылык м-н кесип&shy;тенишкен, Инди океанынын жээгинде жашаган&shy;дар соода (пил сөөктөрүн атма куралдарга, кол өнөрчүлүк буюмдарына алмашышкан) кылыш&shy;кан. 7–8-кылымдарда суахили этностук жамааты ка&shy;лыптанып, арабдар м-н алакалашып турган, 9–10-кылымдарда шаар-мамлекеттер (Манда, Пате, Малин&shy;ди, Момбаса, Ламу шаар-архипелагы ж. б.) пай&shy;да болуп, ислам дини тараган. 15-кылымдын аягын&shy;да шаар-мамлекеттерди португалдар басып ал&shy;ган. 1696–99-жылдарда Кения жээктери Оман имамынын карамагына өткөн. 1741-жылы Момбасада уюшул&shy;ган жергиликтүү Мазруи араб-суахили кланы көз ка&shy;рандысыздыгын жарыялап, Кения жээк аймакта&shy;рына бийлигин орноткон. 19-кылымдын башында Ламу ж-а Патеде Оман бийлиги калыбына кел&shy;ген. 1861-жылы Кения жээктери Занзибар султанды&shy;гынын курамына кирген. 19-кылымдын 1-жарымын&shy;да Кенияда Европа мамлекеттеринин, баарынан мурда Улуу Британиянын экспанциясы баштал&shy;ган. 1886-жылы Улуу Британия м-н Германиянын ортосунда Чыгыш Африканы бөлүштүрүү жөнүндө түзүлгөн келишимдин негизинде Кениянын көп бөлүгү Улуу Британияга караган. Кениянын бүткүл аймагы «британ королунун менчиги» деп жа&shy;рыяланып, Кенияны колониялоо күчөгөн. 20-кылымдын башында европалык келгиндер мыйзамдуу түрдө жер ээси болушкан. Африкалыктар европалыктар&shy;дын жеринде ижарачы катары гана жашап, алардын үлүшү 1 <i>га</i>дан ашкан эмес. Кения калкы&shy;нын колониячыларга көрсөткөн катуу каршы&shy;лыктарын британдык жазалоо экспедицияла&shy;ры аёосуз басып турган. 1920–40-жылдары Кенияда уюмдашкан алгачкы саясий кыймыл пайда бол&shy;гон. 1924–25-жылдарда Кикуйю ассоциация борбору, 1944-жылы Кениялык африкалыктар союзу (КАС) түзүлүп, европалыктар тартып алган жерди аф&shy;рикалыктарга кайтарып берүүнү талап кылган. 1952-жылы октябрда Кенияга британиялык аскер күчтөрү кир&shy;гизилип, колония саясатына каршы чыккан ку&shy;ралдуу көтөрүлүштү баскан (1957). КАСка тыюу салынып, лидерлери камалган. Бирок Улуу Бри&shy;тания Кенияга айрым жеңилдиктерди (жумушчу&shy;лардын эмгек акысы көтөрүлгөн, саясий партия&shy;лардын ишине, африкалыктарга шайлоого ка&shy;тышуу укуктары берилген ж. б.) берүүгө арга&shy;сыз болгон. 1960-жылы Кениялык африкалыктардын улуттук союзу (КАУС) түзүлгөн. 1963-жылы 1-июн&shy;да Ж. Кениата жетектеген Кениянын биринчи

[[File:КЕНИЯ36.png | thumb | none]]

өкмөтү уюшулган. 1963-жылы 12-декабрда Кения көз карандысыз мамлекет, 1964-жылы 12-декабрда Шериктештик курамындагы республика болуп жарыя&shy;ланган. Өлкө президенттигине Ж. Кениата, вице-президенттигине А. О. Одинга шайланган.<br>Өлкөдө экономикалык ж-а агрардык реформалар жүргү&shy;зүлгөн. 1970-жылы коомдук-саясий иштердин бар&shy;дык түрү мамлекеттик көзөмөлгө өтүп, партиялык ж-а мамлекеттик аппараттар биригип, Кениатанын жеке бийли&shy;ги чыңдалган. 1978-жылы Кениата өлгөндөн ки&shy;йин Д. Т. арап Мои Кениянын президенти ж-а КАУСтун төрагасы, М. Кибаки вице-президенти бо&shy;луп дайындалган. 1982-жылы Конституцияга өзгөр&shy;түүлөр киргизилип, өлкөдө бир партиялуу система орун алган. 2002-жылы оппозициялык партия&shy;лардын Улуттук коалициясы (лидери М. Киба&shy;ки) түзүлүп, 2002-жылы 27-декабрда президенттик шайлоодо жеңип чыккан. М. Кибаки ЭВФ ж-а Бүткүл дүйнөлүк банк м-н кызматташып, өл&shy;көгө акысыз башталгыч билим берүүнү киргиз&shy;ген. 2003–05-жылдарда оппозициялык партиялардын коалициясы Р. Одинга (А. О. Одинганын уулу) жетектеген Сары кызыл демократиялык кыймылына (СДК) бириккен. 2007-жылы президенттик шайлоо алдында Кибаки Улуттук биримдик партиясын (УБП) түзүп, шайлоодо жеңишке жеткен. Би&shy;рок оппозиция президенттик шайлоонун жы&shy;йынтыктарын жокко чыгарып, кайра шайлоо өткөрүү талаптары м-н элди массалык каршы&shy;лык көрсөтүү акциясына чакырган, натыйжа&shy;да бир миңден ашык адам өлүп, 300 миңдей адам үй-жайсыз калган. БУУнун мурдагы генералдык катчысы К. Аннандын күч-аракети м-н 2008-жылы февралдын аягында саясий кризис жөнгө са&shy;лынган. Апрель айында СДК ж-а УБПнин өкүл&shy;дөрүнөн коалициялык өкмөт түзүү ж-а Один&shy;ганы премьер-министрликке дайындоо жөнүндө ма&shy;кулдашууга жетишилген.  

'''Чарбасы.''' ИДПнин көлөмү 57,7 млрд доллар (2007), аны киши башына бөлүштүргөндө 1600 доллардан туура келет. ИДПнин накта өсүү&shy;сү 6,3%. Тейлөө чөйрөсүндө ИДПнин 59,5%и, айыл чарбасында 23,8%и, өнөр жайында 16,7%и түзүлөт.<br>Өнөр жайында минералдык сырьёлорду өндүрүүнүн мааниси зор: флюорит (экспорттун 17%и), сода (наркынын 63%и), алтын (11%, 616 <i>кг</i>), баа&shy;луу таштар (рубин, сапфир, турмалин, аметист). Ошондой эле Магади көлүнөн ж-а Инди океанынын жээгинен таш туз казылып алынат. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 1,1 миң <i>МВт</i>тан ашык (2005). Өндүрүлгөн электр энергиясынын өлчөмү 5,5 млрд <i>кВт· с</i>, өлкө ичинде керектелгени 4,5 млрд <i>кВт· с</i> (2005). Он ЖЭС, Тана дарыясында ГЭС, Найваша көлүнөн түш&shy;түктө геотермиялык ЖЭС иштейт. Кара метал&shy;лургия импорттук сырьёнун негизинде: 4 болот прокат заводу, цинктелген болот тунике, галва&shy;ника өндүрүшү иштейт. Автомобиль курашты&shy;руу ишканалары, нефть иштетүүчү завод (импорт&shy;тук сырьё) бар. Химия өнөр жайы кальцийлештирил&shy;ген сода, автомобиль ж-а велосипед шиналарын (импорттук каучуктан) чыгарат. Жыгач иш&shy;тетүүчү, эмерек даярдоочу ишканалар, өлкөдөгү эң ири целлюлоза-кагаз комбинаты, курулуш материалдар ишканалары иштейт. Цементтик ж-а курулуш акиташ теги, гранит, сланец, као&shy;лин, гипс, айнек ж-а курулуш куму ж. б. казы&shy;лып алынат. Ири цемент заводдору иштейт. Текс&shy;тиль, булгаары-бут кийим, тамак-аш (эт-сүт, ун, кант, суусундук, пиво, чай, кофе), тамеки чы&shy;гаруучу өнөр жай ишканалары өнүккөн.<br>Агрардык өндүрүшү өлкөнүн экономикасында маа&shy;нилүү орунду ээлейт; ал негизинен экспорттук багытта. Өлкөнүн аймагынын 8%тен ашык аянтын айдоо жер, 40%тейин жайыт ээлейт. Айыл чарбага жарактуу жери негизинен өлкөнүн борбордук ж-а батыш бөлүктөрүндө; Кениянын түштүк-чыгышын&shy;дагы жээк түздүктөрү дүйнөдөгү чай өндүрүүчү бирден бир регион болуп саналат (2005-жылы 295 миң т чай жалбырагы жыйналган; ал боюнча Кения

[[File:КЕНИЯ37.png | thumb | Чай плантациясы.]]
дүйнөдө 4-, Африкада 1-орунда); 90%и экспорт&shy;ко чыгарылат. Экспорт үчүн ошондой эле бал камыш, жүгөрү, буудай, кофе, сизаль, пахта, пирет&shy;рум (Кения дүйнө өлкөлөрүнүн 70%ке чейинки мук&shy;таждыгын камсыз кылат), ички керектөөгө картөшкө, маниок, ананас, батат, жашылча, плантейн (жашылча банан), ак жүгөрү, таруу өстүрүлөт. Африкадан экспортко чыгарылуучу гүлдүн 60%и Кенияга таандык (негизинен роза, чеге гүл). 2004-жылы 26 млн үй кушу, 12 млн бодо мал, 12 млн эчки, 10 млн кой, 830 миң төө, 415 чоч&shy;ко болгон. Балык кармалат. Жыгач даярдоо өнүккөн; тез өсүүчү дарактар (кипарис, кызыл карагай, бал карагай (кедр), эвкалипт ж. б.) өстүрүлөт.<br> Тейлөө чөйрөсүнүн туруктуу өнүккөн тарма&shy;гы – чет элдик туризм (дарылоо-ден соолукту чыңдоочу – Инди океанынын жээгиндеги кум&shy;дуу пляждар, экологиялык – улуттук парктарды ж. б. кыдыруу); ал валютанын негизги булагы болуп саналат. Жыл сайын Кенияга 1 млнго жакын ту&shy;рист (негизинен Улуу Британия м-н Германия&shy;дан) келет; туризмден түшкөн киреше 600 млн&shy;дон ашык долларды түзөт. Банк-кредиттик сис&shy;тема Кения борбордук банкын, 50дөн ашык коммер&shy;циялык банкты, Британия банктарынын фи&shy;лиалдарын камтыйт. Найробиде өлкөдөгү эң чоң биржа иштейт (1954-жылдан).<br>Транспорт тармагы өнүккөн; автомобиль жо&shy;лунун узундугу 63,3 миң <i>км</i>, темир жолунуку 2,8 миң <i>км</i>. Негизги темир жол магистралы – Момбаса – Найро&shy;би – Тороро (Уганда м-н чек арасы). Негизги порттору: Момбаса, Кисуму (Виктория көлүнүн жээгинде). Найроби, Момбаса, Элдорет шаарларында эл аралык аэропорттор бар. Продукту өткөргүч куу&shy;ру (узундугу 894 <i>км</i>) Момбаса шаарындагы нефть кайра иштетүүчү заводдон Найробиге (андан ары Накуру аркылуу Элдорет, Кисумуга) чейин созулат.<br>Өлкөнүн экспортунун наркы 3,8 млрд, импор&shy;тунуку 7,6 млрд доллар (2007). Экспорттук не-

[[File:КЕНИЯ38.png | thumb | Кениянын акчасы – шиллинг.]]
гизги продукциялары: чай (наркынын 20%и), гүл, кофе, пиретрум, бал камыш, балык, цемент, минералдык сырьёлор (негизинен флюорит, сода, асыл таш сырьёлору). Экспорт боюнча негизги соо&shy;да шериктери (2006): Уганда, Улуу Британия, АКШ, Нидерланд, Танзания, Пакистан. Бирик&shy;кен Араб эмирликтеринен, Индия, Кытай, Сауд Арабиясынан, АКШ, ТАР, Улуу Британия, Япо&shy;ниядан машина, жабдуу, транспорт каражат&shy;тарын, нефть ж-а нефть продуктуларын, химия өнөр жай продукцияларын сатып алат.  '''Маданияты.''' Кениянын билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (3 жаштан 5 жашка чейин), милдеттүү түрдө акысыз баштал&shy;гыч мектептерди (8 жылдык), орто мектептер&shy;ди (4 жылдык), кесиптик-техникалык окуу жайларды жана жогорку  окуу жайларды камтыйт. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 59,2% түзөт (2005). Кесип&shy;тик-техникалык окуу жайлар, политехникалык, педагогикалык, юридикалык, медициналык жана башка коллеждер (институттар), илимий мекемелер, жогорку  окуу жайлар, китепкана жана музейлер негизинен Найро&shy;би, Момбаса, Элдорет жана башка шаарларда жайгашкан. Негизги жогорку  окуу жайлар Нжородогу Эжертон университети (1939), Элдореттеги Мои университети (1984); Момбасада Калк китепканасы (1903), Кисум, Китал, Ламу жана башка шаарларда Кения улуттук музейинин филиалдары, Руируда кофе (1949) жана Керичодо чай (1951) изилдөө, Тикеде багбанчылык улуттук изилдөө (1955) борборлору бар.<br>Жумасына «Kenya Gazette» (1898-жылдан) өкмөттүк басылмасы жана күнүгө «The Standart» (1902), «Daily Nation» (1959), «Kenya-Times» (1983), «People´s Daily» (1992) гезиттери англис, «Taifa Leo» (1960), «Taifa Kenya» (1958) жана башка гезиттери суахили тилинде чыгат. Өкмөттүк маалымат агенттиги – Kenya News Agensy (KNA, 1963-жылы түзүлгөн). 1927-жылдан радио уктуруу, 1962-жылдан телеберүү иштейт.<br>Кениянын а д а б и я т ы суахили жана англис тилдеринде өнүккөн. XVII–XVIII кылымдарда алгачкы жаз&shy;ма (негизинен баатырдык, диний, дидактика&shy;лык поэмалар) эстеликтер суахили тилинде пай&shy;да болгон. Акындар Муяка бин Хаджи аль Гас&shy;сани жана Мван Купондун чыгармачылыгы XIX  кылымга таан&shy;дык. Суахили прозасы XX кылымдын ортосунан ка&shy;лыптана баштап, Ж. Н. Сомба, А. Жемаадара, С. Вамбуранын повесттери жаралган. 1952–1956-жылдардагы Мау-Мау көтөрүлүшү П. Кареитанын «Белгиси жок мүрзө» (1969), П. Нгаренин «Өзүң айык» (1975), К. Сьямбонун «Жамандыктын ку&shy;чагында» (1976) тарыхый романдарында чагыл&shy;дырылган. 1970–1980-жылдарда детектив жанры (З. Бурхани, С. Омар Саид чыгармалары) пайда болгон. Социалдык проблемалар Г. Левинин «Ачуунун кесепети» (1981) романында чагылды&shy;рылган. Кенияда англис тилиндеги адабият XX  кылымдын 1-жарымынан калыптанган: Парменас Мокери, М. Коинанге, Ж. Кениата, М. Гикару жана башкалар. Нгу&shy;ги ва Тхионго, Ч. Вачиума, А. М. Иманьяра, Л. Нгуйи жана башкалар тарыхый темага кайрылышкан. Ю. Давуддин реалисттик прозасы, ошондой эле саясий роман (В. Мутаха, Ф. Генга-Идова) жана башкалар кеңи&shy;ри белгилүү болгон. 1960-жылдардан англис ти&shy;линдеги поэзия өнүгө баштап, анда социалдык, саясий, философиялык лирика басымдуулук кылган. 1971-жылдан Найробиде «Африкалык акындар» сериясында антологиялар жана ыр жыйнактары жарык көргөн. «Өрөөндөгү жаңырык» (2000) деген чыгыш-африкалык поэзиянын антология&shy;сында И. Макоха-Накайо, Н. Алусала, О. Ор&shy;венжо жана башка Кения акындарынын чыгармалары кам&shy;тылган.<br>Кения аймагында орто кылымдарга таандык археологиялык эстеликтер (таштан курулган мал короо, үстүнө таш үйүлгөн мүрзөлөр, сугат каналдарынын из&shy;дери жана башкалар) сакталып калган. VII  кылымда араб тибинде салынган Геди, Малинди, Унгвана, Мнарани, Таква, Момбаса жана башка ири шаарлар пайда бол&shy;гон. Чарчы түрдөгү мечиттер курулган. Имарат&shy;тарды курууда коралл ташы жана кызыл чопо колдонулган. XVI кылымга таандык Момбасадагы Иисус форту жана Малиндидеги Васко да Гама&shy;нын таш колоннасы сакталган. XX кылымда Най&shy;роби жана башка шаарларда европалык стилдеги имараттар, кот&shy;теждер, виллалар тургузулган. Архитектуралык ку&shy;рулуштарды европалыктар жетектеген. Кениялык&shy;тар жыгачтан, чоподон (маска, статуэтка жана башкалар) ар кандай буюмдарды жасап, оймо-чийме түшүрүшөт. Кения музыка маданиятынын негизин банту, нилот, ку&shy;шит, суахили элдеринин салты түзөт. Ата-баба&shy;сынан бери музыкант болгондорду көзү ачыктар деп жогору баалашкан.Кения музыкасына араб, инди, колониялаштыруудан баштап европа музыкасы таасир тийгизген. XIX кылымдын аягынан шаарларда аскердик үйлөмө оркестр, жаз-банд, музыкалык ансамблдери, XX  кылымдын ортосунан америкалык музыка жана кубалык румба, бенга кеңири та&shy;раган. Белгилүү музыканттар: М. Ж. Боско, О. Кайамба, Л. Тутуту, Ж. Самбу, Д. Катуга жана башкалар 1960-жылдардан Кения улуттук музыкалык маданиятка мамлекет колдоо көрсөтөт. Мектеп програм&shy;маларына музыка жана бий сабактары кирген. 1974-жылы Кениата университетинин алдында музыкалык мек&shy;теп ачылган. Улуттук музыкалык салтты «Кения жыландары» ыр жана бий ансамбли, «Муунгано» улуттук хору өнүктүрөт. Кения улуттук музыка изилдөөчүлөр – Х. О. Аньюмба, В. А. Омонди.<br>Кенияда музыка-бий ансамблдери арбын. 1948-жылдан Найробиде Д. Маул негиздеген англис театры иштейт. 1952-жылы Найробиде Улуттук театр, 1997-жылы «Гаара» бий тобу түзүлгөн. 1963-жылы Кения өз алдынчалыкка ээ болгондо Найробиде жаңы театр коллективдери пайда болгон, анын ичинде «Чем&shy;чеми» труппасы эң белгилүү, негиздөөчүсү жана жетекчиси – Э. Мпахлеле. 1970-жылы Улуттук театр труппасы түзүлгөн.


Ад.: <i>Филатова И. И.</i> История Кении в новое и новейшее время. М., 1985; Африка. Энциклопеди&shy;ческий справочник. М., 1986; <i>Матвеева Н. Ф.</i> Кения.<br>Справочник, 3-е изд. М., 2004; Кения // Большая Российская энциклопедия. Т. 13. М., 2009.

<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]