«КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕ&#769;СИЯ</b> , Карачай-Черкес Респуб&shy;ликасы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түш&shy;түгүндө, Чоң Кавказдын түндүк этегинде жайгаш&shy;кан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 14,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 468,5 миң (2025). Борбору – Черкесск шаары. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 4 шаарга, 7 шаарчага бөлүнөт. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы республиканын 1996-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы анча татаал эмес, ал атмосферанын ж-а суунун булгануусуна байланыштуу. Жери дег&shy;радацияга учурап, анын негизинде экологиялык курч абал пайда болууда. Абаны автомобиль газда&shy;ры булгоодо (жылына 300 миң т). Аймагынын көпчүлүк бөлүгүн (<sup>2</sup>/3 ) <i>Чоң Кавказ</i> кырка тоосунун тоо системалары ээлейт. Эң бийик жери <i>Эльбрус чокусу</i> (5642 <i>м</i>; Россиянын эң бийик точкасы). Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –3°Сден –4°Сге чейин (–33°Сге чейин суук болот), түштүгүндө –10°C, июлдуку 21– 21°Сге чейин (максимуму 38–40°С). Жылдык жаан-чачыны 500 – 700 <i>мм</i> ден (түздүктөрүндө) 2000–2500 <i>мм</i>ге чейин ) тооло&shy;рунда. Башкы дарыясы – Кубань (анын куйма&shy;лары: Теберда, Кичи ж-а Чоң Зеленчук, Уруп, Чоң Лаба). Анча чоң эмес 370тен ашык көлү бар. Республиканын түндүгүнөн Чоң Ставрополь ка&shy;налы өтөт. Тоо этегиндеги талаалар жазы ж-а ийне жалбырактуу токой (көк карагай, кара&shy;гай ж-а кызыл карагай) м-н, жогорулаган са&shy;йын бийик тоолуу шалбаа м-н алмашат. Кен байлыктарынан көмүр, алтын, түстүү металл, отко чыдамдуу чопо, мрамор, жез ж. б. казы&shy;лып алынат. Минералдуу суулар (нарзан тибиндеги), жылуу булактар чыгат. Россиянын Кызыл ки&shy;тебине омурткалуулардын 27 түрү (анын ичинде кавказ кундузу, кавказ токой мышыгы ж. б.) кирги&shy;зилген. Теберда (Архыз участкасында кавказ &shy;беловежа зубру коргоого алынган; 50дөн ашык), Кавказ (бир бөлүгү) коруктары уюшулган. Кор&shy;гоого алынган аймак республиканын жеринин 41%ин ээлейт. Кавказ коругу (биосфералык) Чоң Кав-




[[File:КАРАЧАЙ-ЧЕРКЕСИЯ49.png | thumb | Теберде дарыясынын өрөөнү.]]
каз объектилеринин курамында, ал <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине киргизилген. Карачай-Черкесиянын чегинде өзгөчө коргоого алынган экологиялык- курорт – Кавказ минералдуу суулары жай&shy;гашкан.<br>Калкынын негизин орустар (42,4%) түзөт; ошондой эле карачай (32,2), черкес (9,7), абазин (6,6%), ногой (3,2) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Ис&shy;лам (мусулман), христиан (православныйлар ж-а протестанттар) динин тутат. Орточо жышты&shy;гы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 30,2 киши. Шаар калкы 44,1%. Маанилүү шаарлары: Усть-Жегута, Карачаевск. 19-кылымдын 1-жарымынан Россиянын курамын&shy;да. 1922-жылы Карачай-Черкес АОсу болуп түзүлүп, 1926-жылы Карачай АОсуна ж-а Черкес улуттук ок&shy;ругуна (1928-жылдан Черкес АОсу) бөлүнгөн. 1943-жылы Карачай автономиясы жоюлуп, калкы күч м-н чыгарылган. 1957-жылы кайрадан бириги&shy;шип, Карачай-Черкес АОсу калыбына келтирил&shy;ген. 1992-жылдан Карачай-Черкес Республикасы. Карачай-Черкесия Түндүк-Кавказ экономикалык районунун курамына кирет. Республиканын экономикасы туризмге байла&shy;ныштуу (кийинки кездери региондо абал турук&shy;туу эмес). Аймагы тоолуу (80%) болгондуктан, туризм, альпинизм ж-а курорт тармактарынын өнүгүшүнө толук шарт бар. Региондун дүң про&shy;дукциясынын көлөмү 7372,3 млн рубль. Анда&shy;гы өнөр жайдын үлүшү 18,3%, айыл чарбаныкы 24,8%. Химия, нефть-химия (ири ишканалары: З. С. Цахи&shy;лов атындагы Черкес химия өндүрүш бирикмеси, «Ре&shy;зинатехника»), тамак-аш («Меркурий», «Са&shy;турн», «Камос», Эркен-Шахар кант заводу), куру&shy;луш материалдар («Кавказцемент»), электр энер&shy;гетика өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери 581,5 миң <i>га</i> (жер фондусу&shy;нун 40%), анын ичинде 26,7%ин айдоо аянты ээлейт. Дан эгиндери (138,3 миң <i>га</i>), тоют ж-а жашылча&shy;-бакча өсүмдүктөрү (21,3%), картөшкө айдалат. Темир жолунун узундугу 51 <i>км</i>, автомобилдики 3043 <i>км</i> (толугу м-н асфальтталган). Жалпы билим берүүчү 192, башталгыч ж-а орто билим берүүчү 15 окуу жайы, 16 ЖОЖ (анын ичинде 11 мамлекеттик, филиал&shy;дары м-н) бар. 4 театр, филармония, 8 музей (анын ичинде тарыхый-маданий ж-а табигый музей-ко&shy;рук, улуттук «Алан Эрмитажы», баалуу таш&shy;тар ж. б.), 3 китепкана (анын ичинде атайын азиздер үчүн) иштейт. Республиканын аймагы аркылуу Аскер-Сухуми жолу өтөт. Республикадада 10–11-кылымдардын архитектура&shy;лык эстеликтери (крест-кумпалуу храмдары), коргонуу жайларынын (Адиюх шаар калды&shy;гындагы мунара; 1760), коргон-бейиттердин (14–17-кылымдар) ж-а мечиттердин (Хасауте, 19-кылымдын башы) калдыктары сакталган. 1987-жылдан ав&shy;тордук ыр фестивалы өткөрүлүп турат.


Ад.: Карачаево-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, спец. том. Россия, М., 2004; Карачае&shy;во-Черкессия // Большая Российская Энциклопедия, Т. 13. М., 2009. 
<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p>
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]