«КАН (суюк ткань)» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАН</b> – жаныбар ж-а адамдын <i>кан жүрүү систе&shy;масында</i> тынымсыз айлануучу, клеткалардын жашоосу үчүн түркүн кызматтардын аткары&shy;луусун камсыз кылган суюк ткань. Ал кычкыл&shy;текти дем алуу органдарынан ткандарга, кан&shy;дан көмүр кычкыл газын дем алуу органдары&shy;на, азык-заттарды (глюкоза, амин кислотасы, май кислотасы, туз ж. б.) тамак сиңирүү органдарынан тканга, зат алмашуунун акыркы (керексиз) про&shy;дуктуларын бөлүп чыгаруу органдарына та&shy;шыйт. Ошондой эле гормон, ферменттерди иштелип чыккан жеринен активдүү таасир этүүчү жерге жеткирет. Организмдердин ички чөйрөсүнүн, дене температурасынын туруктуулугун сактайт ж-а курамында антитело, антитоксин, лизиндин болушу ж-а ак кан денечелеринин микробду сиңирүүсүнүн натыйжасында коргонуу кызма&shy;тын аткарат. Бир клеткалууларда ж-а көпчүлүк омурткасыздарда кычкылтек <i>диффузия</i> аркылуу денеге өтөт. Омурткасыздарда кан дем алуу пигментине жараша түссүз, көк ж-а кызыл бо&shy;лот. Омурткалуулардын каны кызыл болуп, плаз&shy;ма, эритроцит, тромбоциттен турат. Ар түрдүү жаныбарда кандын өлчөмү ар башка. Мисалы, тиш&shy;сиз моллюскалардын гемолимфасы денесинин 30%ин, курт-кумурскалардыкы 20%ин, омурт&shy;калуулардыкы 2–8%ин, адам денесинин 6,8%ин түзөт. Кандын 55%и суюк бөлүктөн – плазма&shy;дан ж-а 43% андагы формалуу элементтерден турат. Кандын курамындагы элементтердин ту&shy;руктуулугун нерв-гумордук механизмдер жөнгө салып турат. Организмдеги ар кандай өзгөрүү&shy;лөрдү кан сезет. Анын курамынын өзгөрүшү бир катар ооруларга диагноз коюуда мааниси чоң. К а н  п л а з м а с ы н ы н 90%и тамак сиңирүү системасынан келген суу, 7–8%и белок ж-а ар түрдүү туздардан турат. Плазмада, ошондой эле азык&shy;-заттар (углевод, май ж. б.), <i>витаминдер, гор&shy;мондор, ферменттер</i> ж. б. бар. Кандын форма&shy;луу элементтери – эритроциттер, лейкоциттер ж-а тромбоциттер.  Э р и т р о ц и т т е р – кызыл кан клеткалары. Организм м-н чөйрө ортосунда газ алмашууну, башкача айтканда организмдин дем алуусун ишке ашырат. Аларда темирлүү пиг&shy;мент гемоглобин болуп, ал канга кызыл түс бе&shy;рет. Гемоглобин молекуласы белок – глобинден ж-а темири бар топ гемден турат. Дени сак орга&shy;низмде 1 <i>мкл</i> канда 4–5 млн эритроцит болот. Анын санынын өтө азайышы, түзүлүшүнүн өзгөрүшү, гемоглобиндин төмөндөшү <i>аз кандуу&shy;луктун</i> мүнөздүү белгиси болуп эсептелет.  Л е й к о ц и т т е р – ак кан клеткалары. Алар активдүү кыймылда болуп, кан агымынан чы&shy;гып, клетка арасында жылып жүрө алат. Де&shy;неге бөтөн зат киргенде же ал жабыркаганда, лейкоциттер майда кан тамыр клеткаларынан чыгып, жабыркаган жерди көздөй жылып, кор&shy;гоо кызматын аткарат. Лейкоциттин саны ар бир кишиде 1 <i>мкл</i> канда 4000–9000ге жетет. Ан&shy;дан ашып кетсе – лейкоцитоз, азайса лейкопе&shy;ния деп аталат. Т р о м б о ц и т т е р – кан пластинкалары, ядросуз түзүлүш. Анын кан агууну токтотууда мааниси чоң. Кырсыкка учу&shy;раган жерде кан уюп, акпай калат. <i>Кан агууда,</i> операциядан кийин коргонуу реакциясы ката&shy;ры тромбоциттердин саны көбөйөт. Кээ бир да&shy;рыны көтөрө албаганда, химиялык зат м-н уулан&shy;ганда, тромбоциттердин саны азайышы мүмкүн. Мындай учурда <i>кан агууну</i> токтотуу кыйын&shy;дайт.

Ад.: <i>Чижевский А. Л.</i> Структурный анализ дви&shy;жущейся крови. М. 1959; <i>Семенов Н. В.</i> Биохими&shy;ческие компоненты и константы жидких сред и тканей человека. М., 1971; <i>Власов Ю. А., Окунева Г. Н.</i> Кро&shy;вообращение и газообмен человека. 2-е изд. Новосиб., 1992. 
<p align='right'><i type='author'>А. Раимжанов.</i></p>
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]