«КАВКАЗ СОГУШТАРЫ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>КАВКА&#769;З СОГУШТАРЫ</b> (18–19-кылымдар) – орус пады&shy;шалыгы Кавказ аймактарын басып алуу мак&shy;сатында жүргүзгөн согуштар. Россиянын Иран ж-а Түркия м-н жүргүзгөн согуштары, Крым со&shy;гушу (1853–56), Тоолуу Дагстан, Түндүк-Батыш Кавказ ж-а Чеченcтан аймактарындагы тоолук кавказдыктарга каршы жүргүзгөн басып алуу&shy;чулук согуштары (1817–64), Кавказ элдеринин феодалдык эзүүгө каршы кыймылын басууга падыша&shy;лыктын согуштук кийлигишүүсү Кавказ согуштарынын өзөгүн түзгөн. Түркия ж-а Иран тараптан кол салуу коркунучу Кавказ элдерин Россиядан ишеничтүү жөлөк издөөгө аргасыз кылган. Кавказ Россия, Түркия ж-а Ирандын ортосундагы күрөш очогу&shy;на айланган. Пётр I Персияга жортуул жаса&shy;ганда (1722–23), орус аскери Түндүк Азербайжан&shy;дын жээктерин ээлеген, бирок Ганж келиши&shy;ми боюнча (1735) Россия аскерин Терек дарыясынын ар жагына алып кеткен. 1768–74-жылдарда орус-түрк со&shy;гушунун натыйжасында Россияга Кабарда ко&shy;шулган. 1783-жылы Чыгыш Грузия Россиянын про&shy;текторатына өткөн. 1795-жылы перстердин Грузияга кол салышы Россияны Закавказдагы араке&shy;тин активдештирүүгө мажбур кылган. 1801-жылы Россияга Чыгыш Грузия, 1802–06-жылдарда Батыш Гру&shy;зия, Осетия, Түндүк Азербайжан, 1810-жылы Абха&shy;зия, 1813-жылы Дагстан кошулган. Орус-түрк (1828–29), орус-иран (1826–28) согуштары Чы&shy;гыш Армения, Түштүк-Батыш Грузия ж-а Кавказ&shy;дын Кара деңиз жээгинин түндүк бөлүгү Россияга кошулушу м-н аяктаган. Өзүнчө Грузин (1820- жылдардан Кавказ) корпусу түзүлгөн, ага 1816-жылы А. П. Еромолов, 1827-жылы И. Р. Паскее&shy;вич, 1831-жылы  Г. В. Розен, 1837-жылы Е. А. Голо&shy;вин, 1842-жылы А. И. Нейдгардт, 1844-жылы М. С. Во&shy;ронцов, 1854-жылы Н. Н. Муравьев, 1857-жылдан А. И. Барятинский командачылык кылган. 1817– 18-жылдарда орустардын Преград Стан, Грозный, Вне&shy;запная, Бурная чептери курулуп, алар Түндүк Кав&shy;каз тоолуктарынын жерлерин басып алышкан. Падышачылыктын баскынчы саясаты ж-а коло&shy;ниялык эзүүсү тоолуктардын мюридизм туусу астында боштондук кыймылынын күчөшүнө алып келген. 1820-жылдарда тоолуктардын има&shy;маты түзүлгөн. Анын башкаруучулары мюри&shy;дизм кыймылынын башында турган: Гази-Маго&shy;мет (1828–32), Гамзат бек (1832–34), Шамил (1834– 59). Шамилге каршы күрөш 1859-ж. бүткөн. Кавказ согуштары 1864-жылы Кавказды багынтуу м-н аяктаган.


Ад.: <i>Блиев М. М.</i> Россия и горцы Большого Кавказа на пути к цивилизации. М., 2004; <i>Потто В. А.</i> Кавказская война: В 5 т. М., 2006.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]