«ИРАК» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ИРА&#769;К</b> , И р а к Р е с п у б л и к а с ы (Аль- Жумхурия аль-Иракия) – Түштүк-Батыш Азияда&shy;гы мамлекет, Месопотамияда. Түндүгүнөн Түр&shy;кия, чыгышынан Иран, батышынан Иордания ж-а Сирия, түштүгүнөн ж-а түштүк-батышынан Сауд Арабиясы, түштүк-чыгышынан Кувейт, ба&shy;тышынан Иордания м-н чектешет; түштүк-чыгы&shy;шын Перс булуңу чулгайт. Аянты 435 миң <i>км</i><sup>2</sup>; Ирактын курамына Ирак м-н Сауд Арабиясынын ор&shy;тосундагы бейтарап аймактын 3,5 миң <i>км</i><sup>2 </sup>жери

[[File:ИРАК46.png | thumb | none]]
кирет. Калкы 47,0 млн (2025). Борбору – Баг&shy;дад. Расмий тили – араб ж-а күрд тилдери. Акча бирдиги – ирак динары. Административдик-аймактык жактан 18 му&shy;хафазага бөлүнөт.
'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007) Ред. Таблица бар'''''<table article='ИРАК'>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)
Ред. Таблица бар</table>
Ирак – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), эл ара&shy;лык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1945), нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (ОПЕК; 1960), араб өлкөлөрү лигасынын (1945); ислам конференциясы уюмунун (1975) мүчөсү. 

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Ирак – федерациялык мамлекет. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Конституциясы 2005-жылы кабыл алынган. Мамлекет башчысы – президент (4 жылдык мөөнөткө парламенттин төмөнкү па&shy;латасы тарабынан шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлиги эки палаталуу парламентке (Өкүлдөр кеңеши ж-а Кеңештер союзу) таандык. Мыйзам чыгаруу бийлиги премьер-министр башында тур&shy;ган Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашы&shy;рылат. Жергиликтүү башкарууну мухафазаларда гу&shy;бернаторлор жүргүзөт. Сот системасы адат, ди&shy;ний (шарият) ж-а атайын (революциялык) соттордон турат. Конституциясы исламды мамлекеттин рас&shy;мий дини ж-а мыйзамдуулуктун негизги була&shy;гы катары жарыялаган. Конституция боюнча ис&shy;ламдын негизги нормаларына каршы келген бир да мыйзам кабыл алынбайт.<br>Саясий партиялары: Ирак Ислам революциясынын жо&shy;горку кеңеши, «Ислам чакырыгы» («Даава»), Араб социалисттик кайра жаралуу партиясы, Ирак ком&shy;мунисттик партиясы, Күрдстан демократиялык партиясы ж. б. 

'''Табияты.'''  Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн <i>Месопо&shy;тамия</i> ойдуңу ээлейт. Түндүк-батышында Жезире платосу, батышында Сирия чөлүнүн анча бийик эмес бөксө тоосу жайгашкан. Түндүгүндө ж-а түндүк-чыгышында Армян, Иран тайпак тоолору&shy;нун (бийиктиги 3598 <i>м</i>ге чейин, Иран м-н чектеш&shy;кен жерде) тармактары жатат. Климаты түндүк бөлүгүндө субтропиктик континенттик. Мосул&shy;да январдын орточо температурасы 7°С, июлдуку 34°С, түштүгүндө жайкысын 50°Сге чейин ысыйт.

[[File:ИРАК45.png | thumb | Ирактын түн.-чыгышындагы ариддүү жапыз тоолуу рельеф.]]
Өлкөнүн түштүк бөлүгүндө тропиктик континент&shy;тик; январдын орточо температурасы 12°С, августтуку 34°С, эң ысыганда 48°Сге чейин (Басрада) же&shy;тет. Жылдык жаан-чачыны тоолуу аймагында 500–1500 <i>мм</i>, түштүк-чыгышында 50–150 <i>мм</i>. Жаан-чачындын басымдуу бөлүгү декабрдан ап&shy;релге чейин жаайт. Өлкөнүн түштүгүндө чаңдуу бороон болуп турат.  Негизги дарыялары:  Евф&shy;рат м-н Тигр (төмөнкү агымдарында кошулуп Шатт-эль-Араб дарыясын түзөт). Өлкөнүн чөлдүү жер&shy;леринде <i>вади</i> (мезгил-мезгили м-н суу аккан нуктар) көп. Жарым чөл ж-а талаа, түштүгү м-н батышында чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Да&shy;рыя бойлорунда галерея токою, курма пальма&shy;сы өсөт. Токой Ирактын аймагынын 20%ин ээлейт. Ирак кен байлыктарга бай; анын ичинде нефтинин, газ&shy;дын, битумдун ж-а асфальттын запасы мол. Неф&shy;тинин ири запастары – Киркук м-н Ханакин&shy;дин тегерегинде, Басранын түштүгүндө, Мосул&shy;га жакын жайгашкан. Күрөң көмүр (Киркук, Заху айланасында, Хамрин тоосунда), кайнат&shy;ма туз (Багдадга жакын), темир (Сулайман тоо&shy;сунда), жез, күкүрт, битум (Мосулга жакын), курулуш материалдарынын (мрамор, акиташ, кварцтуу кум, доломит, гипс, чопо ж. б.) кендери арбын. Ошондой эле күмүш, коргошун, цинк, хром, марганец, урандын кендери да табылган.<br>Месопотамиянын суу-саздак ландшафты – ирак камыш короолулары ж-а бадалча таркыл&shy;дагы (Ирак эндемиги) уялоочу, ошондой эле сууда сүзүүчү көптөгөн сейрек учуроочу куштар кыштоочу дүй&shy;нөдөгү жалгыз аймак. Орнитофаунанын кура&shy;мына куштардын 400гө жакын түрү кирет, анын 170тен ашык түрү – уялоочу куштар. Алардын көбү 20-кылымдын ортосунда жерди кургатуу иш-ча&shy;раларынан, ошондой эле согуштан жапа тарткан. Ирактагы коргоого алынган 8 аймак 541 <i>га</i> жерди ээлейт. Орнитофаунанын өтө ар түрдүүлүгүн кор&shy;гоодо Месопотамиянын ландшафтынын баалуу&shy;лугун эске алып, куштарды коргоо боюнча эл ара&shy;лык союз Ирактын аймагында эл аралык маани&shy;деги 42 негизги орнитологиялык аймакты белгилеген.

'''Калкы.''' Ирактын калкынын басымдуу бөлүгүн (71,3%) араб-ирандыктар түзөт. Өлкөнүн түндүк-чыгышында күрддөр (14%тейи), түндүгүндө езид&shy;дер (2%), ассириялыктар (1,2%) жашайт, өлкө калкынын 5,3%и азербайжандар; ошондой эле египет&shy;тик арабдар, палестиналыктар, фарстар, түрк&shy;мөндөр ж. б. жашайт. Мамлекеттик дини – ислам (калктын 97%и). Калктын табигый өсүүсү 2,6% (2007); төрөлүү (1000 адамга 31,4 бала туура ке&shy;лет) өлүм-житимден (5,3) дээрлик 6 эсе ашык. 15ке чейинки балдар калктын 39,4%ин, эмгек&shy;ке жарамдуу курактагылар (15–64) 57,6%ин, 65 жаштан ашкандар 3%ин түзөт. Өмүрдүн күтүл&shy;гөн орточо узактыгы 69,3 (эркектердики – 68, аялдарды&shy;кы – 70,6). Орточо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 80,2 адам туура келет; калктын көбү Тигр, Евфрат, Шатт&shy;эль-Араб дарыяларынын өрөөндөрүндө ж-а тоо этекте&shy;ринде отурукташкан. Шаар калкы – 67% (2005). Ири шаарлары (2008): Багдад (калкы 6432 миң, шаар айланасы м-н 10 634 миң), Мосул (2595

[[File:ИРАК44.png | thumb | Түнкү Багдад.]]
миң), Басра (1862 миң, шаар айланасы м-н 3803 миң), Эрбиль (1628 миң), Сулеймания (1201 миң), Киркук (676 миң), Эн-Нажаф (615 миң). 

'''Тарыхы.''' Азыркы Ирак (Кош өзөн же Месопота&shy;мия) цивилизациянын эң эзелки очогунун бири. Байыркы убакта анда Шумер ж-а Аккад кул ээлик шаар-мамлекеттери, Вавилония, Ассирия ж. б. пайда болгон. Б. з. 3-кылымынан Сасаниддерге, 7-кылымдан арабдарга караган. 16-кылымдан 1-дүйнөлүк согуш (1914–18) бүткөнчө Осмон империясынын карамагында болгон. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында нефть табылгандыктан, өлкө мамле-

[[File:ИРАК43.png | thumb | Эмир Фейсал ж-а араб делегациясы Версалда (Па&shy;риж тынчтык конференциясы учурунда, 1919–20).]]
кеттер арасында талаш аймакка айланып, 1- дүйнөлүк согуш учурунда аны англиялык аскерлер басып алат. 1921-жылы Улуу Британияга көз ка&shy;ранды Ирак королдугу түзүлгөн. Иракта боштон&shy;дук кыймылы күч алып, натыйжада 1930-жылы Ирак м-н Улуу Британиянын ортосунда түзүлгөн келишим боюнча формалдуу түрдө болсо да, Ирак көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат. Иш жүзүндө Улуу Британия өлкөдө стратегиялык, экономикалык ж-а маанилүү саясий өңүттөрүн сактап ка&shy;лат. 1958-жылы февралда Ирак Иордания м-н Араб союзу федерациясын түзгөн, бирок 1958-жылы 14-июлда аскердик төңкөрүштөн соң, король өлтүрүлүп, монархия кулаган. Ошол эле жыл&shy;дын 15-июлунда Ирак республика деп жарыя&shy;ланып, англиялык согуштук базалар жоюлуп, со&shy;циалдык-экономикалык реформалар жүргүзүлө баштаган.<br>Өлкө бир нече ирет мамлекеттик төңкөрүштү башы&shy;нан өткөргөн. 1979-жылдын аяк ченинде Иран м-н мамилелердин курчушу, 1980–88-жылдар&shy;дагы Иран-Ирак согушунун чыгышына өбөлгө түзгөн. 1988-жылы эки өлкөнүн ортосунда тынчтык келишимине кол коюлган. 1990-жылы 28-августта Ирак Кувейтти өзүнүн 19-провинциясы деп жарыя&shy;лап, күч м-н басып алган. 1991-жылы январь–фев&shy;ралда АКШ ж-а анын союздаштары жүргүзгөн «Чөлдөгү бороон» операциясынын натыйжасын&shy;да Ирак Кувейттен чыгарылган. Ушул эле жылы БУУнун чечими м-н Иракка каршы соода-экономикалык санкция кабыл алынып, Иракка блокада жарыя&shy;ланган. 2000-жылы Саддам Хусейн БУУ м-н мами&shy;лесин бузуп, Ирактан эл аралык инспекторлорду


[[File:ИРАК40.png | thumb | none]]чыгарып жиберген. 2003-жылы март айында АКШ м-н Улуу Британия Иракка каршы согуштук ара&shy;кеттерди жүргүзүп («Ирактын эркиндиги» опе&shy;рациясы), өлкөнүн аймагын борбор калаасы м-н бирге ээлеп алган. Иракты башкаруу үчүн убак&shy;тылуу коалициялык бийлик түзүлгөн. 2004-жылы бийликтин Ирактын Убактылуу өкмөтүнө формал&shy;дуу түрдө өткөрүп берилиши, Саддам Хусейн&shy;дин өлүм жазасына тартылышы өлкөдө шиит, суннит ж-а күрддөрдүн ортосунда карама-кар&shy;шылыктарды ого бетер күчөткөн. 

'''Чарбасы.''' Ирактын экономикасынын негизин нефть казып алуу ж-а аны иштетүү түзөт. Анын запасы боюнча (дүйнөлүк запастын 11%и) Сауд Ара&shy;биясынан кийинки 2-орунда. Нефть 1979-жылы эң көп (175 млн т) казылып алынган. Иран–Ирак согушу башталганга чейин нефтини экспорттоо&shy;дон түшкөн киреше жылына 21–26 млрд дол&shy;ларга жеткен. 1958-жылдан кийин агрардык рефор&shy;ма жүргүзүлүп (жер ээликтерге чек коюлган, кал&shy;гандарын мамлекет сатып алган), банк, камсыз&shy;доо коомдору, ири өнөр жана ж-а соода ишканалары мамлекеттештирилип, мамлекеттик сектор түзүлгөн (анын ичинде Ирак улуттук нефть компаниясы, 1964). Ирактагы согуш ж-а 12 жылга созулган эл ара&shy;лык санкция өлкөнүн социалдык-экономикалык инфраструк&shy;турасына өтө зор терс таасирин тийгизди. Өнөр жайы дээрлик кыйраган, айыл чарба ж-а тейлөө чөйрөсү көп залал тарткан. 2006-ж. ИДП 50,7 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 2,9 миң доллар&shy;дан туура келет. ИДПдеги өнөр жайынын үлүшү 66,6%, тейлөө чөйрөсүнүкү 26,1%, айыл чарбасыныкы 7,3%. Сут&shy;касына 2,13 млн баррель нефть казып алынат.  Иштетилүүчү кендеринин негизгилери өлкөнүн түндүгүндө (Киркук, Мосул) ж-а түш.-чыгышын-

[[File:ИРАК41.png | thumb | Багдаддагы нефть&shy;химия ишканасы.]]
да (Эз-Зубайр, Эр-Румайла, Нафт-Хан аймак&shy;тарында) жайгашкан. Нефть ажыратуучу 8 завод, нефть-химия өнөр жай ишканалары иштейт. 2006-жылы 1,75 млн <i>м</i><sup>3 </sup>табигый газ, 34,6 млрд <i>кВт.с</i> электр энергиясы (анын 98%и ЖЭСтен) өндү&shy;рүлгөн. Цемент, машина куруу (анын ичинде аккумуля&shy;тор, желдеткич, кондиционер, транспорт жаб&shy;дуулары да бар), тамак-аш алкоголсуз ичим&shy;диктер, кант ж. б.), текстиль, булгаары, таме&shy;ки, кагаз өнөр жай тармактары өнүккөн; ошондой эле фос&shy;форит, уран, күкүрт, таш, туз өндүрүлөт. Индус&shy;триялык ири объектилеринин көбү Багдад, Басра, Мосул шаарларынын чегинде жайгашкан.<br>Дыйканчылыкка жарамдуу жери өлкөнүн ай&shy;магынын 27%ке жакынын түзөт, анын <sup>1</sup>/2 и су&shy;гатка муктаж. 1980-жылдарга карата азык&shy;-түлүккө болгон муктаждыгын өзү толук кам&shy;сыз кылган; 1990-жылдардан баштап айыл чарба өн&shy;дүрүшү туруктуу кыскара баштап, 21-кылымдын башталышынан өлкөнүн азык түлүккө болгон муктаждыгынын жарымына жакыны импорт&shy;тон толукталат. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: арпа, буудай, ошондой эле шалы, жүгөрү, гозо, таруу, ак жүгөрү, арпа өстүрүлөт. Жашылчачылык (то&shy;мат, бадыраң, пияз, баклажан, бамия, ашка&shy;бак ж. б.), бакчачылык (дарбыз, коон), бак&shy;чылык (цитрус өсүмдүктөрү, алма) ж-а жүзүм&shy;чүлүк өнүккөн. 1980-жылдарга чейин Ирак – дүйнөгө курма экспорттоочу негизги өлкө бол&shy;гон; курма пальмасы негизинен өлкөнүн түш&shy;түгүндө өстүрүлөт. Мал чарбасы негизинен тоо&shy;луу аймактарда ж-а батышындагы жарым чөлдөрдө өнүккөн; анда бодо мал, кой, эчки, буйвол, төө асыралат.<br>Тейлөө чөйрөсүнө борбордук банк, 7 мамлекеттик ком&shy;мерциялык, 19 менчик ж-а 6 эл аралык банк, коопсуздукту камсыз кылуу кызматы кирет. 2003-жылдан кийин туризм дээрлик жок бол&shy;ду. Майда чекене соода ыкчам өнүгүүдө.<br>Ирактын транспорт тармагы согуштан улам өтө бузулган. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 45,5 миң <i>км</i> (анын ичинде 38,8 миң <i>км</i>и асфальтталган, 1999); Негизги автомобиль жолдору: Иордания&shy;нын чек арасы – Багдад – Басра ж-а Багдадды өлкөнүн бардык шаарлары м-н туташтырган шоссе. Темир жолунун узундугу 2272 <i>км</i> (2006); негизги темир жолдору: Багдад–Басра–Умм-Каср, Багдад–Мо&shy;сул–Сирия, Багдад–Эр-Рамади–Эль-Каим, Эль- Каим–Акшат, Киркук–Байжи–Эль-Хадита. 6 деңиз порту бар, алардын эң ирилери: Умм-Каср, Басра, Эз-Зубайр. Нефть куюучу 2 терминалы бар. Деңиз соода флотунун 13 кемеси бар. Ирактын аймагындагы Киркук (түндүгүндө) ж-а Эль-Ру&shy;майла (түштүк-чыгышында) нефть промыселдери&shy;нен нефтини пайдалануучу ж-а иштетүүчү жер&shy;лерге, Перс булуңунун портторуна нефть куур&shy;лары жүргүзүлгөн. Нефть куурларынын жалпы узундугу 5,5 миң <i>км</i>, нефть продукту куурунуку 1,6 миң <i>км</i>, газ куурунуку 2,2 миң <i>км</i> (2006). Сауд Арабиясы, Түркия, Сирия ж-а Ливандын аймак&shy;тары аркылуу өткөн куур м-н Ирак нефтисин Кы&shy;зыл ж-а Жер Ортолук деңиз портторуна жетки&shy;рип, сырткы рынокко чыгарууга болот. Ички суу жолдорунун узундугу 5279 <i>м</i>; Шатт-эль-Араб, Евфрат ж-а Тигр (Багдадга чейин) дарыяларында кеме жүрөт. Басра ж-а Багдад шаарларында эл аралык, Мосул, Киркук ж-а Эрбиль шаарларында ири аэропорт&shy;тор бар. Негизинен нефть, ошондой эле курма, булгаа&shy;ры сырьёлору, жүн экспорттолуп, сырттан – азык-түлүк, отун, дары-дармек, өнөр жай товарла&shy;рын алат. Негизги соода шериктери: АКШ, Си&shy;рия, Түркия, Италия, Иордания, Канада, Ис&shy;пания. 

'''Маданияты.''' Калктын 80%ке жакыны би&shy;лимдүү. 1959-жылы милдеттүү башталгыч билим берүү жөнүндө мыйзам кабыл алынып, анда бала&shy;бакчадан тартып, мектепти аяктаганга чейин мамлекет тарабынан акысыз билим алуу карал&shy;ган. Окутуу араб тилинде, ал эми айрым түндүк

[[File:ИРАК42.png | thumb | none]]'''''Ирак акчасы.'''''