«ИНДИЯ ЭЛДИК КӨТӨРҮЛҮШҮ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ИНДИЯ ЭЛДИК КӨТӨРҮЛҮШҮ</b> (1857–59), С ы п а й л а р  к ө т ө р ү л ү ш ү – англиялык колониячыл үстөмдүккө каршы чыккан масса&shy;лык кыймыл. Анын өзөгүн сыпайлар түзгөн&shy;дүктөн, англиялык адабиятта сыпайлар көтөрүлүшү деп аталып калган. Анын башкы себеби 19-кылымдын орто ченинде колониячыл администрация та&shy;рабынан жамааттык жер ээлеринен алынган са&shy;лыктын кескин көбөйүшү, брахмандарга тие&shy;шелүү артыкчылыктын жоюлушу, сыпайларга бериле турган маянанын азайышы болгон. Ко&shy;лониялык эзүүнүн кесепети ж-а англиялык товар&shy;лардын өтө көп келиши кол өнөрчүлөрдү ай&shy;рыкча жабыркаткан. Көтөрүлүштүн негизги кый&shy;мылдаткыч күчүн эл массасы – болгондо да дый&shy;кандар жамааты түзүп, жетекчилик ролду фео&shy;далдар ойногон. Көтөрүлүш 1857-жылы 10-майда Мирут шаарында башталган. Адегенде сыпайлардын 3 полку көтөрүлүп, алар Делиге карай бет ал&shy;ган. Ошол замат аларды делилик сыпайлар м-н жергиликтүү эл колдоп кеткен. Улуу Моголдордун ди&shy;настиясынын бийлигин калыбына келтирүү башкы ураанга айланып, падыша Бахадуршах IIни да ушул чакырыкка кол коюуга мажбур кылышкан. Канпур, Лакхнау шаарларында да көтө&shy;рүлүшчүлөрдүн аскери топтолуп, жер-жерлерде өз алдынча өкмөттөр пайда болгон. Бирок, коз&shy;голоңчулардын арасынан өз ара чыр-чатак чы&shy;гып, Канпур шаарынан башка жерлерде башкаруу&shy;ну жеткире уюштура алышкан эмес. Көтөрү&shy;лүшчүлөрдө жалпы жетекчиликтин ж-а бирдик&shy;түү аракеттенүү планынын жоктугу алардын жеңилип калышын шарттаган. Англиялык колония&shy;чылар тез эле Ганг өрөөнүндөгү көтөрүлүштү бас&shy;кан ж-а демилгени өз колуна алууга жетиш&shy;кен. 1857-жылы англиялык аскерлердин чабуулу башта&shy;лып, июнда Бенарес, Аллахабад, сентябрда Де&shy;ли шаарлары алынып, көтөрүлүштүн убактылуу бор&shy;бору Ауд шаары болуп калган. 1858-жылы 19-марттам Лакхнау англичандардын колуна өткөн. Ушун&shy;дан баштап көтөрүлүшчүлөр партизандык согуш&shy;тун ыкмасын колдоно башташкан. Англиялык аскер&shy;дин абалы оорлошуп баратканын көргөн коро&shy;лева Виктория 1858-жылы 1-ноябрда көтөрүлүшкө ка&shy;тышкан феодалдардын күнөөсүн кечип, алардын артыкчылык укугун калыбына келтирген мани&shy;фестке кол койгон. Натыйжада, феодал төбөл&shy;дөрү көтөрүлүштөн кол үзгөн. 1859-жылдын ап&shy;релинде колониячыл аскер партизандык согуш&shy;ту баскан. Индия элдик көтөрүлүшүнүн жеңилишинин башкы се&shy;беби англиялык аскердин согуштук артыкчылыгы, ин&shy;диялык дыйкандар м-н феодалдардын ар башка максатты көздөшү ж-а сыпайлардын бытыран&shy;дылыгы болгон. Бирок көтөрүлүш жеңилгени м-н дыйкандардын кийинки нааразылыгынан чо&shy;чулаган англиялык бийлик өз саясатын өзгөртүп, феодалдык кысымды чектеген мыйзам кабыл алууга маж&shy;бур болгон ж-а Индияны башкаруу Ост-Инд ком&shy;паниясынан Англиянын өкмөтүнө өткөн.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]