«ИЙАБАКУ» барагынын кодун көрүү

'''ИЙАБАКУ''', йабаку (Yabaghu) – орто кылымдарда [[Борбордук Азия]]да жашаган [[түрк]] уруусу. [[Гардизи]]нин перс (фарс) тилиндегича «Зайн ал-ахбар» («Кабарларды көркөм сүрөттөө») деген эмгегинде ийабакулардын [[этимология]]сы [[тогуз огуз]] уруусуна качып келген түрктөрдүн бир кишисине байланышкан. Аны тогуз огуздардын ханы ([[каган]]) ошол жердеги жана халлухтардын (кара: [[карлуктар]]) башчылыгына дайындап, ушундан улам алар «халлух-йабакулар» (khallukh-i yabaghu) деген кошумча аталышка ээ болгон. М. [[Кашгари]] «йабаку» деген аталышты түйдөктөлгөн (саксайган, уйпаланган, үрпөйгөн) чач же жүнгө байланыштырып, алар жашаган жерди кай (qay) жана татар урууларынын ортосуна жайгаштырган. Ийабакулар [[түрк тили]]н билген, бирок ал тилден айырмасы йагма, тухси, [[кыпчак]], татар, кай, жумул, [[огуз]]дар сыяктуу жумшак «з» тыбышын «й» тыбышына алмаштырып айтышкан. Ошол эле учурда йабакулар колдонгон макал-ылакаптар [[кыргыз]], кыпчак ж.б. уруулардыкына абдан окшош болгон. Мисалы, алар кандайдыр бир доо (чыр-чатак, арыз, талаш-тартыш) маселесин чечерде алдыларына кылыч коюп: «бул көк болуп кирип, кызыл чыксын» (бу кўк кирсун кизил жиксун) ант беришкени айтылат. Булардан тышкары М. Кашгари [[Кашкар]] тоолорунан Узжанд (Uzjand) аркылуу [[Фергана]]га аккан «Йабаку суусу» деген өзөн тууралуу да эскерет. Йабаку (Yabaghu) тууралуу кыскача маалыматтар автору белгисиз «[[Худуд ал-Алам]]да» да кездешет. Ал эмгектин түшүндүрмөсүндө бул уруунун аталышы түрк уруулары колдонгон «[[жабгу]]» (yabghu) титулу менен байланышы жоктугу эскертилет. 

Ад.: Материалы по истории туркмен и Туркмении, Т. I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л., 1939; Hudud al-Alam. The Regions of the World. A Persian Geography 372 A H. – 982 A. D./Tr. and expl. by V. Minorsky; Бартольд В. В. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1997Диван Лугат ат-Турк Махмуда ал-Кашгари. /Перевод, предисловие и комм. З.-А. М. Ауэзовой. А., 2005.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]