«ЗАТ АЛМАШУУ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ЗАТ АЛМАШУУ</b> , м е т а б о л и з м – организм&shy;деги бардык биохимиялык процесстердин жыйын&shy;дысы. Ал организмдин өсүп-өөрчүшүн, өзүн-өзү сактоосун ж-а жаңырышын камсыз кылат. Зат алмашуу бир мезгилде жүрүүчү өз ара байланыштуу 2 процесстен – ассимиляция ж-а диссимиляция (анаболизм ж-а катаболизм) м-н ишке ашат. Организм айлана-чөйрөдөн түрдүү заттарды си&shy;ңирип, аларды өзгөртүп, өзүнө керек затка ай&shy;лантат (<i>анаболизм</i>). Ошол эле мезгилде асси&shy;миляцияга тескери <i>катаболизм</i> процесси жүрүп, организм клеткаларындагы заттар ажырап, анын орду жаңы химиялык заттар м-н толукталат. Зат алмашууда <i>витаминдер</i>, ауксин, <i>ферменттер, гор&shy;мондор, фотосинтез</i>, гумордук факторлор чоң роль ойнойт. Жагымсыз шарттар зат алмашуунун бир калыпта жүрүшүнө тоскоол болуп, организмди жарым-жартылай же толук өлүмгө учуратат. Организмдеги зат алмашуу процесстери бири-бири м-н өз ара байланыштуу. Мал организминде кур&shy;чап турган чөйрөдөн тоют м-н белок, углевод, май, витамин, минерал туздарды, суу, кычкыл&shy;текти кабыл алып, акыркы продуктуларды – көмүр кислотасын, суу, аммиак ж-а мочевинаны бөлүп чыгарат. Мында ассимиляция ж-а дисси&shy;миляция процесстеринин бири бирине катышы организмдин жашына, физиологиялык абалына ж-а өөрчүү стадиясына жараша болот. Организм сырткы чөйрөдөн кабыл алган затка жараша зат алмашуу белок, май, углевод, суу ж-а минералдык алмашуу болуп бөлүнөт. Белок алмашуу – мал&shy;дын  организмине тоют м-н келген белоктор иче&shy;ги-карында ферменттер ж-а ичеги-карын зили&shy;нин (пепсин, трипсин) таасиринен пептид ж-а амин кислотасына ажырайт. Ажыраган заттар кан&shy;га сиңип, ткандарга тарайт, белокту синтездейт.<br>Зат алмашуунун акыркы продуктулары – амин кислотасы, аммиак, көмүр кычкыл газ ж-а сууга ажырап, сыртка бөлүнүп чыгат. Май алмашуу – малдын организмине келип түшкөн, ткандардагы май, ошондой эле май сымал заттардын химиялык айланышы. Майлар (липиддер) негизинен малдын ичегисин&shy;де ферменттердин (липаза, лецитиназа, кола&shy;мин – фосфотаза, глицерофосфотаза) катышуу&shy;су м-н моноглицерид, глицерин, холестеринге ажырайт да, ичегиге сиңет. Углевод алмашуу – организмдеги негизги энергия булагы. Углевод&shy;ду (целлюлоза, гемилцеллюлоза) организм не&shy;гизинен тамак-аштан алат. Татаал углеводдор тамак сиңирүү жолдорунда амилаза, мальтоза, сахароза ферменттеринин таасиринен моносаха&shy;риддерге (<i>глюкоза</i>, фруктоза, галактоза) ажы&shy;райт. Суу ж-а минералдык заттардын алмашуу&shy;сунун мааниси чоң. Суу организмдеги бардык биохимиялык процесстерге катышып, организмде бе&shy;лок, углевод ж-а майдын кычкылданышынын акыркы продуктусу катары тынымсыз пайда болуп турат. Ал канга сиңип, бүт орган, ткан&shy;дарга тарайт. Суу негизинен териде ж-а булчуң&shy;дарда көп болот. Суунун жок болушу физиологиялык процесстин бузулушуна ж-а өлүмгө дуушар кы&shy;лат. Ал эми өсүмдүктөгү зат алмашуу  башка организм&shy;дин энергия (кубат) булагы катары жарык энер&shy;гиясын пайдаланып, фотосинтез процессинде түрдүү органикалык бирикмелерди химиялык энергияга айлан&shy;дырышы м-н айырмаланат. Өсүмдүк сиңирген заттар татаал өзгөрүүлөргө учурап, энергия м-н толукталат ж-а органикалык бирикмелерге – белок, уг&shy;левод, майларга айланат. Жашыл өсүмдүктөр фотосинтез процессинде көмүр кычкыл газына (СО<sub>2</sub>) ассимиляцияланып, углеводдорду пайда кылат. Өсүмдүктөгү зат алмашуу процессин изилдөөнүн жыйынтыгы селекциялык иште, агротехникалык ык&shy;малардын комплексин иштеп чыгууда кеңири колдонулат. Ад.: <i>Мак-Мюррей У</i>. Обмен веществ у человека / Пер. с англ. М., 1980.




<p align='right'><i type='author'>А. Т. Акматова, И. К. Нуржанов, Т. С. Исмаилова.</i></p>
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]