«ЖЕТИ-СУУ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ЖЕТИ-СУУ</b> – [[КАЗАКСТАН|Казакстан]]дын түштүк-чыгыш бөлүгү, түндүгүнөн [[БАЛКАШ|Балкаш көлү]], түндүк-чыгышынан Са&shy;сык-Көл жана Ала-Көл, түштүк-чыгышынан Кичи Ала-Тоо (б. а. Жуң&shy;гар Ала-Тоосу), түштүгүнөн Түндүк [[Теңир-Тоо]] менен чектешкен тарыхый-географиялык аймак. Жазма тарыхый маалыматтар жана илимий изилдөөлөр боюнча Жети-Суунун этимологиясы аталышы жети өзөнгө байланышкан. Ай&shy;рым илимпоздор Лепси, Баскан, Саркан, Ак- Суу (Аксу), Бөйөн, Кара-Тал (Каратал) жана Кел-Суу сууларын; экинчилери Иле, Каратал, Бөйөн, Ак-Су, Лепси, Баскан, Саркан; үчүнчүлөрү [[ИЛЕ (дарыя)|Иле]], [[Чүй]], Каратал, Тентек, Ак-Суу, Лепси, Көк-Сууну; башка бир маалыматтарда булардын бирине Аягөз (Аягуз) өзөнүн кошушат. Ал эми этнограф И. Завалишиндин (1808–1883) өзүнүн «Батыш Сибирдин сүрөттөлүшү» («Описание Западной Сибири») деген эмгегинде (1862–1865) Балкаш көлүнө алты өзөн куйгандыктан «Жети-Суу» деген аталыш туура эмес экени белгиленет. В. В. [[БАРТОЛЬД Василий Владимирович|Бартольд]] Иле дарыясынын түндүк-чыгышындагы Көк-Суу, Кара-Тал, Кызыл- Агач, Бөйөн, Ак-Суу, Баскан, Лепси сууларын эсептесе, А. К. Гейнс Кызыл-Агачтын ордуна Саркан суусун киргизген. 1867-жылы [[Түркстан генерал-губернаторлугу|Түркстан ге&shy;нерал-губернаторлугу]]нун алдында Жети-Суу (Се&shy;миречье) облусу түзүлүп, ага [[Ысык-Көл]] (кийин Ка&shy;ракол), [[Токмок]] (кийин [[Пишпек]]) уезддери ка&shy;рап, чек арасы Кургаты (Курагаты, Карагаты) жана Чүй суусунун оң жак жээги менен өткөндүктөн, бул облуска кир&shy;ген аймактар жалпысынан Жети-Суу деген түшүнүк алган. [[Улуу Жибек жолу]]нда жайгашкандык&shy;тан, байыртадан өнүккөн маданиятка ээ болуп, Жети-Сууда б. з. ч. 7–4-кылымдарда [[сак уруулары]]на (кытай&shy;ча сэ) караган тайпалар жашап келишкен. Б. з. ч. 2-кылымда аларды [[юечжилер]] сүрүп чыгып, [[КУШАН ПАДЫШАЛЫГЫ|Кушан]] державасын түзүшкөн. Б. з. ч. 1-кылымдан б. з. 4-к&shy;ылымынын башына чейин [[усундар]]; 4–6-кылымдарда [[ЖУЖАҢДАР|жу&shy;жаңдар]] мекендешкен. 6-кылымда [[Түрк кагандыгы]] (581-жылы Батыш жана Чыгыш Түрк кагандыктары болуп бөлүнгөн) жана 8-кылымдын башында [[Түргөш кагандыгы]]нын, 766-жылы [[КАРЛУКТАР|карлуктар]]дын [[Суйаб]]ды басып алышы менен алардын ээлигинде калат (кара: [[КАРЛУК МАМЛЕКЕТИ|Карлук кагандыгы]]). 9–10-кылымдарда [[ЖИКИЛДЕР|жикил&shy;дер]] жана [[КЫРГЫЗДАР|кыргыздар]] (хырхыс) Жети-Сууда жаша&shy;ганы [[перс]] тилиндеги эмгектерде эскерилген (кара: <i>«</i>[[Худуд-ал-алам]]<i>»</i>). 10–11-кылымдарда [[КАРАХАНИД МАМЛЕКЕТИ|Караханиддер]] мам&shy;лекетинин курамына кирип, 1129–30-жылдарда кидан&shy;дар (кара: [[КАРА КЫТАЙ МАМЛЕКЕТИ|Кара кытайлар]]) каратып алган. 1218-жылы Жети-Сууну [[Чыңгызхан|Чыңгыз&shy;хан]] басып алып, көп өтпөй [[Чагатай улусу]]нун<i>,</i> 14-кылымда Хайду негиздеген мамлекеттин, 15-кылымда [[Моголстан]]дын курамына кирген. [[Султан Сайид|Султан Са&shy;йид]] (1514–1533) жана [[АБД АР-РАШИД ХАН|Абд ар-Рашид]] (1533–1565) хан&shy;дардын тушунда кыргыздар менен казактар бир&shy;гелешип моголдорду Жети-Суудан сүрүп чыгышкан. 16-кылымдын 60–70-жылдарында анын толук эмес бөлүгү жаңы түптөлүп жаткан [[КАЗАК ХАНДЫГЫ|Казак хандыгы]]&shy;нын курамына кирген. 17-кылымдын аягы – 18-к&shy;ылымдын 50-жылдарына чейин [[Жуңгар хандыгы]]нын <i>(1635–1758)</i> кол алдында калган. Жуңгар хан&shy;дыгы талкалангандан кийин [[Олуя-Ата]]дан Илеге чейин [[солто]], [[чекир саяк]], [[сарыбагыш]] уруулары көчүп келген (кара: [[КЫРГЫЗДАРДЫН ЧҮЙГӨ КЕЛИШИ|Кыргыздардын Чүйгө келиши]]). 19-кылымдын башында Иленин оң жээгине чейинки аймак [[Кокон хандыгы]]нын ээлигине өтүп, чеп&shy;терди курдурткан. 1860-жылдардагы Узун-Агач согушунда кокондуктардын жеңилиши менен Жети-Суу акырындап [[Россия]] мамлекетинин коло&shy;ниясына айланган. 1924–1925-жылдарда [[Орто Азия]]дагы советтик республикаларда жүргүзүлгөн улуттук-мамлекеттик чек ара&shy;ларды бөлүштүрүүдөн кийин Жети-Суу [[КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫ (КР)|Кыргызстан]] менен Казакстандын курамында калган.<br>Ад: Завалишин И. И. Описание Западной Сибири: [в 3 томах] /соч. Ипполита Завалишина. М., 1862-1867; Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья / Соч., т. II (1). М., 1963; Румянцев П. П. Уезды Джетысу. А., 2000; Мырза Мухаммед Хайдар Дулати<i>.</i> Тарих-и Рашиди. А., 1999; Алымбектин санжырасы. Б., 2007.

<i>Э. Турганбаев.</i>
[[Категория:3-том, 327-448 бб]]