«ЖЕР МАГНЕТИЗМИ» барагынын кодун көрүү

<b type='title'>ЖЕР МАГНЕТИЗМИ</b> , г е о м а г н е т и з м – Жердин ж-а анын айланасындагы космос мей&shy;киндигинин магнит талаасы; геофизика илими&shy;нин геомагниттик талаанын космос мейкинди&shy;гине чейинки таралышын, убакыт боюнча өзгөрү&shy;шүн аны м-н байланыштуу болгон жердеги ж-а жогорку атмосферарадагы физикалык процесстерди изилдөөчү тармагы. Жер мейкиндигинин ар бир чекитин&shy;деги геомагниттик талаанын абалы толук чы&shy;ңалуу вектору (Т) м-н мүнөздөлөт. Т аталган чекит аркылуу жүргүзүлүүчү тик бурчтуу коор&shy;дината системасынын окторуна карата түзүү&shy;чүлөргө бөлүнөт (к. сүрөт). Толук чыңалуу век&shy;торунун ХОҮ мейкиндигине болгон проекция&shy;сы же Ү, Хтин геометриялык суммасы Жердин горизонт&shy;туу чыңалуу күчүн (Н) пайда кылат. Н вектору м-н Х огунун бурчу магниттик кыйшаюуну (Д) берет. Х огунун багыты магниттик меридиан деп аталат. Эгерде Н вектору Х огунан Ү огуна ка&shy;рай жылса, магниттик кыйшаюу оң деп ата&shy;лат. Тескерисинче, Н вектору Хтен батышты карай жылса, терс болот. Толук чыңалуу век&shy;тору Тнын ХОУ горизонттук мейкиндиги м-н түзгөн бурчу жантаюу бурчу деп аталат да, J м-н белгиленет. Жогоруда аталган Х, Ү, Z, H, Т, Д, J – Ж. м-нин элементтери. Н вектордун ар бир чекитиндеги багыты магниттик меридиан&shy;дын абалын көрсөтөт. Түндүк ж-а түштүк уюлдарда бүт магниттик меридиандар кошулуп, уюлдар&shy;ды пайда кылат. Азыркы геофизика теория боюнча жер магнетизминин негизги (99%) же өтө жай өзгөрүүчү бөлүгү ядродогу тынымсыз болуп туруучу электр&shy;магниттик процесстердин натыйжасында пай&shy;да болот. Калган үлүшүнө жердин магнитосфе&shy;расы м-н ионосферадагы өзгөрмө кубулуштар ки&shy;рет. Геомагниттик талаанын чыңалуу күчтөрү экватордо 0,35 <i>э</i> болсо, жер шарынын уюлда&shy;рында 0,65 <i>э</i> болот. Жердин магниттик күч сы&shy;зыктарынын табигый абалынын өзгөрүп кети&shy;ши а н о м а л и я деп аталат. Аномалиялар ургаалдыгына, ээлеген аянтына, чоңдугуна ка&shy;рата дүйнөлүк, аймактык ж-а жергиликтүү болуп бөлүнөт. Дүйнөлүк аномалиянын чыңалуу күчү жерден 3000 <i>км</i> бийиктикке чейин байкалат. Дүйнөлүк аномалия жердин тереңиндеги про&shy;цесстер м-н тыгыз байланышта болот да, пла&shy;нетабыздын бардык аймактарында бирдей боло бербейт. Жердин магнетизминин өзгөрмөлүүлүгү Күндөгү татаал процесстер м-н байланыштуу. Күндөн келүүчү заряддар, плазма толкундары (шамал) Жерден 18 миң <i>км</i> бийиктикте магнит&shy;тик күч сызыктарынын табигый түзүлүшүн кес&shy;кин өзгөрүүгө учуратат. Магнитосферанын че&shy;гинде плазма агымынын басымы жердин маг&shy;ниттик басымы м-н теңдешет ж-а геомагнит&shy;тик күч сызыктары боюнча сыйгаланып, уюлдар&shy;ды карай багытталат. Уюлдарда иондошуу көбөйгөндүктөн, <i>уюлдук жаркыроолор</i> пайда бо&shy;лот. Магнит талаасынын ургаалдуулугу тез ж-а жогорку даражага жогорулашы <i>магнит ку&shy;юндары</i> деп аталат. Күн шамалы магнитосфера м-н ионосфера аркылуу өткөндө, электр тармак&shy;тарын кескин өзгөртүп, өтө күчтүү электр ток&shy;торун пайда кылат. Бул электр токтору космос мейкиндигинен жер бетине чейинки магниттик талааны өзгөртөт. Геомагниттик талаа тирүү организмдерге, өсүмдүктөргө ж-а адам баласы&shy;на таасир этет. Жер магнетизмин изилдөө иштеринин жы&shy;йынтыктары анын геомагниттик элементтери&shy;нин карталары, деңиз, аба, геодезия, маркшей&shy;дерия, жер титирөө, байыркы тектерди чалгын&shy;доо, радио байланыш, космоско учуу убагында&shy;гы радиациялык абалды билүүдө ж. б. тар&shy;мактарда кеңири колдонулат.

Ад.: <i>Яновский Б. М.</i> Земной магнетизм. Л., 1978; <i>Калинин Ю. Д.</i> Вековые геомагнитные вариации. Новосиб., 1984; <i>Паркинсон У.</i> Введение в геомагне&shy;тизм. М., 1986. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]