«БАЙЫРКЫ МЕЗГИЛДЕ ОРТО АЗИЯДА ЖАШАГАН ЭЛДЕР ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТТАР ЖЫЙНАГЫ» барагынын кодун көрүү

'''БАЙЫРКЫ МЕЗГИЛДЕ ОРТО АЗИЯДА ЖАШАГАН ЭЛДЕР ЖӨНҮНДӨ МААЛЫМАТТАР ЖЫЙНАГЫ''' – [[Орто Азия]]да жашаган байыркы элдер тууралуу кытай жазма адабиятынан таңдалып, жыйнакталган орус чыгыш таануучусу Н. Я. [[Бичурин]]дин (1777–1853) котормосу. Баш-аягы үч томдон турган бул котормонун негизин автор [[Пекин]]де жүргөн жылдары (1808–1821) чогултулган [[Кытай тарыхый даректери]] түзгөн жана котормонун жарыкка чыгышына башкы себеп орус аскеринин Орто Азияны басып алууга даярдыгы болгон. Ага чейин орус аскер кызматчылары жана окумуштуулар Орто Азиянын тарыхы менен батыш изилдөөчүлөрү аркылуу таанышып келген. Анда саякатчы, кербенчи-соодагерлер ж.б. үзүл-кесил баяндарына таянган батыш (грек, рим ж.б.) тарыхчылары Орто Азиянын тарыхын ар башка нукта жарыялап келишкен. Ошондуктан түрдүү тыбыштарды колдонуу менен өлкө, улут, уруулардын аталышын туура эмес чечмелөө, тез-тез өзгөрүп кетиши жана жөө жомок, мифтерди чындыкка айландыруу аракетине байланыштуу түшүнүксүз учурлар көп кезиккен. [[Борбордук Азия]]дагы көчмөн уруулар тарабынан курулган зор империялар жана алардын бытырап, чакан ээликтерге чачырашы же кайрадан биригишине түрткү берген объективдүү-субъективдүү себептерди көрсөтүүгө изилдөөчүлөр алсыздык кылган. Ушул учурда дүйнөлүк саясий чөйрөнүн Орто Азиянын байыркы тарыхына кызыгуусу артып жаткан кез болуп, ага ылайык 1846-жылы Орус Илимдер академиясы Н. Я. (Иакинф) Бичуринге Орто Азия элдеринин тарыхын түзүүнү тапшырган. 1851-жылы котормо жарык көргөндөн кийин көчмөндөрдүн тигил же бул коомунун жаралып-өнүгүшү, тарыхый окуялардын бири-бирине байланышы же алардын хронологиясын так аныктоого кеңири мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Мурунку котормолорго салыштырмалуу көлөмү жана тексттердин сөзмө-сөз так колдонушу, титулдардын мааниси, сөздөрдүн муунга бөлүнүшү боюнча биринчи жолу жөнөкөй, жаңыча ыкмалар колдонулгандыктан, алгач учурунда эле коомчулуктун кызуу талкуусун жараткан. Орто Азия жана [[Кыргызстан]]дын тарыхын изилдешкен Н. А. [[Аристов]], В. В. [[Бартольд]], А. Н. [[Бернштам]] сыяктуу ж.б. белгилүү окумуштуулар ага чоң баа берип, өз эмгектеринде кеңири пайдаланышкан. Котормолор негизинен биздин заманга чейин 2-кылымдан баштап биздин замандын IX кылымдын ортосуна чейинки узак мезгилди камтыганы менен ичинен легендарлуу мүнөздөгү байыркы [[гунндар]] жана [[түрктөр]]дүн чыгышы, ошондой эле X кылымга тиешелүү кидандар жөнүндө маалыматтарды да табууга болот. Байыркы мезгилде Орто Азияны мекендеген элдер тууралуу маалыматтарды автор негизинен биздин заманга чейин 109–91-жылдары жазылган [[Сыма Цян]]дын          «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзи), [[Байыркы Хань]] (биздин заманга чейин 202–биздин замандын 25), Соңку Хань (биздин замандын 25–265), Цзинь (265–420), Түндүк жана Вэй (386–581), Суй (581–618), Тан (618–907) династияларынын тарыхынан алыган. Үч томдук жыйнактын 1-бөлүмү орто-азиялык байыркы эл – гунн (азыркы окулушу сюнну), экинчи жана үчүнчү бөлүмү тунгус менен түрк ([[ашина]]) урууларына арналган. Тан тарыхынан алынган котормолордо Батыш түрк кагандыгынын кагандары, алардын ичинде кыргыздар (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) жөнүндө сейрек болсо да, илимий маанидеги өтө баалуу маалыматтар кезигет. Котормонун негизги бөлүгү Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясынын Тарых жана Маданий мурас институтунун колдоосу менен 2016-жылы кыргыз тилине которулган.

Ад.: Бичурин (Иакинф) Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1–3, М.; Л., 1950–53; Ошонуку эле, Байыркы мезгилде Орто Азияда жашаган элдер жөнүндө маалыматтар жыйнагы. /Кырг. котормо, Б., 2016.
[[Категория:2-том, 1-69 бб]]